ბანგლადეში

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ბანგლადეშის სახალხო რესპუბლიკა
গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ
ბანგლადეში
ბანგლადეშის
ჰიმნი: Amar Sonar Bangla
დედაქალაქი
(და უდიდესი ქალაქი)
დაკა
23°42′ ჩ. გ. 90°21′ ა. გ. / 23.700° ჩ. გ. 90.350° ა. გ. / 23.700; 90.350
ოფიციალური ენა ბენგალური
მთავრობა საპარლამენტო რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი ზილურ რაჰმანი
 -  პრ.-მინისტრი შეიხ ჰასინა
ფართობი
 -  სულ 147,570 კმ2 (94-ე)
 -  წყალი (%) 7.0
მოსახლეობა
 -  2007 შეფასებით 150,448,340 (მე-7)
 -  სიმჭიდროვე 1045 ად კაცი/კმ2 (მე-11)
მშპ (მუპ) 2007 შეფასებით
 -  სულ $360.9 მილიარდი (31-ე)
 -  ერთ მოსახლეზე $2,270 (144-ე)
აგი (2007) 0.547 (საშუალო) (140-ე)
ვალუტა ტაკა (BDT)
დროის სარტყელი (UTC +6სთ.)
 -  ზაფხულის (DST) (UTC +6სთ.) (UTC)
ქვეყნის კოდი BGD
Internet TLD .bd
სატელეფონო კოდი 880

ბანგლადეში (ბენგ. গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) — სახელმწიფო სამხრეთ აზიაში. მთელ პერიმეტრზე იგი ესაზღვრება ინდოეთს, მხოლოდ მცირე, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ესაზღვრება მიანმარის. სამხრეთით ესაზღვრება ბენგალიის ყურეს. თანამდროვე ინდოეთის შტატ დასავლეთ ბენგალთან ერთად ქმნის ერთიან ეთნოლინგვურ რეგიონს. ბანგლადეში წარმოადგენს მსოფლიოში მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით მეშვიდე ქვეყანას და შედის მსოფლიოს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქვეყნების რიგში. აქ სიღარიბის დონე ძალიან დიდია.

სახელწოდება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ოფიციალური: ბანგლადეშის სახალხო რესპუბლიკა.
  • ეროვნული: বাংলাদেশ (Bangladesh), Gana Prajatantri Bangladesh; Bangladesh, People's Republic of Bangladesh.
  • ეტიმოლოგია: სანსკრიტზე Bangla ქვეყნის მცხოვრებთა სახელია, ხოლო Desh - „ქვეყანა“; მაშასადამე, „ბანგლადეში“ არის „ბენგალელთა ქვეყანა“.
  • დედაქალაქი. დაკა.
  • ეროვნული დღესასწაული. 26 მარტი - დამოუკიდებლობის დღე (1971წ.)
  • ოფიციალური კალენდარი. ბენგალური, იყენებენ აგრეთვე, მუსლიმანურს (ჰიჯრა) და გრიგორიანულს.
  • ფულის ერთეული. ტაკა (1972წ. იანვრიდან), რომლის კურსი დადგენილია ინდური რუპიის დონეზე.

გეოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Bg-map.png
ბანგლადეშის ადმინისტრაციული დაყოფა

ქვეყანა მდებარეობს სამხრეთ აზიაში (ყოფილი აღმოსავლეთ პაკისტანი). ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი განგისა (ბენგ. პადმა) და ბრაჰმაპუტრის (ბენგ. ჯამუნა) დელტაშია. ფართობი: 144.000 კვ.კმ. მას ჰყავს ორი სასაზღვრო მეზობელი - მთელ პერიმეტრზე ბანგლადეშს ესაზღვრება ინდოეთი, ხოლო სამხრეთ აღმოსავლეთით მცირე მანძილზე ესაზღვრება მიანმა ( ყოფილი ბირმა), სამხრეთით კი ბენგალიის ყურე. თანამედროვე საზღვრები დადგენილია 1947წელს, როდესაც ინდოეთს გამოეყო მუსულმანური რეგიონები - დასავლეთ და აღმოსავლეთ პაკისტანის სახით.

მდინარეთა ქსელი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბენგალია მდებარეობს უმთავრესად ინდ-განგის ვაკის აღმოსავლეთ განაპირა ნაწილში, სამხრეთით აკრავს ბენგალიის ყურე. სანაპირო ხაზი დანაწევრებულია განგისა და ჯამუნის (ბრაჰმაპუტრის) დელტის ტოტებითა და ფშანებით. დელტას უკავია ქვეყნის ტერიტორიის 9/10. ნაპირები უმთავრესად დაბალია. დელტა წარმოადგენს ბრტყელ დაბლობს (სიმაღლე 30 მ-მდე), რომლის სამხრეთ ნაწილი (ადგილობრივი სახელწოდება- სუნდარბანი) ძლიერაა დაჭაობებული. ჩრდილო-აღმოსავლეთით და აღმოსავლეთით ბორცვები და დაბალმთიანეთია (სიმაღლე 1230 მ-მდე). მდინარეთა ქსელი ხშირია, განსაკუთრებით სუნდარბანის ფარგლებში. განგისა და ჯამუნის მთავარი გაერთიანებული ნაკადის სიგანე 10კმ. აღწევს და დიდ ესტუარს ქმნის. ზაფხულობით იცის მუსონური წვიმებით გამოწვეული წყალდიდობა, წყლის დონე დელტაში მატულობს 10 მ-ით. ქვეყნის მნიშვნელოვან ნაწილში ყოველწლიურად თითქმის 3 თვე დიდი წყალდიდობაა. არის ქვანახშირის, ბუნებრივი აირის, კირქვის, კაოლინის, ტორფის საბადოები.[1]

ჰავა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჰავა სუბეკვატორული და მუსონურია. იანვრის საშუალო ტემპერატურა მერყეობს 12-დან 25 0Ć-მდე. აპრილისა (ყველაზე ცხელი თვე) 23-დან 34 0Ć-მდე. ნალექები დელტაში - დაახლ. 2000მმ წელიწადში, ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში კი - ზოგან 3000მმ-ზე მეტი. ნოტიო სეზონი - მაისიდან ოქტომბრამდე.[2]

ნიადაგები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჭარბობს ძლიერ ნოყიერი ალუვიური ნიადაგები. ამაღლებულ ჩრდილოეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში წითელმიწა და ყვითელმიწა, სუნდარბანში - დაჭაობებული ნიადაგებია.

მცენარეულობა და ცხოველთა სამყარო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბუნებრივი ტყის მცენარეულობა უკანასკნელ 100 წელიწადში ძლიერ განადგურდა. ჭარბობს ტროპიკული, მარადმწვანე ტყეები, შერეულია ბამბუკი, ლიანები, ეპიფიტები. ტყის დიდი მასივები შემორჩენილია მხოლოდ ქვეყნის სამხრეთ, სამხრეთ-აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ ნაწილში. შედარებით ნაკლებნალექიან რაიონებში მუსონური ტყეა, მაღლობებზე ბუჩქოვანი სავანა, ბენგალიის ყურის სანაპიროს გასწვრივ ზოგან- მანგროვანი ტყე. ბინადრობს მაიმუნი, მტაცებლებიდან - ბენგალიური ვეფხვი, ჯიქი, ზოლებიანი აფთარი, გვხვდება ტუჩა-დათვი, სამხრეთ-აღმოსავლეთში შემორჩენილია ველური სპილო. ბევრია მღრღნელი, არის კობრა, პითონები, