აზერბაიჯანი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
აზერბაიჯანის რესპუბლიკა
Azərbaycan Respublikası
აზერბაიჯანი
აზერბაიჯანის
დროშა გერბი
დევიზი: Odlar Yurdu
ცეცხლის ქვეყანა
ჰიმნი: აზერბაიჯანის სახელმწიფო ჰიმნი
აზერბაიჯანის მდებარეობა მსოფლიოში
დედაქალაქი
და უდიდესი ქალაქი
Baku seal.PNG ბაქო
40°22′ ჩ. გ. 49°53′ ა. გ. / 40.367° ჩ. გ. 49.883° ა. გ. / 40.367; 49.883
ოფიციალური ენა აზერბაიჯანული
სხვა ენები რუსული, სომხური (მხოლოდ მთიან ყარაბაღში)
რელიგია სეკულარული
ეთნოქორონიმი აზერბაიჯანელი
მთავრობა საპრეზიდენტო რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი
 -  პრემიერ-მინისტრი არტურ რასიზადე
საკანონმდებლო ორგანო მილი მეჯლისი
დაარსება
 -  აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა 28 მაისი 1918 
 -  აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა 28 აპრილი 1920 
 -  დამოუკიდებლობა სსრკ-სგან 30 აგვისტო 1991 (განაცხადა)
18 ოქტომბერი 1991 (დამოუკიდებლობა)
25 დეკემბერი 1991 (დასრულდა) 
 -  კონსტიტუციის მიღება 12 ნოემბერი 1995 
ფართობი
 -  სულ 86,600 კმ2 (114-ე)
 -  წყალი (%) 1.6
მოსახლეობა
 -  2016 შეფასება 9,754,830[1] (89-ე)
 -  სიმჭიდროვე 112.6 კაცი/კმ2 (103-ე)
მშპ (მუპ) 2016 შეფასება
 -  სულ $167.905[2] მილიარდი
 -  ერთ სულ მოსახლეზე $17,688[2]
მშპ (ნომინალი) 2016 შეფასება
 -  სულ $35.686[2] მილიარდი
 -  ერთ სულ მოსახლეზე $3,759[2]
ჯინი (2008) 33.7[3]
საშუალო
აგი (2013) 0.751[4]
მაღალი · 76-ე
ვალუტა აზერბაიჯანული მანათი (₼) (AZN)
სასაათო სარტყელი AZT (UTC+4)
მოძრაობა მარჯვენა
სატელეფონო კოდი +994
ISO 3166 კოდი AZ
ინტერნეტ-დომენი .az

აზერბაიჯანი (აზერ. Azərbaycan), ოფიციალურად აზერბაიჯანის რესპუბლიკა (აზერ. Azərbaycan Respublikası) — სახელმწიფო სამხრეთ კავკასიის აღმოსავლეთ ნაწილში, რომელიც მდებარეობს სამხრეთ-დასავლეთი აზიისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთი ევროპის გზაჯვარედინზე.[5] აღმოსავლეთით ესაზღვრება კასპიის ზღვას, ჩრდილოეთით რუსეთს, ჩრდილო-დასავლეთით საქართველოს, დასავლეთით სომხეთს და სამხრეთით ირანს. ნახიჩევანი, რომელიც აზერბაიჯანის ანკლავია, ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით ესაზღვრება სომხეთს, სამხრეთით და დასავლეთით ირანს, ასევე აქვს ჩრდილო-დასავლეთში 8 კმ საზღვარი თურქეთან.

1918 წელს აზერბაიჯანის დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ გამოაცხადა თავისი დამოუკიდებლობა. 1920 წელს ქვეყანა შევიდა სსრკ-ს შემადგენლობაში, როგორც აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა.[6] თანამედროვე აზერბაიჯანის რესპუბლიკამ თავისი დამოუკიდებლობა გამოაცხადა 1991 წლის 30 აგვისტოს,[7] სსრკ-ის ოფიციალურ დაშლამდე, რომელიც 1991 წლის დეკემბერში მოხდა. 1991 წლის სექტემბერში, სადავო მთიანი ყარაბაღის რეგიონის სომეხთა უმრავლესობამ გამოეყო აზერბაიჯანს, შემდგომში სეპარატისტული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის შექმნის მიზნით.[8] 1994 წელს, ყარაბაღის ომის დასრულების შემდეგ, რეგიონმა და მის გარეთ შვიდმა მიმდებარე რაიონმა, დე-ფაქტოდ დამოუკიდებელი გახდა. ეს რაიონები, საერთაშორისო დონეზე აღიარებულია, როგორც აზერბაიჯანის ნაწილი, რომელიც ეუთოს მიერ შექმნილ სტატუსამდე მიიღეს.[9][10][11][12]

აზერბაიჯანი უნიტარული და ნახევრად-საპრეზიდენტო რესპუბლიკაა. ქვეყანა ევროპის საბჭოს, ეუთო-სა და ნატო-ს „პარტნიორობა მშვიდობისთვის“ პროგრამის წევრია. აზერბაიჯანი ექვსი დამოუკიდებელი თურქულენოვანი ქვეყნიდან ერთ-ერთია, ასევე თურქული საბჭოსა და თურქსოის აქტიური წევრია. აზერბაიჯანს, 158 ქვეყანასთან დიპლომატიური ურთიერთობები აქვს და 38 საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრია.[13] სუამის, დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის (დსთ)[14] და ქიმიური იარაღის აკრძალვის ორგანიზაციის ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი. 1992 წლიდან გაეროს წევრი და 2006 წლის 9 მაისიდან, გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ ახლადშექმნილი „ადამიანის უფლებათა საბჭოს“ წევრი. მისი წევრობის ვადა, 2006 წლის 19 ივნისიდან დაიწყო.[15] აზერბაიჯანი, აგრეთვე მიუმხრობლობის მოძრაობის წევრი სახელმწიფოა, ფლობს დამკვირვებლის სტატუს მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში და არის საერთაშორისო ტელეკომუნიკაციების კავშირის კორესპონდენტი.[13][16]

აზერბაიჯანის კონსტიტუციით არ არის განსაზღვრული ქვეყნის ოფიციალური რელიგია და ყველა ძირითადი პოლიტიკური ძალა, ქვეყანა სეკულარული წყობისაა. თუმცა, მოსახლეობის უმრავლესობა შიიტი მუსლიმია.[17] აზერბაიჯანი გამოირჩევა ადამიანის განვითარების ინდექსის მაღალი დონით და უტოლდება აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებს.[18] ასევე ქვეყანა გამოირჩევა მაღალი ეკონომიკური განვითარებით[19] და მოსახლეობის განათლებით,[20] ისევე როგორც დაბალი უმუშევრობის დონით.[21]

აზერბაიჯანში მაღალ დინეზეა გავრცელებული კორუფცია, განსაკუთრებით საჯარო სამსახურში.[22][23] მმართველ პარტიას, ახალი აზერბაიჯანს, ბრალად ედება ავტორიტარიზმი და ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტები.[24][25]

სექციების სია

ეტიმოლოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზერბაიჯანი და ძირითადი ქალაქები.

თანამედროვე ეტიმოლოგიის მიხედვით, აზერბაიჯანის სახელწოდება გამომდინარეობს Atropates-გან,[26][27] აქემენიანთა იმპერიის სპარსული[28][29][30] სატრაპი, რომელიც მოგვიანებით, ალექსანდრე მაკედონელის დროს, მიდიის სატრაპატ აღდგა.[31][32] სხვების აზრით, ორიგინალური სახელწოდება თავისი ფესვებით, დომინანტ ზოროასტრიზმისგან გამომდინარეობს. ავესტაში, ფრაშარდინ იაშტი („ჰიმნი ანგელოზებისთვის“), ნახსენებია âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide, რომელიც სიტყვასიტყვით ითარგმნება ავესტიდან, როგორც „ჩვენ ვცემთ თაყვანს ფრავაში წმინდა ატროპატენას“.[33] სახელწოდება „ატროპატი“, ბერძნული ტრანსლიტერაცია ნიშნავს ძველ ირანს, ალბათ, მიდიური ენაზე, სახელი ნიშნავს „დაცულ (წმინდა) ცეცხლს“ ან „წმინდა ცეცხლის მიწას“.[34] ბერძნული სახელწოდება აღნიშნულია დიოდორე სიცილიელის და სტრაბონი ნაშრომებში. ათასწლეულების განმავლობაში, სახელი ვითარდებოდა Āturpātākān (შუა ირანი) შემდეგ Ādharbādhagān, Ādharbāyagān, Āzarbāydjān (ახალი სპარსული) და დღეს აზერბაიჯანი.

1918 წელს, მუსავათის მთავრობამ, ახლადშექმნილი აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკისთვის, მიიღო სახელწოდება „აზერბაიჯანი“, რომელიც გამოაცხადეს 1918 წლის 27 მაისს,[35] პოლიტიკური მიზეზების გამო.[36][37] მიუხედავად იმისა, რომ სახელწოდება „აზერბაიჯანი“ ყოველთვის გამოიყენებოდა თანამედროვე ჩრდილო-დასავლეთ ირანის რეგიონისთვის.[38][39][40] ამდენად, 1918 წლამდე, სანამ მუსავათის მთავრობამ არ გადაწყვიტა, ახალი დამოუკიდებელი სახელმწიფოსთვის „აზერბაიჯანის“ სახელწოდების დარქმევა, ამ სახელწოდებით აღნიშნავდნენ მხოლოდ ირანის პროვინცია აზერბაიჯანს.[39][40][41][42]

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : აზერბაიჯანის ისტორია.

ძველ მატიანეთა გადმოცემა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ვიკიციტატა
„ხოლო იქმნა მეფობასავე შინა საურმაგისსა სირიასა ზედა მეფედ ანტიოხოზ დიდი. ამან ანტიოხოზ დაიპყრა რა ბაბილოვანი ადროპატანია (რომელსაცა სპარსნი ძველისამებრ წოდებისა უწოდებდეს აზარბაეჟანსა, ხოლო აწინდელისაებრ წოდებისა უწოდენ ადრიბეჟანსა); მაშინ ანტიოხოს მოვიდა საზღვართაცა ზედა საქართველოჲსასა; მაშინ მთავრობდა კერძოთა ზედა ალვანიისათა, რომელ არს მჴარე კახეთისა, ვიდრე დარუბანდამდე არტაბაზან დადგენილი ერისთავად ფარნავაზის მიერ კერძოთა ამათ. ესე მივიდა ანტიოხოზის თანა დიდისა, ვინაჲდგან იყო იგი ფრიად მოხუცებულ წლითა; არამედ ანტიოხოზმან შეიწყნარა იგი პატივითა და მოსწერა წიგნი მშვიდობისა საურმაგ მეფესა, და მოითხოვა მხედრობა რაოდენიმე, რომელთაცა აღუთქვა მიცემა სასყიდლისა. ამას ზედა თანახმა ექმნა მეფეცა საურმაგ. და წარუვლინნა რაოდენნიმე მხედრობანი, და წარვიდა ანტიოხოს ბრძოლად რომაელთა; არამედ იძლივა მათგან[43].“

ანტიკური ხანა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, ადამიანის დასახლების ადრეული ნიშნები თარიღდება გვიანი ქვის ხანით და დაკავშირებულია აზიხის მღვიმის გურუჩაის კულტურასთან.[44] ზედა პალეოლითის და გვიანი ბრინჯაოს ხანის კულტურა დამოწმებულია თაღილარის, დამჯილის, ზარის, იატაგ-იერის გამოქვაბულებში, ასევე ლეილათეფეს და სარაითეფეს ნეკროპოლისებში.

ფეოდალური ხანა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თანამედროვე ხანა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესპუბლიკის ერა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გეოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზერბაიჯანის რესპუბლიკა

ქვეყანა მდებარეობს ევროპის სამხრეთ-აღმოსავლეთში, კასპიის ზღვის სანაპიროზე. მისი მოსაზღვრე ქვეყნებია სამხრეთ-დასავლეთით — საქართველო, სომხეთი, თურქეთი, სამხრეთით — ირანი, ჩრდილოეთით — რუსეთი. აღმოსავლეთით მას კასპიის ზღვა აკრავს. ფართობი შეადგენს 86.600 კმ²-ს. ფართობით იგი ყველაზე დიდი ქვეყანაა ამიერ კავკასიაში. ყველაზე გრძელი სახმელეთო საზღვარი მას აქვს სომხეთთან 566 კმ. ყველაზე მოკლე კი თურქეთთან −9 კმ. აფშერონის ნ/კ მდებარეობს ქვეყნის აღმოსავლეთით იგი 60 კმ-ით შეჭრილია კასპიის ზღვაში. მისი სიგანე 30 კმ-ია აქ მდებარეობს ქვეყნის დედაქალაქი ბაქო. აზერბაიჯანის უმაღლესი მწვერვალია მთა ბაზარდუზუ — 4485 მ, უდიდესი მდინარეები — კური (მტკვარი) და არაქსი.

ბუნება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რელიეფი. აზერბაიჯანის ტერიტორიის თითქმის ნახევარი უჭირავს მთებს. გვხვდება აგრეთვე ვრცელი ვაკე-დაბლობები. გამოიყოფა 4 მსხვილი გეონორფოლიგიური რეგიონი: კავკასიონი, რომელიც შედგება მთავარი ანუ წყალგამყოფი (მწვერვალი ბაზარდუზუ, 4480 მ) და გვერდითი (მწვერვალი შაჰდაღი, 4243 მ) ქედებისაგან; მცირე კავკასიონი ყარაბაღის ვულკანური მთიანეთითურთ; მტკვარ-არაქსის დაბლობი და თალიშის ანუ ლენქორანის მთები. კავკასიონს გარს ეკვრის დაბალი, ტყიანი მთისწინეთი, ქინა ქედები და ვაკეები. მთები უმთავრესად აგებულია იურული და ცარცული ასაკის ფლიშური (თიხაფიქლები), ნაწილობრივ კარბონატული (კირქვები) და ვულკანოგენური ქანებით, ზღვიური და მოლასური ნალექებით; დახრილი ვაკეები — გვიანდელი პლიოცენისა და პლეისტოცენის ფლუვიოგლაციალური და ალუვიურ-პროლუვიური წყებებით; არიდულ მთისწინეთში ხშირია ბედლენდები, გობუსტან-აფშერონის რაიონში — ტალახის ვულკანები.

აზერბაიჯანის ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში გადაჭიმულია მცირე კავკასიონის ქედები: შაჰდაღი, მუროვდაღი (მწვერვალი გამიში, 3624 მ), აღმოსავლეთი სევანი, ზანგეზური, დალიდაღი, დარალაგიოზი (აიოძორი), ყარაბაღი; ყარაბაღის ვულკანური მთიანეთი და ნახიჩევანის ქვაბულის ვაკეები. მცირე კავკასიონი აგებულია იურული და ცარცული ასაკის ვულკანოგენური (კვარც-პორფირები, სხვადასხვა ეფუიზიური ქანები) და დანალექი ქანებით (ქვიშაქვები, თიხები, კირქვები, არგილიტები და სხვა), პალეოგენის ვულკანური-ტერიგენული ნალექებით. ყარაბაღის მთიანეთის რელიეფისათვის დამახასიათებელია მეოთხეული პერიოდის ვრცელი ლავური პლატოები. ბევრია ჩამქრალი ვულკანი. მცირე კავკასიონზე ჭარბობს საშუალო მთიანი ტექტონიკური-დენუდაციური რელიეფი. აზერბაიჯანის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე თალიშის მთები (მწვერვალი გომურგოი, 2477 მ) უმთავრესად აგებულია მესამეული პერიოდის მძლავრი ვულკანოგენური და ტუფოგენური წარმონაქმნებით. მტკვარ-არაქსის დაბლობი, რომელსაც აზერბაიჯანის ფართობის მეოთხედზე მეტი უჭირავს, აგებულია მეოთხეული კონტინენტური და ზღვიური ნალექებით. მტკვარი და არაქსი დაბლობს ყოფს შირვანის, მილის, ყარაბაღის, მუღანისა და სალიანის ვაკეებად. კავკასიონის სამხრეთი ფერდობის ძირას მდებარეობს მეოთხეული ნალექებით აგებული ალაზან-აგრიჩაის ხეობა (ვაკე), კავკასიონის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით სამურდავაჩის დაბლობი და ყუბის ანუ გუსარის დახრილი ვაკე, თალიშის მთისძირების გასწვრივ კი — ლენქორანის დაბლობი. აზერბაიჯანის დაბლობების აღმოსავლეთი ნაწილი ოკეანის დონეზე დაბლა (28 მ-მდე) მდებარეობს. კასპიის ზღვის ნაპირთან განლაგებულია კუნძულთა ჯგუფები: აფშერონის არქიპელაგი (კუნძულები არტემი, რომელიც ახლა ნაპირთან ჯებირით არის შეერთბული, ჟილოი და სხვა), ბაქოს არქიპელაგი (კუნძულები — ბულა, სვინოი და სხვა) და კუნძულები (ბაქოს უბეში) — ნარგინი, ვულფი, ხანლარი. მნიშვნელოვანი ნახევარკუნძულებია: აფშერონი, მტკვრის ცელა, სარა; ყურეები — აფშერონის, კიროვისა და ბაქოს.

აზერბაიჯანი მდიდარია წიაღისეულით, განსაკუთრებით ნავთობითა და ბუნებრივი აირით. გვხვდება ალუნიტის, რკინის მადნის, გოგირდის ალმადანის, მოლიბდენის, ბარიტის, კობალტისა და სხვა საბადოები. მოიპოვება ქვამარილი, დარიშხანი, ბევრია (1000-ზე მეტი) მინერალური წყარო (მათ შორის ნარზანის ტიპის ბადამლი და თურშსუ, ესენტუკის ტიპის ისთისუ, მაცესტის ტიპის სურახანი), აგრეთვე სამკურნალო ტალახი და სამკურნალო ნავთობი — ნაფთალანი.

პოლიტიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : აზერბაიჯანის პოლიტიკა.
ყოფილი პრეზიდენტის ჰეიდარ ალიევის შვილი და ამჟამინდელი პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი, რომელიც მამის შემდეგ, 2003 წელს ეს პოსტი ჩაიბარა.

აზერბაიჯანის პოლიტიკური სისტემის სტრუქტურული ფორმირება, 1995 წლის 12 ნოემბერს, ახალი კონსტიტუციის მიღებით დასრულდა. კონსტიტუციის 23-ე მუხლის თანახმად, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო სიმბოლოებია დროშა, გერბი და ჰიმნი. სახელმწიფო ხელისუფლება აზერბაიჯანში შემოიფარგლება მხოლოდ შიდასახელმწიფოებრივი კანონებით, ხოლო საერთაშორისო არენაზე დამატებით საერთაშორისო ხელშეკრულებებით შემოიფარგლება.

აზერბაიჯანის ხელისუფლება დაფუძნებულია მართვის დანაწილებაზე საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო შტოებს შორის. საკანონმდებლო ხელისუფლება ეკუთვნის ერთპალატიან ეროვნულ ასამბლეას და უზენაეს ეროვნულ ასამბლეას ნახჭევანის ავტონომიურ რესპუბლიკაში. საპარლამენტო არჩევნები იმართება ყოველი ხუთი წლის შემდეგ, ნოემბრის პირველ კვირა დღეს. პარტია ახალი აზერბაიჯანი და მისი ერთგული დამოუკიდებელი დეპუტატები, ამ მომენტისთვის, თითქმის პარლამენტის 125 მანდატს ფლობენ. 2010 წლის საპარლამენტო არჩევნები დროს, ოპოზიციურმა პარტიებმა, მუსავათმა და აზერბაიჯანის სახალხო ფრონტის პარტიამ, ვერ მოიპოვა არცერთ ადგილი. ევროპელმა დამკვირვებლებმა, არჩევნებამდე და არჩევნების დღეს, დააფიქსირეს მრავალრიცხოვანი დარღვევები.[45]

აღმასრულებელი ხელისუფლება აზერბაიჯანის პრემიერ-მინისტრისა და პრეზიდენტის ხელშია, რომელიც აირჩევა ხუთი წლის ვადით, პირდაპირი არჩევნების გზით. პრეზიდენტი უფლებამოსილია შექმნას მინისტრთა კაბინეტი, რომელიც კოლექტიური აღმასრულებელი ორგანოა და ანგარიშვალდებულია, როგორც პრეზიდენტის, ისე პარლამენტის წინაშე. მინისტრთა კაბინეტი შედგება პრემიერ-მინისტრის, მისი მოადგილეებისა და მინისტრებისგან. პრეზიდენტს არ აქვს უფლება დაითხოვოს პარლამენტი, მაგრამ აქვს უფლება დაადოს ვეტო მის გადაწყვეტილებებს. იმისათვის, რომ პარლამენტმა დაძლიოს პრეზიდენტის ვეტო, მას უნდა ჰქონდეს 95 ხმიანი საპარლამენტო უმრავლესობა. სასამართლო ხელისუფლებას ახორციელებს საკონსტიტუციო სასამართლო, უზენაესი სასამართლო და ეკონომიკური სასამართლო. ამ სასამართლოების მოსამართლეებს პრეზიდენტი ნიშნავს.

„უშიშროების საბჭო“, აზერბაიჯანის პრეზიდენტთან არსებული სათათბირო ორგანოა, რომელსაც პრეზიდენტი კონსტიტუციის შესაბამისად მართავს. საბჭო, 1997 წლის 10 აპრილს დაარსდა. ადმინისტრაციული დეპარტამენტი, პრეზიდენტის აპარატის ნაწილი არ არის, მაგრამ ფინანსურად, ტექნიკურად და მატერიალური საქმიანობით, დამოკიდებულია პრეზიდენტის აპარატზე.

მიუხედავად იმისა, რომ აზერბაიჯანში დამოუკიდებლობის აღდგენიდან გაიმართა რამდენიმე არჩევნები, აგრეთვე არსებობს ფორმალური დემოკრატიული ინსტიტუტები, Freedom House კვალიფიკაციით, აზერბაიჯანი კვლავ „არათავისუფალი“ ქვეყანაა.[46][47] ბოლო წლების განმავლობაში, დიდი რაოდენობით აზერბაიჯანელი ჟურნალისტი, ბლოგერი, ადვოკატი, ადამიანის უფლებათა დამცველი დააპატიმრეს, პრეზიდენტის და ხელისუფლების კრიტიკის გამო.[48] 2015 წლის სექტემბერში, ევროპარლამენტის მიერ მიღებულ რეზოლუციაში, აზერბაიჯანი არწერილია, როგორც ავტორიტარული ქვეყანა.[49]

აზერბაიჯანის ხელისუფლება მკაცრად გააკრიტიკეს, მისი ქმედებების გამო, სადაც იგი მოისყიდა საგარეო წარმომადგენლები და დიპლომატები, მისი არჩევნების საზღვარგარეთ ლეგიტიმაციისთვის. ამ პრაქტიკას უწოდეს „ხიზილალას დიპლომატია“.[50][51][52][53]

საგარეო პოლიტიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ვლადიმერ პუტინი აზერბაიჯანში, 2013 წლის აგვისტო.

ხანმოკლე სიცოცხლის მქონე აზერბაიჯანის დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ, შეძლო ექვს ქვეყანასთან დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარება, გაგზავნა თავისი დიპლომატიური წარმომადგენლები გერმანიასა და ფინეთში.[54] აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის საერთაშორისო აღიარების პროცესი საბჭოთა კავშირისგან, დაახლოებით ერთი წელი გაგრძელდა. აზერბაიჯანი ყველაზე ბოლოს, 1996 წლის 6 ნოემბერს, ბაჰრეინმა აღიარა.[55] სრული დიპლომატიური ურთიერთობები, მათ შორის დიპლომატიური მისიების ურთიერთგაცვლით, პირველად დამყარდა თურქეთთან, პაკისტანთან, აშშ-სთან, ირანთან[54] და ისრაელთან.[56] აზერბაიჯანი განსაკუთრებულ აქცენტს აკეთებს თურქეთთან „განსაკუთრებულ ურთიერთობაზე“.[57][58]

ამ დროისთვის, აზერბაიჯანს 158 ქვეყანასთან დიპლომატიური ურთიერთობა აქვს დამყარებული და 38 საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრია.[13] ქვეყანას დამკვირვებლის სტატუსი გააჩნია მიუმხრობლობის მოძრაობაში და მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში, ასევე საერთაშორისო ტელეკომუნიკაციების კავშირის კორესპონდენტია.[13] 2006 წლის 9 მაისს, აზერბაიჯანი, გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე, ახლადშექმნილი ადამიანის უფლებათა საბჭოს წევრად აირჩიეს. წევრობის ვადა, 2006 წლის 19 ივნისს დაიწყო.[15]

ილჰამ ალიევი კასპიის ზღვის სამიტზე, ასტრახანი, რუსეთი, 2014 წლის 29 სექტემბერი.

აზერბაიჯანის საგარეო პოლიტიკის პრიორიტეტებია: მისი ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა; მთიანი ყარაბაღის და მის გარეთ შვიდი რეგიონის ოკუპაციის შედეგების აღმოფხვრა;[59][60] ინტეგრაცია ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში; საერთაშორისო უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში წვლილის შეტანა; საერთაშორისო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა; რეგიონალური თანამშრომლობის და ორმხრივი ურთიერთობების გარღმავება; თავდაცვისუნარიანობის განმტკიცება; შიდა პოლიტიკის საშუალებებით, უსაფრთხოების ხელშეწყობა; დემოკრატიის გაძლიერება; ეთნიკური და რელიგიური შემწყნარებლობის შენარჩუნება; სამეცნიერო, საგანმანათლებლო, კულტურული პოლიტიკის და ზნეობრივი ღირებულებების შენარჩუნება; ეკონომიკური და სოციალური განვითარება; შიდა და სასაზღვრო უსაფრთხოების შენარჩუნება.[59]

2007 წლის ბოლოს, აზერბაიჯანის მთავრობამ განაცხადა, რომ დიდი ხნის დავა სომხეთთან, რომელიც მთიანი ყარაბაღის ტერიტორიის ოკუპაცია მოახდინა, გამოიწვევს ახალ ომს, თუ ეს საკითხი კვლავ გადაუჭრელი დარჩება.[59] მთავრობა, ქვეყნის სამხედრო ბიუჯეტის ზრდის პროცესშია. 2016 წლის აპრილის სამხედრო დაპირისპირებამ, კიდევ ერთხელ დააბრუნა დღის წესრიგში, მომავალი მშვიდობიანი ურთიერთობების საკითხი.[61]

აზერბაიჯანი, საერთაშორისო ტერორიზმთან ბრძოლის, საერთაშორისო კოალიციის აქტიური წევრია. ქვეყანას თავისი წვლილი შეაქვს კოსოვოს, ერაყისა და ავღანეთის სამშვიდობო ოპერაციებში. აზერბაიჯანი, ნატოს პროგრამის — „პარტნიორობა მშვიდობისთვის“ აქტიური წევრია. აზერბაიჯანს კარგი ურთიერთობები აქვს ევროკავშირთან და შესაძლოა ერთ დღეს მიმართოს წევრობისთვის მას.[59]

ადმინისტრაციული დაყოფა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზერბაიჯანი დაყოფილია 10 ეკონომიკურ რეგიონად; 66 რაიონად (rayonlar) და 77 ქალაქებად (şəhərlər), საიდანაც 12 უშუალოდ ცენტრალური მმართველობის ქვეშაა.[62] გარდა ამისა, აზერბაიჯანი შეიცავს ნახიჩევანის ავტონომიურ რესპუბლიკასაც (muxtar respublika). აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ნიშნავს ამ ერთეულების გუბერნატორებს, ხოლო ნახიჩევანის მთავრობა აირჩევა და მტკიცდეება ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის პარლამენტის მიერ.

აფშერონი
არანი
მთიანი შირვანი
განჯა-ყაზახი
გუბა-ხაჩმაზი
ქალბაჯარ-ლაჩინი
ლენქორანი
ნახიჩევანი
შაქი-ზაქათალა
ზემო ყარაბაღი
აზერბაიჯანი დაყოფილია 10 ეკონომიკურ რეგიონად.

დემოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • მოსახლეობა: 9,165 მლნ (2011)[63], მათ შორის 92 % აზერბაიჯანელი, 3,2 % დაღესტნელი, 2,5 % რუსი, 2 % სომეხი.
  • სახელმწიფო ენა: — აზერბაიჯანული, სხვა ენები — რუსული, სომხური.
  • რელიგია: ისლამი (შიიტური მიმართულების).
  • დედაქალაქი: ბაქო (1,235 ათ).
  • დიდი ქალაქები: განჯა (303 ათასი), სუმგაითი (280), მინგეჩევირი (100), ალი ბაირამლი (72), ნახჭევანი (69).

ეკონომიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქვეყანას აქვს ნავთობის, რკინის მადნის მნიშვნელოვანი რესურსები, აგრეთვე ბუნებრივი აირი, ფერადი ლითონები, ალუმინი; ეროვნულ შემოსავალში დიდი ადგილი უკავია სოფლის მეურნეობას. სახელმწიფო ვალუტა აზერბაიჯანული მანათია (AZM).

მუსიკა და ფოლკლორი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ტრადიციული აზერბაიჯანული სამოსი და მუსიკალური ინსტრუმენტი

ხალხური ხელოვნების  ნაწარმოებებიდან შეიძლება გამოვყოთ რთული სიმღერები რომლებიცაა :ისტორიული, ლირიკული ,იუმორისტული,ხალხური, სასიყვარულო,გმირული,საზეიმო,საყოფაცხოვრებო(ლირიკული სიმღერები ასევე შედის ამ ჯგუფში.) და სხვა შინაარსის მქონე სიმღერები.ასევე გააჩნიათ ხალხური ნაწარმოებები, ზღაპრები , ანდაზა და გამოცანები.[64]

ფოლკლორულ სიმღერებში კარგად ჩანს აზერბაიჯენლი ხალხის სურვილები,შინაგანი სამყარო,მოლოდინები და სხვა მათი გრძნობები.როგორც უკვე ავღნიშნეთ ფოლკლორული სიმღებეი იყოფა ჯანრების მიხედვით , და ეს დამოკიდებულია თემასა და შინაარსზე.

სიმღერები ,რომელიც შრომას ეხება ყველაზე ძველი ჟანრისაა ფოლკლორულ მუსიკაში.ყველაზე ცნობილი არის ის სიმღერა ,რომელიც მიეძღვნა მეცხოველეობას და ზოგადად მუშაობას, მაგ:“მეომარი თემის მთავარი ჩობანი“(Choban Avazy), "Tutu nenem", "Saghim mahnisi", "Chichek shumla yeri" და სხვა.

ასევე ერთ-ერთი უძველესი აზერბაიჯანული ფოლკლორული სიმღერებია საზეიმო სიმღერები. სადღესასწაულო,საქორნილო და სამგლოვიარო პროცესს ახლავსტრადიციული სიმღერები და ეს სიმღერები პოპურაულია დღემდე აზერბაიჯანელ ხალხში.ამ სიმღერებს ასევე ახასითებთ თავიანთი წესჩვეულებები ანუ ყველას თავისი შესრულების  ცერემონია გააჩნია .ისინი ეძღვნება მზეს, ცეცხლს და სხვა ბუნებრივ ძალებს ასევე.

საყოფაცხოვრებო სიმღერები იყოფა კიდევ ქვესიმღერებად:იუმორსიტული,ლირიკული, შინაარსის ფორმის და გრძნობების მიხედვით.ამ სიმღერებს განსაკუთრებით ასრულებდნენ დედები, ისინი უმღეროდნენ შილებს- „lullaby“(იავნანა) ყველაზე ძელია სიმღერაა საყოფაცხოვრებო სიმღერებიდან .იავნანა სიმღერებს შეადგენდნენ : ninnies, Layla და okhshama.

ლირიკული ჟანრის სიმღერები არის ყველაზე მდიდარი და შესანიშნავი ჟანრის მუსიკა. ლირიკული სიმღერები ძირითადად მოიცავს სუფთა სიყვარულის შინაარსის მქონე, სილამაზეს , სიყვარულს, მწუხარების, მოლოდინს და სხვა მიწიერ გრძნობებზე დაწერილ სიმღერებს.ლირიკულმა სიმღერებმა ხელი შეუწყო ადამიანებს საკუთარი გრძნობების გადმოცემაში.ზოგიერთი სიმღერა ოპტიმისტური განწყობისაა, ზოგი სევდიანი, სავსე სევდით. ასევე პოპულარობით სარგებლობს კოლექტიიური ცეკვებიც მოსახლეობაში. ცეკვა "Halay" ერთ-ერთი ასეთი ცეკვაა.ცეკვა „Vaghzaly“ ქორწილში შესასრულებელი ცეკვაა.ცეკვა "Yordu-yordu" შეიძლება შესრულდეს როგორც მამაკცების, ასევე ქალების მიერაც.კოლექტიური ცეკვებიდან უძველესი და ყველაზე გავრცელებულია ცელვა „"Yally"“.

მათ ენაში პირველ მონუმენტად ითვლება წიგნი „Книга моего деда Коркута“- ეპიკური ეგუსის ტომები მოგვინებით შეუერთდნენ თურქმენ ,აზერბაიჯანული  და თურქული ხალხებs.ისი წარმოშბით იყვნენ ცენტრალური აზიიდან , თუმცა საბოოლოდ ჩამოყალიბდნენ ახლანდელ აზერბაიჯანის ტერიოტრიაზე , სადაც ოგუზების უმრავლესობა ცხოვრობდა.

აზერბაიჯანულ ფოლკლორში ძირითად ადგილს იკავებს  ეპოსები მე16-17 საუკუნეების კერ-ოღლი(Koroglu) , ასლი და ქერემ, აშიკ-გარიბ , შაჰ ისმაილ და სხვები.რომლებიც ასახავდნენ რეალურ მოვლენებს  მე16-17 საუკუნეებში, ამ საუკუნეებში იქმნებოდა ხალხური მომღერლების ლექსები-ashug.არსებობს ნაწარმოებები:Gurbani, Sari-ashug, ashug alascar ashug Abbas Tufarganli, ashug valeh და სხვა.

აზერბაიჯანული ზღაპრები თავისი შინაარსით და არსით იყოფა სამნაწილად: „ზღაპრები ცხოველების შესახებ „, „ზღაპრები ჩვეულებრივ ადამიანებზე“ და „ჯადოსნური ზღაპრები“.ხალხური ზღაპრების გმირებიდან ყველაზე პოპულარობით სარგებლობს : Dzhirtdan, tyk tyk-ხანუმი, მელიქ-მამედ, Ovchi-Pirim, Gökçek Fatma და სხვები. მუსიკა

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საუკუნეების მანძილზე აზერბაიჯანული მუსიკა ვითარდებოდა ფოლკლორის ხელოვნების  ჩარჩოებში.არსებობდა ხალხური სიმღერების ნაწარმოებები,მრავალფეროვნად ამსახველი სხვადასხვა ასპექტებში ეროვნული ცხოვრება.საცეკვაო მუსიკა არსებობს დამოუკიდებელად  აზერბაიჯანულ მუსიკალურ ფოლკლორში.ნაციონალურ მუსიკალურ ინსტრუმენტებს შორის გამოიყოფა:tar, saz, Canon, სცემს, kemancha, tyutek, balaban, ზურნა, ჭვარტლის, def, და სხვები.

აზერბაიჯანული ხელოვნების არამატერიალური კულტრუის მემკვიდრეობის სიაში შესულია  ერთ-ერთი ცნობილი თამაში „ტარო“ .

ხალხური ხელოვნების ასევე წარმოდგენილი აქვს  აშუღურ(აშგების) ხელოვნება, რომელთაც გააჩნიათ მათთვის დამახასიათებელი გარკვეული სტილი.ეს ნაწარმოებები ეძღვნებათ- ლეგენდარულ-გმირული(«cker-oghli»)  ,ლირიკულ («asli I qerem », «ashug garib») გმირებს,აშუგები ასრულებენ  სიმღერებს და ასევე  გააჩნდათ სხვადასხვა კონკურსები.2009წელს  აზერბაიჯანული აშუგების ხელოვნება შეიტანეს იუნესკოს წარმომადგენელთა არამატერიალურ კულტურულ მემკვიდრეობის სიაში.მათ შორის შეიძლება დავასახელოთ განსაკუთრებული , წარმატებულ აშუგებს შორის დასახელებულია  Gurbani, Khasta Qasim, Abbas Tufarganli, ალასკარ..

ფოლკლორის კლასიფიკაცია ყოველთვის რთულია,მაგრამ მოთხრობები ნაწილდება სამ ჟანრად:Hoca ისტორიები, (2) Keloğlan ისტორიები, და (3) სხვა.უკანასკნელ კატეგორია მოიცავს სამეცნიერო wastebasket და ზღაპრებს.ზღაპრებში მოთხრობილია სხვადასხვა , განსხვავებული გმირების შესახებ.ერთ-ერთი გმირია  Nesreddin Hoca (რელიგიური პედაგოგი). ეს ისტორიები ძალიან რეალისტურია იმ გაგებით, რომ არაფერი ზებუნებრივი ხდება მათთავს. Hoca ზოგჯერ ჭკვიანია და ზოგჯერ სულელიც, მაგრამ აქაც  არის ყოველთვის რაღაც იუმორისტული ზღაპარში.ეს ისტორიები როგორც წესი  ძალიან მოკლეა .მოგზაურობის დროს  დღის მეორე ნახევარში  ან დღესასწაულზე კაცები ყვებიან "hoca მოთხრობებს“ .გმირის სახელი არის ახალგაზრდა „Keloğlan“.როგორც ჩანს ზოგიერთ ინფორმაციაში არსებობდა ვიღაც ბიჭი , რომელსაც მოწონდა ზღაპრები იმდენად,რომ იგი თანდათან ჩაიკეტა საკუთარ თავში და  ჩამოშრდა რეალობას, ბოლოს მან იპოვა საკუთარი ცხოვრება, რომელიც დამოკიდებული იყო ზღაპრებზე და ზღაპრისეულ ცხოვრებაზე.ამ ტიპის მოთხრობებში არის მოთხრობილი სოფლის და ცხოველების შესახებ სიუჟეტები, სადაც ცხოველები არიან ადამიანის თვისებებით შემკული.ეს ისტორიები ჩვეულებისაებრ ასწავლის მკითხველს თუ როგორ უნდა იცხოვროს სოფელში .

დასაწყისისთვის ყველაზე ცნობილილი თურქული ზღაპრები იყო:Bir varmış, bir yokmuş, რომელიც ითარგმნა ძალიან უხეშად და არასწორად .მაგალითისთვის როგორც ვიწყებთ ზღაპრების თხრობას : „იყო და არა იყო რა, ითარგმნა როგორც „ერთი იყო ერთი არიყო“, ანუ არასწორად.bir Hoca varmiş ერთ-ერთი ზღაპარია, რომელიც იწყება ჩვეულებისაებრ , „იყო ერთი “hoca“, მისი სრული სახელი იყო Nesreddin Hoca, და ერთ დღეს ის მიიწვია მღვდელმა  სადილად. მღვდელი კარგად გაუმასპინძლდა მას , მანაც გემრიელად მიირთვა სადილი,მაგრამ როდესაც hoca-ს მღვდელმა შესთავაზა ღორის ხორცი, მან მიუგო რო რელიგია არ აძლევდა უფლებას ეჭამა ღორის ხორცი.მღვდელი მიხვდა ჰოკას ნათქვამს და  მიუგო :“რასიამოვნება გაუშვი ხელიდანო“.მოგვიანებით ჰოკამ დაპატიჟა მღვდელი თავის სახლში სადილად და ჰოკას ცოლმა მიართვათ შერეული,სხვდასხვა გემრიელი კერძები.როცა ისინი ჭამდნენ , ჰოკამ კითხა მღვდელს  თუ რატო არ იყო დაქორწინებული, ამდროს კი მღვდელმა მიუგო,რომ მას არაძლევდა რელიგია ამის უფლებას.ჰოკამ კი უთხრა რა სიხარული გვაუშვით თქვენ ხელიდანო .“

ეს არის ერთ-ერთი ზღაპრის ნაწილი, რომელიც აჩვენებს მათი ზღაპრების ერთ-ერთ დამახასიათებელ სტილს.

აზერბაიჯანული მუსიკა ვითარდებოდა საუკუნეების მანძლზე. არქეოლოგიური გათხრების დროს იპოვეს უძველესი მუსიკალური  აზერბაიჯანის ძეგლები , ერთ-ერთი იყო როკ რადიო გობუსტაში(18-3 ათასწლეულის ბ.გ) და Gemigaya (3-1 ათასწლეულში).

გათხრების შედეგად აღმოჩენილი ჩანაწერებიდან ისეთმა ცნობილმა აზერბაიჯანელმა  მეცნიერებმა როგორებიცაა  Sefiaddin Urmevi (18 საუკუნე), Abdulgadir Maragai (17 საუკუნე), Mir Movsum Nevvab (19 საუკუნე) აღნიშნეს ,რომ მაღალგანვითარებული ხელოვნება და მუსიკალური კულტურა გააჩნდათ აზერბაიჯანლებს.

პირველი წერილობითი მონუმენტი აზერბაიჯანლების არის ქითაბი დედე გორღუთ, რომელიც მოიცავს რამოდენიმე თავს ,რომლების დაკავშირებულია მუსიკასთან და მუსიკალურ ინსტრუმენტებთან,  ეს ყველაფერი კი ადასტურებს აზერბაიჯანული მუსიკის ხელოვნების უძველეს ისტორიის ქონას.

პირველი მუსიკალური წიგნი თარიღდება მე-13 საუკუნით . ორმა გამოჩენილმა მეცნიერმა და მუსიკოსმა აზერბაიჯანის Sefieddin Urmevi (1217-1294) და Abdulqadir Maraghai    დიდი წვლილი შეიტანეს  მუსიკის განვითარებასი მე-13-15 საუკუნეებში.წიგნებს el-Edvar და Seferiyye რომელიც შეიქმნა აზერბაიჯანის მუსიკის მეცნიერის უმრევის მიერ  შევიდა აზერბაიჯანის ისტორიაში , როგორც დამწყები წიგნი, ანუ პირველი ნაბიჯები მუსიკაში.ეს წიგნებები იყო ყველაზე კარგი სისტემა იმ პერიოდში.

ასევე ერთ-ერთი საინტერესო წიგნი „მუსიკის შესახებ „ შეიქმნა ადრეულ მე-17 საუკუნეში სამხრეთ აზერბაოჯანში მირზა ბეის მიერ.

მე-20 საუკუნის დასაწყისში გაჩენილმასოციალურ-ეკონომიკურმა და კულტურულმა ზრდამ , ჩაუყარა საფუძელი თანამედროვე კულტურურის პროფესიული აზერბაიჯანული მუსიკას და ფოლკლორულ მუსიკას. 1908 წელს ჰადჯიბეკოვმა დადგა ოპერა სახელწოდებით „ლეილი და მაჯნუნი“, თაღიევის თეატრში. ამით საძირკველი ჩაეყარა ოპერას არა მარტო აზერბაიჯანში, არამედ მთელ მუსლიმურ აღმოსავლეთში. ისინი აცნობიერებდნენ, რომ ახალი ჟანრის გაგება რთული მისაღები იქნებოდა მოსახლეობისთვის, მაგრამ მაინც დადგეს ოპერა.

ამყველაფერთან ერთად ჰადჯიბეკოვი ასევე არის კომედიური  მუსიკის დამფუძნებელიც აზერბაიჯანში.მუსიკალური კომედიები არის სოციალური ხასიათის ,რომელიც შედგება ხალხური სიმღერით და ცეკვის მუსიკით. მისი მუსიკალური კომედია არშინ მალ-ალანი (დაიდგა 1913 წელს) იყო ძალიან წარმატებული. კომედია ნათარგმნია დაახლოებით 70 სხვადსხავ ენაზე, დაიდგა 120 სხვადასხვა თეატრში.

1940 წელს კომპოზიტორმა აფრასიაბ ბადალბეილიმ დადგა პირველი ბალეტი, რომელიც ასევე პირველი იყო სამხრეთ მუსლიმანურ ქვეყნებში, სახელწოდებით „ქალიშვილთა კოშკი“.

აზერბაიჯანელ კომპოზიტორებს შორის შეიძლება გამოვყოთ: ყარა ყარაევი, არიფა მელიკოვა, ელდარა მანსუროვა.

დამფუძნებელი აზერბაიჯანული ჯაზის არის ვაგიფა მუსტაფა-ზადე, შემქმნელი ახალი მუსიკალური ჟანრის - „ჯაზ-მუღამი“ (შერეული ელემენტების ჯაზიდა აზერბაიჯანული ხალხური მუსიკით.), ასევე პოპულარული მომღერლები იყვნენ: მუსლიმ მაგომაევ, რაშიმ ბეიბუტოვ, ლუტფიარ იმანოვ, ფრანგიზ ახმედოვა, შოვკეტ მამედოვა, ბულბულ და მისი შვილი პოლად ბულბულოღლი. დიდი ხნის მანძილზე აზერბაიჯანულ ორკესტრს ხელმძღვანელობდა დირიჟორი ნიიაზი. 2009 წელს აზერბაიჯანელმა აისელ თეიმურზადემ და მომღერალმა არაშმა აზერბაიჯანილი ფესვებით დაიკავეს მესამე ადგილი კონკურსზე „ევროვიზია“, ორიწლის შემდგე დუეტი ელლ და ნიკი კი პირველ ადგილზე გავიდა.[65]

აზერბაიჯანულ კულტურასთან ახლოს არის ასევე აზერბაიჯანელი ტალიშები, რომელთაც აქვთ თავისი ხასიათი და სტილი. 1996 წელს შეიქმნა ლესგინსკი ინსტრუმენტალური ანსამბლი „სუვარი“, რომელთა რეპერტუარშიც შედის ხალხური ცეკვები და სიმღერები. ყოველწლიურად აზერბაიჯანში ტარდება სახალხო  მუსიკალური ფესტივალები. ესენია: „მუჰამედის მშიდობა“, „კლასიკური მუსიკის გაბალისკი ფესტივაი“, „უზერ გაჯიბეკოვუზე მიძღვნილი ფესტივალი“, „ბაქოს ჯაზ-ფესტივალი„ და სხვა. 2012 წელს ბაქოში ჩატარდა ევროვიზია 2012.

კლასიკური მუსიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

„Kurd Ovshari“ - ფიქრატ ამიროვი; „Caravan“ - სულთან ჰაჯიბეიოვი; „Holiday Overture“ - ოქტაი ზულფუგაროვი; „Seven Beauties“ - ვალსი - ყარა ყარაევი; „The Path of Thunder“ - გოგოს ცეკვა გიტარით - ყარა ყარაევი; Rafig Babayev's piano - Murad Adigozalzade; „Jengi“ - აქშინ ალიზადე; „Chahargah“ - ჰასან რზაევი

მუღამი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

„Karabakh Shikestesi“ - არიფ ბაბაევი; „Kesme Shikeste“ - ალიმ გასიმოვი; „Azerbaijan Marali“ - ისლამ რზაევი; „Harda Galdin“ (სად დარჩი) - ხან შუშინსკი; „Uja Daghlar“ - შევქეთ მამედოვი

ხალხური[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

„Sari Gelin“ - აქიფ ისლამზადე; „Kuchelere Su Sepmishem“ - რაშიდ ბეჰბუტოვი; „Lezginka“ (ლეზგინკა); „Yalli“ (იალი); „Zeynabi“; „Ruhani“ (რუჰანი) - აშუღების სიმღერა; „Beri bakh“ - ზულფია იბადოვა

კომპოზიტორის სიმღერები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რაუფ ჰაჯიევი „Azerbaijanim“ (ჩემი აზერბაიჯანი) - რაშიდ ბეჰბუტოვი; ტოფიკ გულიევი „Akhsham“ (ღამე) - შოვქათ ალექბეროვა

თანამედროვე მუსიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

„Sevdi Jan Seni“ - თუნზალე აღაევა; „აზერბაიჯანი“ - ზულფია ხანბაბაევა.

ჯაზი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

„Dushunje“, „Aziza“, „Zibeyde“, „Ay Peri“ - ვაგიფ მუსტაფაზადე.[66]

აზერბაიჯანის კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზერბაიჯანის კულტურის მრავალფეროვნება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზერბაიჯანის კულტურის ძირითადი შემადგენელი ნაწილებია: მუსიკა, ლიტერატურა, ხალხური ცეკვები და ხელოვნება, კულინარია, არქტირექტურა, კინემატოგრაფია და სადღესასწაულო ტრადიციები, როგორიცაა ნოვრუზ ბაირამი. იგი ახალი წლის აღნიშვნის ტრადიციაა და ანტიკური სპარსული რელიგიიდან, ზოროასტრიზმისგან მომდინარეობს. ნოვრუზი(novruz) საოჯახო უქმე დღედ არის გამოცხადებული.

აზერბაიჯანის მაცხოვრებლებს აზერბაიჯანელებს უწოდებენ. ამ ქვეყნის წარმომადგენლებს შეადგენენ როგორც აზერბაიჯანული ეროვნების მატარებელი ხალხი, ისე ეთნიკური ჯგუფები, რომლებიც განაწილებულად ცხვოვრობენ ქვეყნის ტერიტორიაზე. აზერბაიჯანელების ნაციონალური და ტრადიციული სამოსია ჩოხა და ფაფახი.

მათ აქვთ რადიო მაუწყებელი, ტრანსლაციები რუსულ,ქართულ, სომხურ, ქურთულ, ლეზგურსა და ტალიშურ ენებზე. რადიო და სატელევიზიო უწყებები ფინანსდება სახელმწიფო ბიუჯეტით. ზოგიერთი ადგილობრივი რადიო სადგური ბალაკანსა და ხაჩმაზში უშვებენ გადაცემებს როგორც ავარში, ისე ტატში. ბაქოში რამდენიმე გაზეთი ვრცელდება რუსულ, ქურთულ,ლეზგურსა და ტალიშურ ენებზე.

ებრაული საზოგადოება „სოხნუთი“ აქვეყნებს გაზეთს სახელწოდებით- „აზერები, მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი ერი“. აზერბაიჯანელებს შეუძლიათ იამაყონ თავიანთი ისტორიით, კულტურული ძეგლებით, ლიტერატურით, ხელოვნებითა და მუსიკალური მემკვიდრეობით.

 აზერბაიჯანული ენა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზერბაიჯანში ოფიციალი ენად გამოცხადებულია თურქული ენა, რომელსაც ხშირად ან აზერბაიჯანულს ან „აზერულს“ უწოდებენ. 1994 წელს გამოკვლევებმა აჩვენა, რომაზერბაიჯანელების 82 პროცენტი დაბადებიდან საუბრობს აზერბაიჯანულ ენაზე, ხოლო 38 პროცენტი კი რუსული პოლიტიკისა და ეკონომიკის გავლენის ქვეშ არის, ამიტომ რუსულად საუბრობენ.

აზერბაიჯანული ენა შეიცავს ოგუზურ, დასავლურ და ანატოლიურ, ასევე სხვა კუთხის თურქული ენების გაერთიანებას.

დიალექტიკური განსხვავება ანატოლიურ თურქულსა და უბრალოდ თურქულ ენებს შორის გამოაწვია მონღოლურმა და თურქულმა გავლენებმა. ამ განსხვავების მიუხედავად, ანატოლიურ თურქულზე და აზებაიჯანულ ენაზე მოლაპარაკე ხალხს შეუძლიათ ერთმანეთს გაუგონ თუ ფრთხილად ილაპარაკებენ. აზერბაიჯანულ ენას რამოდენიმე სახის დილექტებიც აქვს. მეცხრამეტე საუკუნიდან მოყოლებული, იმ ადგილებში, სადაც რუსეთს კონტროლისა და გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა აქვს აზერბაიჯანელებზე, რუსული ნასესხები სიტყვები, ლექსიკური თუ გრამატიკული ერთეულების დამატება აღინიშნება აზერბაიჯანულ ენაში.

ანტიკური აზებაიჯანული ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

უძველესი ნიმუში აზერბაიჯანის ლიტერატურული ძეგლისა წარმოიშვა საშუალო სახელმწიფოს მეექვსე საუკუნეში (VII-VI სს) და ეს არის "ავესტას შესახებ", რომლის ავტორიც წინასწარმეტყველი ზოროასტერია. მასში საუბარია აზერბაიჯანელი ხალხის დუალისტურ მსოფლმხედველობაზე, პირველყოფილი ადამიანების ფანტაზიებსა და მათ შეხედულებებზე სიკეთესა თუ ბოროტებაზე.

მეთორმეტე საუკუნეში ანტიკურ მითოლოგიურ მსოფლმხედველობაზე დაყრდნობით დაიწერა „დედე გორგუდი“. იგი შექმნა კიტაბ დედენ გორგუდმა და მისი ასლები მხოლოდ მეთექვსმეტე საუკუნეში გახდა მეცნიერებისათვის ხელმისაწვდომი. გერმანელმა აღმოსავლეთმცოდნემ,  ფრიდრიხ ვონ დიტიმ მხატვრული ძეგლების გამოძიებების შემდგომ გამოთქვა ვარაუდი იმის შესახებ, რომ აზერბაიჯანელმა მწერლებმა ზოგიერთი მითოლოგიური გმირის შექმნით გავლენა მოახდინეს ანტიკურ ბერძნებზე და სავარაუდოდ მათი ანალოგიური გმირები შექმნეს, მაგალითად ციკლოპები.

ალბანური ლიტერატურა,თარიღდება V საუკუნით  იგი კლასიკური ლიტერატურის წყაროს სახით ჩამოყალიბდა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე. პირველი აზერბაიჯანული ლექსები  VII-VIII საუკუნეებით თარიღდება. ეს ლექსები აბუ მუჰამედ იბნ ბაშარმა  შექმნა არაბულ  ენაზე, ხოლო შემდგომ მას შეუერთდა მუსა შაჰავათი და ისმაილ იბნ იასარი, რომელთაც ხაზი გაუსვევ არაბული პოეზიის კრიტიკულ სულსა და ორიგინალური ხელოვნების თვისებებს.

არაბულ ენაზე ლექსების შექმნამ გასტანა XI-XII საუკუნეებამდე და ისეთი ცნობილი ხელოვანები, როგორებიც იყვნენ ხაბიტ ტაბრიზი და მაშუდ იბნ ნამდარი აზერბაიჯანულ ხელოვნების ნიმუშებს ქმნიდნენ არაბულ ენაზე.

მას შემდეგ,რაც მეთერთმეტე საუკუნეში შეიქმნა ქატრან ტაბრიზი(1012-1088) აზერბაიჯანულო პოეტების სკოლა გადავიდა განვითარების ახალ ეტაპზე და დაიწყო სპარსული პოეზიის გამოყენება.

იქიდან გამომდინარე,რომ მსოფლიო ლიტერატურამ თავისი ფორმირება დაასრულა მეთორმეტე საუკუნეში, ასპარეზზე გამოჩნდა ხაგანი შირამი და ნიზამ განჯავი. მათი დახმარებით აზერბაიჯანის ლიტერატურულმა პოეტების სკოლამ დიდი გავლენა მოახდინა ახლო და შუა აღოსავლეთზე .

აზერბაიჯანული ლიტერატურა შუა საუკუნეებში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მეცამეტე საუკუნიდან მოყოლებული ისტორიული რეალობის გავლენის ქვეშ მყოფმა აზერბაიჯანის ლიტერატურამ თითქმის ყველაფერი არაბულ და სპარსულ ენებზე შექმნა; საბოლოოდ კი ადგილობრივ ენაზე იწყება  ლიტერატურის შექმნა, ვინაიდან მთავრდება ანტიკური ლიტერატურის ეპოქა და იწყება შუა საუკუნეები.

ისეთი ლირიკოსები, როგორებიც არიან იზედინ ჰასადოღლუ და შეიხ საფიადანი უპირატესობას ანიჭებდნენ  საერთო პოეზიის ნიმუშების შექმნას,რომლებიც დაკავშირებულია ყოველდღიურ ცხოვრებასთან და არ მოიცავს ლირიკულ თუ ეპიკურ მონაკვეთებს. მათი შემოქმედება დიდ საფუძველს უყრის მომავლის პოეზიას.

შუა საუკუნის 1287-1320 წლებში მოღვაწეობდა შაიხ მაჰმუდი, მისმა პოემამ „გულშანი რაზმა“ საზოგადოების სიმპატია დაიმსახურა.

მეცხრამეტე საუკუნეში პოეტებმა სული ფაქიჰმმა და მუსტაფა ზარირმა შექმნეს ეპიკური პოემები, რომლებიც მკვიდრ ენაზე იყო დაწერილი.

ცნობილმა აზერბაიჯანელმა პოეტებმა და მოაზროვნეებმა ირანულ ენაზე შექმნეს შემდეგი ნაწარმოებები: ნასრედინ ტუსი (1201-1274), მარაგალი ოვჰადი (1274-1338), არიფ არდაბილი (1311 -). ისინი ეფუძნება ნიზამის ტრადიციებს. იმის გარდა, რომ მათ დიდი სამეცინერო, მორალურ-დიდაქტიკური და ფილოსოფიური მემკვიდრეობა დატოვეს, მათი შემოქმედებაში ასევე შედოოდა სხვა ლიტერატურული ნამუშევრებიც.

აზერბაიჯანული ლიტერატურა XIX-XX საუკუნეებში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მეცხრამეტე საუკუნის პირველი დეკადა მეტად მნიშვნელოვანი პერიოდი იყო აზერბაიჯანელი ხალხის ისტორიაში, ვინაიდან მოხდა აზერბაიჯანის ოკუპაცია რუსეთის იმპერიის მიერ, რაც თავისთავად კულტურაზეც  აისახა და დასავლური ტენდენციები გააქტიურდა ლიტერატურაში.

ამ გავლენის ქვეშ მყოფმა აზერბაიჯანის ლიტერატურამ წინ წამოსწია ერონული მოტივები.ამ მომართული გავლენების ქვეშ მყოფმა კრიტიკულ- რეალისტმა მოლა პანაჰ ვაგიფმა, რომლის შექმნილიც არის სატირული ნაწარმოები, სასიმ ბეი ზაკირი (1783-1857) გადაწყვიტა განეგრძო მუშაობა თანამედროვე სამყაროში და ახალ საფეხურზე გადასულიყო.

საბოლოო ჯამში, მეცხრამეტე საუკუნის ლიტერატურამ სოლიდური საფუძველი ჩაუყარა აზერბაიჯანული ლიტერატურის ახალ საფეხურს - მეოცე საუკუნის ლიტერატურას.

რუსეთის იმპერიის ერებმა მეოცე საუკუნის პირველ ათწლეულში ახალ ეტაპზე აიყვანეს  აზერბაიჯანის ლიტერატურული და კულტურული ცხოვრება. ამ დროისთვის რეალისტური და რომანტიკული ლიტერატურის ცნობილმა წარმომადგენლებმა ევროპული და რუსულ საფუძველზე შექმნეს ისეთი ნაწარმოებები, როგორიცაა ჯალილ მამადგულუზადე(1866-1932), მირზა ალეკპერ საბირ (1862-1911), ჰუსეინ ჯავიდ (1884-1944) ,მუჰამედ ჰადი (1880-1920) აბას საჰატი (1874-1918), აბდულა შაიგი (1881-1959), ნარიმან ნარიმანოვის (1870-1925), აბდურაჰიმ ბეი ჰაგვერდიევი (1870-1933).

მათ ამ ნაწარმოებებით შექმნეს მსოფლიო ლიტერატურის კულტურულის იდეის საუკეთესო მაგალითები[67].

მეოცე საუკუნის დასაწყისი მნიშვნელოვან პერიოდად უნდა ჩაითვალოს აზერბაიჯანის ისტორიისათვის, ვინაიდან იგი დემოკრატიულ რესპუბლიკად გამოცხადდა (1918-1920) წლებში.მიუხედავად იმისა, რომ აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობამ მხოლოდ 23 თვე გასტანა, ეს პერიოდი მნიშვნელოვანი იყო თავისი უნიკალური ლიტერატურით.

გარდა ამისა, ისეთ ცნობილი მწერლებს შორის, როგორებიც იყვნენ  ჯალილ მამადგულუზადე,  აბდულა შაიგი, აბდულარაჰიმ ბეი ჰაგვერდიევი და  უზეირი, გამოჩნდნენ ახალგაზრდ მწერლებიც თავიანთი საინტერესო ნამუშევრებით. ისინი აღწერდნენ აზერბაიჯანის სახელმწიფო დამოუკიდებლობას, თურქეთის არმიის გამარჯვებას, რომელიც მისიაც ქვეყნის გადარჩენა გახლდათ, ასევე აღწერდნენ აზებაიჯანელი მეომრების გმირობებს და სამ ფერიან ნაციონალურ დროშებს. ამავე პერიოდში შეიქმნა ნაციონალური ჰიმნიც, რომელიც დღესაც უცვლელია.[68]

საბჭოთა კავშირის ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დრამატურგიის საბჭოთა პერიოდთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული შემდეგი სახელები ჰუსეინ ჯავიდი , სულეიმან სანი ახუნდოვი , ჯაფარ ჯაბარლი , მირზა იბრაჰიმოვი , სამედ ვურგუნი, საბიტ რამანი , ანვარ მამადხანლი, ილიას ეფენდიევი, შიხალი გურბანოვი და სხვები.[69]

აჰმად ჯავადი (1892-1937) და მიხაილ მუშქიფი (1908-1938), ისევე როგორც სამად ვურგინი მიიჩნევიან მთავარ ლიდერებად XX საუკუნის აზერბაიჯანული პოეზიში. სულეიმან რუსტამი (1906-1989) და კანის ვაჰიდი (1895-1965)არიან პოეტები, რომელთაც განსაკუთრებული წვლილი შეიტანეს ლირიკის განვითარებაში .

საბჭოთა პერიოდში, განვითარებაში პოეტური  აზერბაიჯანული იდეებისა წვილი მიუძღვის რასულ რზას (1910-1981) დაწერილ თავისუფალ რიტმებს. სამხრეთ აზერბაიჯანელი პოეტების ღვაწლი, როგორებიც არიან მამადუსეინ შარიარ, ჰაბიბ ზაჰირი, ჰამიდ ნითქი, ბულუდ ქარაჩოღლუ არის უდაო.

წვლილი მწერლების   :  მამედ სადი ორდუბადი, იუსუფ ვაზირ ჩამაზემინლი , ალი ალიევი, მირ ჯალალ, სულეიმან რაჰიმოვი, მედჰი ჰუსეინ იბრაჰიმოვი , ჰისეინ აბასზეიდო , ბაირამის ბაირამოვი ჯამილ აიბელოვი , ვიდადი ნანამლი, მანაფ სულეიმანოვ ალავია ბაბაევა, სულეიმან ალიევი, აზიზა ახმედოვა, აფგან აბასოვმა, გულჰუსიენ  ჰუსეინოღლუ, ალიბაბა ჰაჯიზადეჰ, სალამ ქადირზადე, ჩინგიზ ჰუსეინოვი და სხვათა გამდიდრებაში აზერბაიჯანის ლექსისა იყო უდიდესი.

სამზარეულო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დუშბარა-აზერბაიჯანული კერძი

აზერბაიჯანული ტრადიციული სამზარეულო ცნობილია იმით, რომ მათ კერძებში საკმაოდ ჭარბობს ბოსტნეულები და მწვანილები. აზერბაიჯანის კლიმატური მრავალფეროვნება და მიწის ნაყოფიერება ასახულია ეროვნულ კერძებშიც კი, რომლებშიც ძირითადად კასპიის ზღვის თევზი და ადგილობრივი ცხვრის და საქონლის ხორცი, ასევე, როგორც უკვე ავღნიშნეთ, ჭარბი რაოდენობით არის მწვანილი და ბოსტნეული. ზაფრანის ბრინჯის ფლავი არის აზერბაიჯანის კვების ფლაგმანი  და ასევე შავი ჩაი, რომელიც არის ეროვნული სასმელი. აზერბაიჯანელები ხშირად იყენებენ ეგრედწოდებულ მსხლის ფორმის ტრადიციულ შუშის ჭიქებს, რადგან მათ აქვთ მრავალწლიანი ჩაის დაყენების  ტრადიცია და კულტურა. ახალი მწვანილი მათ შორის განსაკუთრებულად: პიტნა, ქინძი, კამა, რეჰანი, ოხრახუში, ტარხუნა, პრასი,  ხახვი, ქონდარი, მაიორამი, მწვანე ხახვი და წიწმატი, ძალიან დიდი პოპულარობით სარგებლობს და ხშირად ისინი თან ახლავს ძირითად კერძებს მაგიდაზე. პოპულარული ტრადიციული კერძია ასევე ბოზბაში (ცხვრის წვნიანი, რომელიც მზადდება რამოდენიმენაირად და მათი შემადგენლობები ერთმანეთისგან განხვავდება იმით, თუ რა ბოსტნეულით იქნება იგი დამზადებული. ასევე "Qutab"-ი რომელიც საწყის ეტაპზე უნდა მოვამზადოთ  თხელი ცომით, ასევე ფქვილით, წლითა და მარილით. მის შემადგენლობაში ასევე შედის, რა თქმა უნდა, ჭარბი რაოდენობით მწვანილები, ასევე ერთ-ერთი უგემრიელესი კერძი აქვთ დუშბარა რომელიც ასევე კეთდება ცომით. ცომს ავსებენ გატარებული ხორცით და მას ზემოდან აყრიან არომატულ სუნელებს. შემდგომ მას ხარშავენ შესაბამის ტემპერატურაზე და საბოლოოდ გამოდის უგემრიელესი კერძი.[70]

აზერბაიჯანული ხიზილალა არის საერთაშორისოდ ცნობილი და აღიარებული როგორც ერთ-ერთი უგემრიელესი ხიზილალა. მის სამზარეულოს აერთიანებს 30 ზე მეტი სახის წვნიანი და მაგრამ აზერბაიჯანის სამზარეულო ყველაზე განთქმული ფლავებით. მათ სამზარეულოს ასევე აქვს მრავალი სახის ქაბაბის სახეობა,  რომელიც ძირითადად მზადდება ცხვრის, საქონლის, თევზის ან ქათმის ხორცების გამოყენებით და ისინი მხოლოდ განსაკუთრებული შემთხვევებისთვის კეთდება და. სამზარეულო კავკასიის მაშტაბით ძალზედ ცნობილია, როგორც ერთ-ერთი უგემრიელესი კერძების მქონე სამზარეულო. ქვეყანაში ბევრი ჯიშის თევზი არსებობს და ნაყოფიერი ნიადაგის გამო ხარობს მრავალი სახეობის ხილი და ბოსტნეული. და მიცნეულია ერთ-ერთ უგემრიელეს კერძად არა მარტო აზერბაიჯანში. ქვეყნის სამზარეულოში ხმელი თხილი და  კაკალი უხვი რაოდენობით არის გამოიყენებული.

არქიტექტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მე-12 საუკუნის ნაგებობა

იგი ტერიტორიულად ნახიჭევანში მდებარეობს. აზერბაიჯანულ არქიტექტურას, როგორც წესი, აერთიანებს აღმოსავლეთის და დასავლეთის არქიტექტურის ბევრი ელემენტი.   "Momine Khatun"-ის მავზოლეუმი აშენდა მეთორმეტე საუკენეში. აზერბაიჯანი არის მდიდარი ისტორიული არქიტექტურული ნაგებობებით.  მაგალითად "ქალწულის კოშკი" და "შირვანშაჰების სასახლე"  - ისინი აზერბაიჯანშ, ქალაქ ბაქოში დღეს-დღეობითაც არის შემორჩენილი. ბაქოში დღეს წარმოდგენილია ისეთი ისტორიული მასალა, რაც იუნესკოს მსოფლიო მომკვიდრეობის საცდელ სიაშია შეტანილი, ესენია: "Ateshgah baku", მას ხშირად უწოდებენ "ბაქოს ცეცხლის ტაძარს", "MomineKhatun"-ის მავზოლეუმი, "Hirkan"-ის ეროვნული პარკი, Binegadi-ს ეროვნული პარკი, "Lökbatan Mud Volcano", "Baku Stage Mountain", კასპიის ზღვის სანაპიროს თავდაცვიშთვის აშენებული ნაგებობები,  "Shusha"-ს სახელმწიფო ნაკრძალი, "Ordubad"-ის ნაკრძალი და "Shaki Khans"-ის სასახლე.

მეცხრამეტე და მეოცე საუკუნეების დასაწყისში აზერბაიჯანის არქიტექტურაში გარკვეული დოზით შემოვიდა მონუმენტური არქიტექტურაც. განსაკუთრებული სილამაზის და არქიტექტურის მქონე რეზიდენციები აიგო ბაქოში და მის ფარგლებს გარეთაც. მათ შორის ყველაზე ბოლო არქიტექტურული ძეგლია, მეტრო რომელიც მართლაც გამოირჩევა თავისი დეკორაციებით და დიზაინით. თანამედროვე აზებაიჯანული არქიტექტურა მრავალფეროვანია. აზერბაიჯანის არქიტექტურული საგანძური ასევე არის "მადრაკანის" ოთხკუთხედი ციხე, "პარიგალა", რომელიც მდებარეობს YukharyChardaglar-ში. ამასთან ერთად რამოდენიმე უძველეს დროში აშენებული ხიდი და რამოდენიმე მავზოლეუმი. აზერბაიჯანელი არქიტექტორები ნაგებობის შექმნის დროს თავიანთ მხატვრულ ხედვასთან ერთად, ასევე იყენებენ ისტორიულ არქიტექტურულ ელემენტებსაც. ძირითადი პროექტები როგორებიცაა მაგალითად: "HeydarAliyev"-ის კულტურის ცენტრი, "Flame Towers", Baku Crystal Hall, Baku White City და SOCAR Tower  ამ ნაგებობებმა მართლაც გარდაქმნა ქვეყნის იერსახე და წინ წამოწია არქიტექტურის თანამედროვე სტილი.

ხელოვნება და არქიტექტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზერბაიჯანი ცნობილია თავისი მხატვრებითაც, მაგალითად Sattar Bahlulzade-ი, რომელმაც აღმოაჩინა თანამედროვე აზერბაიჯანის ლანდშაფტის ფერწერა. იგი თავის სამშობლოს წარმოადგენდა და ასახავდა იმ იმპრესიონისტული სტილით, რომელიც შედგება პასტელის  და ფართო პარალიზის ფერებისგან. მისი გამოფენები მომავალში ჩატარდა მთელი მსოფლიოს მასშტაბით, სადაც უამრავ დამთვალიერებელს და ხელოვანს საშუალება ჰქონდა ენახათ და შეეფსებინათ მისი შექმნილი ხელოვნების ეს ნიმუშები, მისი შინაგანი სამყარო და მხატვრული ხედვა. ასევე ერთ-ერთი გამოჩენილი მხატვარი იყო ტაჰირსალაჰოვი (1928წ.) იგი იყო ერთ-ერთო ომათთაგანი რომელმაც "მკაცრი სტილი" აჩვენა და გააცნო ხალხს. იგი ძირითადად ხატავდა გამოჩენილ ადამიანებისა და უბრალო მუშების პორტრეტებს, მაგალითად კომპოზიტორი GaraGarayev, და ასევე TogrulNarimanbekov (1930), იგი გამოსახავდა და გამოკვეთდა   ხალხური ცხოვრების მდიდარ და ძლიერ ფერებს.

ისლამის მთელი ქვეყნის მასშტაბით  გავრცელდა მეშვიდე საუკუნეში, რამაც შედეგად ქვეყანაში მოიტანა ისლამური სტილის წარმოქმნა. აზერბაიჯანული არქიტექტურამ ზენიტს მიაღწია XI-XII საუკუნეებიდან. სწორედ ამ დროს შეიქმნა MominaKhatun-ის მავზოლეუმი (1186წელი), რომელიც აშენდა ნახჭევანში AjamiAbubekr-ის  შვილის ხელმძღვანელობით, ნახჭევანის ტერიტორია არის, როგორც აზერბაიჯანელი, ასევე მსოფლიო არქიტექტურისთვის უმნიშვნელოვანესი.

აზერბაიჯანული არქიტექტურის მშვენება არის ასევე IcheriSheher-ი, რომელიც არის ბაქოს შიდა გალავანშემორტყმული  ქალაქი, იგი შეიცავს 50-ზე მეტ ისტორიულ და არქიტექტურულ ძეგლს, როგორიცაა, მაგალითად შირვანშაჰის სასახლე და ქალწულის კოშკი. ეს ძეგლები, როგორ უკვე ავღნიშნეთ, შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

ქალწულის სასახლე-  ბაქო, აზერბაიჯანი

მეცხრამეტე და მეოცე საუკუნეებში, ბაქომ განვლო ძალიან სწრაფი განვითარების და გაძლიერების ეტაპი ნავთობის სფეროში, ეს ყველაფერი საკმაოდ დადებითად აისახა ბაქოს მოდერნიზებული და ცივილიზებული არქიტექტურის წარმოშობაზე. საბჭოთა კავშირის დაშლის, ანუ მისგან გამოსვლის და დამოუკიდებლობის გამოცხადების  შემდეგ, ბაქომ ძველი საბჭოთა კავშირის დროინდელი არქიტექტურა განაახლა და შეცვალე თანამედროვე არქიტექტურით.

აზერბაიჯანის სახვითი ხელოვნება

მინიატურული მხატვრობის ბრძოლის სცენა არის ასახული  "Shaki Khans" სასახლის კედელზე რომელიც სავარაუდოდ შეიქმნა  XVIII საუკუნეში.

აზერბაიჯანული ხელოვნებაში შედის მსოფლიოში ერთ-ერთი უძველესი ხელოვნების ნიმუშები, რომელიც აღმოჩენილ იქნა როგორც Gamigaya Petroglyphs-ის ტერიტორიაზე რომელიც არის Ordubad-ის რაიონი. ეს ხელოვნების ნიმუშევი დათარიღებულია პირველიდან მეოთხე საუკუნეებში. არსებობს 1500 მოჩუქურთმებული ქვის ფერწერა რომელზეც არის სურათები გამოსახული შემდეგი ცხოველებით: ირემი, თხა, ხარი, ძაღლები, გველები, ფრინველი, ასევე რაღაც ფანტასტიკური არსებები, ადამიანი, ეტლები და სხვადასხვა სახის სიმბოლოები არის აღმოჩენილი ბაზალტის ქვებზე. ნორვეგიელი ეთნოგრაფი და ავანტიურისტი Thor Heyerdahl-ი იყო დარწმუნებული იმაში, რომ ადამიანები სკანდინავიის ტერიტორიაზე წავიდნენ დაახლოებით ჩვ.წ. 100 წელს, აიღეს მათი სანაოსნო შენობები და ისინი გარდაქმნეს ვიკინგების კატარღებად ევროპაში.

საუკუნეების განმავლობაში აზერბაიჯანულმა ხელოვნებამ გაიარა ბევრი სტილისტური ცვლილება და გარდაქმნა. აზერბაიჯანული ფერწერა ტრადიციულად ავლენს ძირითადად თბილ და ნათელ ფერებს, რაც ნათლად ჩანს AzimAzimzade-ის და BahruzKangarli-ის სამუშაოებში, ეს ყველაფერი ასევე კარგად ჩანს რელიგიური მოღვაწეების და კულტურის მოტივებში.  აზერბაიჯანული ფერწერა კავკასიაში ასობით წლის განმავლობაში იყო პრიორიტეტული, რომანული და ოსმალური პერიოდიდან საბჭოთა და ბაროკოს პერიოდებამდე,  მაგრამ ამ ბოლო ორი პერიოდის დროს გამოიღო შედეგი ყველაფერმა რაც აისახა აზერბაიჯანის წინსვლაზე. სხვა ღირსშესანიშნავი მხატვრები ვინც ამ პერიოდს განეკუთვნებიან არიან:  SattarBahlulzade, TogrulNarimanbekov, TahirSalahov, AlakbarRezaguliyev, MirzaGadimIravani, MikayilAbdullayev და BoyukaghaMirzazade.

აზერბაიჯანის სახვითი ხელოვნება არის უძველესი და ხალხის ისტორიებით მდიდარი. შესაბამისი კვლევის თანახმად დადგინდა რომ აზერბაიჯანულმა თეატრიმა, კინომ,[71] მუსიკამ და ხალხურმა ხელოვნებამ განვლო გრძელი და რთული გზა განვითარებისთვის, ეს ყველაფერი კიდევ ერთხელ ადასტურებს, აზერბაიჯანელი ხალხის მაღალ კულტურულ მემკვიდრეობის არსებობას. კულტურის და სახვითი ხელოვნების მუშაკები ყოველთვის ცდილობენ ეს ყველაფერი: აზერბაიჯანული კულტურა გაიტანონ ქვეყნის ფარგლებს გარეთ და იგი გააცნონ მსოფლიოს, ეს მათი დიდი  სურვილი კი ნაწილობრივ უკვე მიღწეულიც და შესრულებულიც არის. რასაც ადასტურებს აზერბაიჯანული "mugam"-ის შეტანა კულტურულ მემკვიდრეობაში იუნესკოს მიერ.  ასევე ცნობილი რეჟისორის, სცენარისტის და პროდიუსერის  R.Ibrahimbayov-ის "ოსკარით" დაჯილდოვების ფაქტი. მათ ასევე აქვთ მსოფლიოს პოპულარულ მუზეუმებში განთავსებული აზერბაიჯანელი ცნობილი ოსტატების მიერ შექმნილი ხალიჩები.

კინო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პირველად აზერბაიჯანული კინო გაჩნდა 1898 წელს. 3 წლის შემდეგ, რაძ ძმებმა ლუმიერებმა აჩვენეს მოძრავი სურათები. მას შემდეგ კინომატოგრაფია განვითარდა როგორც ხელოვნების ფორმა. აზერბაიჯანელმა რეჯისორმა, ოპერატორმა და სცენარისტმა რუსტაბ იბრაგიმბეკოვმა აიღო ოსკარი თავისი ნამუშევრისთვის ,,მზისგან დამწვარი“ (burnt by the sun), ხოლო აიაზ სალაიევის ნამუშევარი დაჯილდოვებულ იქნა გრანდ პრიქსით საერთაშორისო კინო ფესტივალზე ანჯერსში, საფრანგეთი. აზერბაიჯანელი რეჯისორი ვაქიფ მუსტაფაიევი არჩეულ იქნა ევროპის კინო და სატელევიზიო აკადემიის წევრად.[72]

კინო ინდუსტრია აზერბაიჯანში თარიღდება 1898 წლით. ფაქტობრივად აზერბაიჯანი იმ ქვეყნების რიცხვს მიეკუთვნება, რომლებმაც პირველად დაიწყეს კინომატოგრაფია. ამიტომ გასაკვირი არ არის, რომ ეს აპარატურა სულ მალე გამოჩნდა ბაქოში მეოცე საუკუნის დასაწყისში. ეს ქალაქი იმ დროისთვის ამარაგებდა მსოფლიო ნავთობის 50ზე მეტ პროცენტს. როგორც დღეს, მაშინაც ნავთობის ინდუსტრია გავლენას ახდენდა უცხოელ ინვესტორების სურვილზე, რომ ჩაედოთ ინვესტიცია და ემუშავათ. 1919 წელს აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დროს გადაიღეს დოკუმენტური ფილმი აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის ერთი წლის თავთან დაკავშირებით.  და 1919 წლის ივნისში მოაწყვეს პრემიერა ბაქოში, რამდენიმე თეატრში ერთდროულად. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, ნარიმან ნარიმანოვმა, რევოლუცირი კომიტეტის თავმჯდომარემ,  ხელი მოაწერა აზერბაიჯანული კინოს ნაციონალიზაციის შესახებ. ამან დიდი გავლენა იქონია აზერბაიჯანული ანიმაციის შექმნაზე.

1991 წელს, მას შემდეგ რაც აზერბაიჯანი განთავისუფლდა საბჭოთა კავშირიდან, ბაქოში გაიმართა საერთაშორისო კინო ფესტივალი. 2000 წლის დეკემბერში აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ხელი მოაწერა განკარგულებას, რომლის მიხედვითაც 2 აგვისტო დაინიშნა პროფესიულ დღესასწაულად აზერბაიჯანელი რეჟისორებისთვის.

კინომატოგრაფია – ერთ–ერთი ყველაზე საინტერესო და პოპულარული ხელოვნება ჩვენთვის, რომელიც ღრმადაა შეჭრილი ადამიანების ცხოვრებაში და მათ განუყოფელი ნაწილია მათთვის. ეროვნული კინომატოგრაფია ღრმად აღწევს ადამიანების გულებში. ის ასახავს ჩვენი ხალხის ცხოვრებასა და პრობლემებს.  ეს ფილმებია შენახულია მომავალი თაობებისათვის და ის გახდება მათი სულიერი ცოდნა.

[73]

 ადრეული ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პირველი ფილმის სტუდია დაარსდა ბაქოში 1920 წელს. სტუდია მდებარეობდა ბაქოს მთავრობის შენობის უკან. თუმცა ეს შენობა დღეს უკვე აღარ არსებობს.

როცა ძმებმა ლუმიერებმა პირველად აჩვენეს ხალხს საფრანგეთში მოძრავი სურათების კადრები, მათ არ იცოდნენ, თუ ასე სწრაფად გავრცელდებოდა და განვითარდებოდა მათი საქმიანობა. მოგვიანებით მათ შექმნეს აპარატურა, რომელსაც ,, Cinématographe“ უწოდეს, რომლიდანაც მოგვიანებით წამოვიდა კინოს სახელწოდება. სულაც არაა გასაკვირი, რომ ეს აპარატურა სულ მალე გამოჩნდა მე19 საუკუნის დასაწყისში.

ნავთობის შადრევანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ფრანგი ალექსანდრე მიშონი იყო პირველი მეწარმე რომელიც ჩამოვიდა და დასახლდა ბაქოში. ეს გახლდათ პროფესიით ფოტოგრაფი და ოპერატორი. მიჩნეულია, რომ ის ბაქოში 25 წელზე მეტს ცხოვრობდა, სადაც მან დააარსა ფოტო სტუდია. ის აქტიურად იღებდა მონაწილეობას ბაქოს სამეცნიერო ფოტო წრის შექმნაში და გახდა მისი მდივანი. 1879–1905 წლებში მან დოკუმენტური სურათები გადაიღო ბაქოს ლანდშაპზე, ნავთობის ამოფრქვევასა და საშინელ ხანძარზე რომელმაც მთლიანად გაანადგურა ნავთობის საბადოები. მოგვიანებით, 1898 წელს, მიშონმა დაიწყო ყოველდღიური სარათების გადაღება, რომელიც ასახავდა ბაქოს ცხოვრებას. ამ სურატების გამოფენა მას პარიზში სურდა.

მიშონის გადარებული კადრები ჯერ კიდევ არსებობს აზერბაიჯანის საერთაშორისო კინომატოგრაფისტთა კავშირის  არქივში. კავკასიის ხალხური ცეკვები მოგვიანებით გამოყენებულ იქნა დოკუმენტურ ფილმში, ასევე ამ ფილმში ნაჩვენები იყო ის საშინელი ხანძარი რომელმაც მთლიანად გაანადგურა ნავთობის საბადოები. სწორედ ამ ფილმით აღნიშნეს მსოფლიო კინოს 100 წლისთავი საფრანგეთში 1995 წელს.[74]

გაზეთები გამოეხმაურნენ მიშონის ფილმს:

,,კვირას, 1898 წლის 2 აგვისტოს მიშონი აჩვენებს თავის მოძრავ სურათებს, რომელიც მან გადაიღო ლუმირის კინო კამერით და რომელიც გააუმჯობესა ჯულის კარპენტერმა (Jules Carpentier). ეს ფილმები, კავკასიისა და ცენტრარული აზიის შესახებ,  გამზადებულია მომავალი საერთაშორისო გამოფენისთვის საფრანგეთში.

ნაჩვეები იქნება შემდეგი ფილმები: ხანძრის შედეგები ნავთობის ამოფრქვევისას ბიბი–ჰეიბათის (Bibi-Heybat) ნავთობის მინდვრებზე, მისი აღმატებულება ბუკარას ამირის გამგზავრება Grand Duke Alexei_ში გემით, კავკასიის ხალხური ცეკვები და კომედიური სცენები ფილმიდან ,, 'So, You Got Caught“, რომელიც რამდენიმე ხნის წინ გაიმართა ერთ–ერთ ბაქოს პარკში. მეტი ინფორმაციისთვის იხილეთ პლაკატები და აფიშები. საღამო დაიწყება ღამის 9 საათზე.“

ამ საღამომ უდიდესი წარმატება მოუტანა მიშონს და მან ასეთივე საღამო მოაწყო 5 აგვისტოს, ამჯერად მან საფინალო სცენაში ჩასვა ,,ცხოვრება ბალახანში ბაქოს გარეთ“.

1899 წლის 27 ნოემბერს მწერალმა, მეცნიერმა და სოციოლოგმა ჰასან ზარდაბიმ გაზეთ კასპში გააკეთა სტატია, რომელშიც წერდა: ,, ახლა ჩვენ ხელებში გვაქვს სათამაშო მანქანა რომელსაც ,, kinemato-graphe’’ ჰქვია. ეს მშვენიერი მანქანა ახლო წარსულში იქნა გამოგონებული და გვიქმნის წარმოდგენას თითქოს ის მხოლოდ სათამაშოა. თქვენ შეგიძლიათ მოძებნოთ ეს მანქანა რომელსაც ,, stroboscope“ ჰქვია თითქმის ყველა ოპტიკურ მაღაზიაში.

საბჭოთა კავშირის დროს აზერბაიჯანულმა კინემატოგრაფიამ განვითარება დაიწყო. იმ ეპოქაში, როდესაც ყველა სფერო, მათ შორის კინომატოგრაფია, სისტემის დაქვემდებარებაში იყო, გამოჩდნენ რეჟისორები, რომლებიც ბევრ საინტერესო ფილმს იღებდნენ. აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის წლებში აზერბაიჯანულ კინოს სტაგნაციის პერიოდი ჰქონდა.

კინოკრიტიკოსი აიგუნ ასალანოვა ამბობს, რომ საბჭოთა კავშირის პერიოდში, განსაკუთრებით 1960-1970 წლებში ბევრმა აზერბაიჯანელმა რეჟისორმა განათლება რუსეთის უნივერსიტეტებში – გერასიმოვის სახელობის კინომატოგრაფიის ინსტიტუტსა და მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტში მიიღო, მსოფლიო კინოს ტრენდები აზერბაიჯანულ კინოშიც შემოიტანეს.

აიგუნ ასლანოვა ამბობს, რომ აზერბაიჯანის კინო ადრეულ 90-იანებამდე ბევრად წარმატებული იყო. დამოუკიდებლობის დასაწყისში ბევრი კინოსტუდია გაჩნდა და ადამიანები ამ ინდუსტრიაში ინვესტიციას დებდნენ.

თუმცა 90-იანების შუა პერიოდიდან 2000 წლამდე აზერბაიჯანის კინოინდუსტრიაში სიჩუმემ დაისადგურა. ამ წლებში მხოლოდ 2-3 ფილმი გადაიღეს. 2003 წლიდან აზერბაიჯანის კინო გამოცოცხლებას იწყებს.

2009 წელს, აზერბაიჯანის სახელმწიფოს გადაწყვეტილებით, საპროდიუსერო ცენტრების დაფინანსება წყდება და მთავარი საპროდიუსერო კომპანია სახელმწიფო კომპანია “აზერბაიჯანფილმი” ხდება.

“აზერბაიჯანფილმი” თავად აცხადებს კონკურსებს გარკვეულ თემაზე ფილმის პროექტებზე, მხავტრული ფილმის სცენარებზე და ა.შ. გარდა ამისა, როგორც თავად აცხადებენ, სახელმწიფოს ფულით ამზადებენ რეჟისორებს, სცენარისტებს, ოპერატორებსა და მხატვრებს.

კინოდოკუმენტალისტი ელაშან მემდოვი ძირითად პრობლემად ადგილობრივი კინოს დაფინანსების საკითხს განიხილავს – სახელმწიფოდან გამოყოფილი ფული ისევ სახელმწიფოს კინოსტუდიაში მიდის:

“ადრე დამოუკიდებელ სტუდიებსაც შეეძლოთ ამ ფულის გამოყენება, დღეს ეს შეუძლებელია”.

გარდა “აზერბაიჯანფილმის” დაფინანსებისა, კინოს განვითარების მიზნით, სახელმწიფო კონკრეტული ფილმების გადასაღებად გამოყოფს ფულს. მაგალითად, წინა წელს აზერბაიჯანმა კინოსფეროს დაფინანსებითვის 6 მილიონი მანათი გამოყო, თუმცა 2015 წლის ინფლაციის შემდეგ ეს თანხა 3 მილიონამდე შემცირდა.

კინოინდუსტრიის სფეროს სპეციალისტები ამბობენ, რომ ხარისხიანი კინოს შექმნისთვის გამჭვირვალე ტენდერები უნდა ჩატარდეს.

კინოდოკუმენტალისტ ელაშან მამედოვის თქმით, თუკი მეტი კერძო ფული ჩაიდება კინოინდუსტრიაში, ეს სფერო უფრო განვითარდება:

“დღეს კინოინდუსტრია ძალიან სუსტია, თავისუფალი კინოინდუსტრია მძიმე სიტუაციაშია”.

მამადოვი იმედოვნებს, რომ ვითარება მალე შეიცვლება.

“ვერ შეაკავებ კინოიდუსტრიას დიდი ხნით.”

კადრი ფილმიდან :[75]

კინოთეატრები და კინოინდუსტრიის განვითარება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გარკვეული ძვრები უკვე არსებობს, რასაც ბაქოში კინოთეატრების გახსნას უკავშირებენ.

დღევანდელ აზერბაიჯანულ კინომატოგრაფზე საუბრისას აიგუნ ასლანოვა ამბობს, რომ სფერო ახლა იწყებს განვითარებას, რამდენადაც კინოთეატრებზე მოთხოვნა იზრდება და ადგილობრივ ფილმებს გაყიდული ბილეთებით შემოსავალი მოაქვს.

პროდიუსერი და რეჟისორი, აზერბაიჯანის კინომატოგრაფისტთა კავშირის მდივანი ალი ისა ჯაბაროვი ამბობს, რომ აზერბაიჯანული კინოს წარმატება ახლა იწყება.

ის ამბობს, რომ აზერბაიჯანული კინო სახელმწიფო კინოსტუდიის მონოპოლიიიდან გამოდის, რადგან დამოუკიდებელი პროდიუსერები და რეჟისორები გამოდიან ასპარეზზე.

“ამ გამოცოცხლებას ბიძგი მიეცა, როდესაც აზერბაიჯანელმა ბიზნესმენმა ამ სფეროში ფული ჩადო და Park cinema-ს ქსელი დააფუძნა. ადამიანებმა კინოში სიარული დაიწყეს”.

2009 წელს ბაქოში Park cinema კინოთატრის ქსელი შეიქმნა. ქსელი 5 კინოთეატრსა და 23 კინოდარბაზს აერთიანებს. მოგვიანებით, 2010 წელს, Nizami Cinema Center თავიდან გაიხსნა, თუმცა ის სახელმწიფოს, კონკრეტულად კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროს დაქვემდებარებაშია.

ბაქოში კინოთეატრები ძირთადად სავაჭრო ცენტრებშია განთავსებული. ფილმები კი რუსულ ენაზე დუბლირებული.

არც ისე დიდი ხნის წინ, კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროს რჩევით, კინოთეატრებმა ფილმების აზერბაიჯანულ ენაზე გახმოვანება დაიწყეს.

აზერბაიჯანის კინოთეატრებში ყველაზე კარგად აზერბაიჯანული კომედიური ჟანრის ფილმები იყიდება. მაგალითად, როგორიცაა ბოლო დროს გადაღებული ფილმები: “Xoxan” და “მე მქვია ინტიგამი”.

კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროს დაქვემდებარებული Nizami cinema Center-ს პრესსპიკერი არზუ აჰადოვა მათი კინოთეატრის ხელახლა გახსნას პროგრესს უწოდებს. აჰადოვა ამბობს, რომ სამინისტროს ინიციატივა ფილმების აზერბაიჯანულად დუბლირებაზე მაყურებლის რიცხვს გაზრდის.

ტურიზმი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : აზერბაიჯანის ტურიზმი.

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Azərbaycanda Əhalinin Sayı Açıqlandı Azerbaijani (15 December 2014).
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 Azerbaijan. International Monetary Fund.
  3. Gini Index. World Bank. წაკითხვის თარიღი: 2 March 2011.
  4. Human Development Index, 2012 Update. United Nations (2011). წაკითხვის თარიღი: 15 June 2012.
  5. While often politically aligned with Europe, Azerbaijan is generally considered to be at least mostly in Southwest Asia geographically with its northern part bisected by the standard Asia-Europe divide, the Greater Caucasus. The United Nations classification of world regions places Azerbaijan in Western Asia; the CIA World Factbook places it mostly in Southwest Asia [1] and Merriam-Webster's Collegiate Dictionary places it in both; NationalGeographic.com, and Encyclopædia Britannica also place Georgia in Asia. Conversely, some sources place Azerbaijan in Europe such as Worldatlas.com.
  6. Pipes, Richard (1997). The Formation of the Soviet Union: Communism and Nationalism 1917–1923, 2nd, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, გვ. 218–220, 229. ISBN 978-0-674-30951-7. 
  7. King, David C. (2006). Azerbaijan. Marshall Cavendish, გვ. 27. ISBN 978-0761420118. 
  8. Zürcher, Christoph (2007). The Post-Soviet Wars: Rebellion, Ethnic Conflict, and Nationhood in the Caucasus ([Online-Ausg.]. ed.).. New York: New York University Press, გვ. 168. ISBN 978-0814797099. 
  9. Резолюция СБ ООН № 822 от 30 апреля 1993 года
  10. Резолюция СБ ООН № 853 от 29 июля 1993 года
  11. Резолюция СБ ООН № 874 14 октября 1993 года
  12. Резолюция СБ ООН № 884 от 12 ноября 1993 года
  13. 13.0 13.1 13.2 13.3 Azerbaijan: Membership of international groupings/organisations. British Foreign & Commonwealth Office. დაარქივებულია ორიგინალიდან 9 June 2007-ში. წაკითხვის თარიღი: 26 May 2007.
  14. Europa Publications Limited (1998). Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States. Routledge, გვ. 154. ISBN 978-1-85743-058-5. 
  15. 15.0 15.1 Elections & Appointments – Human Rights Council. United Nations. დაარქივებულია ორიგინალიდან 20 December 2008-ში. წაკითხვის თარიღი: 3 January 2009.
  16. The non-aligned engagement“, The Jakarta Post. წაკითხვის თარიღი: 26 May 2011. 
  17. Cornell, Svante E. (2010). Azerbaijan Since Independence. M.E. Sharpe, გვ. 165, 284. „Indicative of general regional trends and a natural reemergence of previously oppressed religious identity, an increasingly popular ideological basis for the pursuit of political objectives has been Islam.... The government, for its part, has shown an official commitment to Islam by building mosques and respecting Islamic values... Unofficial Islamic groups sought to use aspects of Islam to mobilize the population and establish the foundations for a future political struggle.... Unlike Turkey, Azerbaijan does not have the powerful ideological legacy of secularism... the conflict with Armenia has bred frustration that is increasingly being answered by a combined Islamic and nationalist sentiment, especially among younger people... All major political forces are committed to secularism and are based, if anything, on a nationalist agenda.“ 
  18. Human Development Index and its components (PDF). United Nations Development Programme.
  19. Interactive Infographic of the World's Best Countries“, Newsweek, 15 August 2010. წაკითხვის თარიღი: 24 July 2011. დაარქივებულია ორიგინალიდან 22 July 2011-ში. 
  20. Literacy rate among schoolchildren in Azerbaijan is 100% – UN report. News.Az (28 October 2011).
  21. Employment statistics in Azerbaijan. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. წაკითხვის თარიღი: 26 May 2007.
  22. Azerbaijan and the 2013 presidential election. UK Parliament briefing papers (25 October 2013).
  23. 2012 Corruption Perceptions Index – Results. Transparency International. წაკითხვის თარიღი: 4 July 2015.
  24. Introduction: Azerbaijan. CIA World Factbook. წაკითხვის თარიღი: 6 March 2014.
  25. Human Rights Watch: Azerbaijan. Human Rights Watch. წაკითხვის თარიღი: 6 March 2014.
  26. Houtsma, M. Th. (1993). First Encyclopaedia of Islam 1913–1936, reprint, BRILL. ISBN 978-90-04-09796-4. 
  27. Schippmann, Klaus (1989). Azerbaijan: Pre-Islamic History. Encyclopædia Iranica, გვ. 221–224. ISBN 978-0-933273-95-5. 
  28. Minahan, James (1998). Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States. Greenwood Publishing Group, გვ. 20. ISBN 978-0-313-30610-5. 
  29. Chamoux, François (2003). Hellenistic Civilization. John Wiley and Sons, გვ. 26. ISBN 978-0-631-22241-5. 
  30. Bosworth A.B., Baynham E.J. (2002). Alexander the Great in Fact and fiction. Oxford University Press, გვ. 92. ISBN 978-0-19-925275-6. 
  31. Nevertheless, "despite being one of the chief vassals of Sasanian Shahanshah, the Albanian king had only a semblance of authority, and the Sassanid marzban (military governor) held most civil, religious, and military authority.
  32. Swietochowski, Tadeusz (1999). Historical Dictionary of Azerbaijan. Lanham, Maryland: The Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-3550-4. 
  33. Darmesteter, James (2004). "Frawardin Yasht", Avesta Khorda Avesta: Book Of Common Prayer, reprint, Kessinger Publishing, გვ. 93. ISBN 978-1-4191-0852-5. 
  34. Azerbaijan: Early History: Iranian and Greek Influences. U.S. Library of Congress. წაკითხვის თარიღი: 7 June 2006.
  35. Atabaki, Touraj (4 September 2006). Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers. I.B.Tauris, გვ. 132. ISBN 978-1-86064-964-6. 
  36. Yilmaz, Harun (2015) National Identities in Soviet Historiography: The Rise of Nations Under Stalin. Routledge, გვ. 21. ISBN 978-1317596646. „On May 27, the Democratic Republic of Azerbaijan (DRA) was declared with Ottoman military support. The rulers of the DRA refused to identify themselves as [Transcaucasian] Tatar, which they rightfully considered to be a Russian colonial definition. (...) Neighboring Iran did not welcome did not welcome the DRA's adoptation of the name of "Azerbaijan" for the country because it could also refer to Iranian Azerbaijan and implied a territorial claim.“ 
  37. Barthold, Vasily (1963) Sochineniya, vol II/1. Moscow, გვ. 706. „"(...) whenever it is necessary to choose a name that will encompass all regions of the republic of Azerbaijan, name Arran can be chosen. But the term Azerbaijan was chosen because when the Azerbaijan republic was created, it was assumed that this and the Persian Azerbaijan will be one entity, because the population of both has a big similarity. On this basis, the word Azerbaijan was chosen. Of course right now when the word Azerbaijan is used, it has two meanings as Persian Azerbaijan and as a republic, its confusing and a question rises as to which Azerbaijan is talked about."“ 
  38. Atabaki, Touraj (2000) Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran. I.B.Tauris, გვ. 25. ISBN 9781860645549. 
  39. 39.0 39.1 Dekmejian, R. Hrair; Simonian, Hovann H. (2003) Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region. I.B. Tauris, გვ. 60. ISBN 978-1860649226. „Until 1918, when the Musavat regime decided to name the newly independent state Azerbaijan, this designation had been used exclusively to identify the Iranian province of Azerbaijan.“ 
  40. 40.0 40.1 Rezvani, Babak (2014) Ethno-territorial conflict and coexistence in the caucasus, Central Asia and Fereydan: academisch proefschrift. Amsterdam: Amsterdam University Press, გვ. 356. ISBN 978-9048519286. „"The region to the north of the river Araxes was not called Azerbaijan prior to 1918, unlike the region in northwestern Iran that has been called since so long ago."“ 
  41. Fragner, B.G. (2001) Soviet Nationalism: An Ideological Legacy to the Independant Republics of Central Asia. I.B. Tauris and Company, გვ. 13–32. „In the post Islamic sense, Arran and Shirvan are often distinguished, while in the pre-Islamic era, Arran or the western Caucasian Albania roughly corresponds to the modern territory of the republic of Azerbaijan. In the Soviet era, in a breathtaking manipulation, historical Azerbaijan (northwestern Iran) was reinterpreted as "South Azerbaijan" in order for the Soviets to lay territorial claim on historical Azerbaijan proper which is located in modern-day northwestern Iran.“ 
  42. Comrie, Bernard (1981). The Languages of the Soviet Union. CUP Archive, გვ. 162. GGKEY:22A59ZSZFJ0. 
  43. თეიმურაზ ბატონიშვილი. „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა“
  44. Azakov, Siyavush. National report on institutional landscape and research policy Social Sciences and Humanities in Azerbaijan. Institute of Physics. Azerbaijan National Academy of Sciences. წაკითხვის თარიღი: 27 May 2007.
  45. Monitors criticize Azerbaijani elections“, Al Jazeera. წაკითხვის თარიღი: 8 November 2010. დაარქივებულია ორიგინალიდან 11 November 2010-ში. 
  46. Azerbaijan – Freedom House. FreedomHouse.org. წაკითხვის თარიღი: 4 August 2013.
  47. Combined Average Ratings: Independent Countries 2009. FreedomHouse.org (2009). წაკითხვის თარიღი: 10 July 2012.
  48. "Jailed without trial in Azerbaijan," The Washington Post. 1 March 2015. Retrieved 26 September 2015.
  49. "No, this is the truth about Azerbaijan’s repression." The Washington Post. 25 September 2015. Retrieved 26 September 2015.
  50. DISGRACED AZERBAIJAN AND THE END OF ELECTION MONITORING AS WE KNOW IT
  51. Jamie Doward. “Plush hotels and caviar diplomacy: how Azerbaijan's elite wooed MPs“, the Guardian. წაკითხვის თარიღი: 4 July 2015. 
  52. Europe's caviar diplomacy with Azerbaijan must end“. წაკითხვის თარიღი: 4 July 2015. 
  53. Baku Smooths Over Its Rights Record with a Thick Layer of Caviar“, RadioFreeEurope/RadioLiberty. წაკითხვის თარიღი: 4 July 2015. 
  54. 54.0 54.1 Azerbaijan – Foreign Relations. Country Studies. წაკითხვის თარიღი: 31 May 2007.
  55. Bilateral relations. Ministry of Foreign Affairs. დაარქივებულია ორიგინალიდან 4 May 2007-ში. წაკითხვის თარიღი: 27 May 2007.
  56. Lenk, Arthur. (7 March 2007) 15th Anniversary of Israel-Azebraijan Diplomatic Relations. Ministry of Foreign Affairs of Israel. წაკითხვის თარიღი: 21 March 2008.
  57. Kardas, Saban. “Turkey Develops Special Relationship with Azerbaijan“, Eurasia Daily Monitor Volume. წაკითხვის თარიღი: 23 December 2010. 
  58. Katik, Mevlut. Azerbaijan and Turkey Coordinate Nagorno-Karabakh Negotiation Position. EurasiaNet. წაკითხვის თარიღი: 23 December 2010.
  59. 59.0 59.1 59.2 59.3 National Security Concept of the Republic of Azerbaijan. United Nations (23 May 2007). წაკითხვის თარიღი: 23 May 2007.
  60. Selim Özertem, Hasan. “Independence of Kosovo and the Nagorno-Karabakh Issue“, TurkishWeekly. წაკითხვის თარიღი: 24 April 2008. 
  61. 18 Armenian, 12 Azerbaijani troops killed in fighting“, CNN, 3 April 2016. 
  62. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, Administrative and territorial units of Azerbaijan Republic. Azstat.org. დაარქივებულია ორიგინალიდან 12 May 2011-ში. წაკითხვის თარიღი: 22 May 2011.
  63. (ინგლისური) The International Population Day, The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011
  64. Pierce, J. E. (1964). Life In A Turkish Village. Case Studies In Cultural Anthropology. New York: Holt, Rinehart and Winston. Retrieved from http://ehrafworldcultures.yale.edu/document?id=mb01-003
  65. http://ehrafworldcultures.yale.edu/ehrafe/fullContext.do?method=fullContext&forward=browseCulturesFullContext&col=&docId=mb01-003&page=mb01-003-02461&offsetId=mb0100302407
  66. Pierce, J. E. (1964). Life In A Turkish Village. Case Studies In Cultural Anthropology. New York: Holt, Rinehart and Winston. Retrieved from http://ehrafworldcultures.yale.edu/document?id=mb01-003
  67. https://www.princeton.edu/~turkish/aatt/azeri.htm
  68. http://www.azerbaijans.com/content_578_en.html
  69. http://www.everyculture.com/A-Bo/Azerbaijan.html
  70. Akhmedov, IA. Азербайджанская кухня (in Russian). Издательство "Ишыг".
  71. Yasa, İ., Mansur, F., Matthews, A. T. J., & (Turkey), T. V. O. D. A. İ. E. (1957). Hasanoğlan: Socio-Economic Structure Of A Turkish Village. Ankara: Yeni Mataba. Retrieved from http://ehrafworldcultures.yale.edu/document?id=mb01-006
  72. Spencer, Robert F. 1960. “Aspects Of Turkish Kinship And Social Structure.” Anthropological Quarterly 33 (1). Washington, D. C.: 40–50. http://ehrafworldcultures.yale.edu/document?id=mb01-011.
  73. "Cinema in Azerbaijan: Pre-Soviet Era". "Azerbaijan International". Autumn 1997. Retrieved 12 March 2016.
  74. "Azerbaijani cinema in 1920–1935: Silent films". OCAZ.eu.
  75. In the Kingdom of Oil and Millions, 1916

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:
Azerbaijan Template.png აზერბაიჯანის პორტალი – დაათვალიერეთ სტატიები აზერბაიჯანზე.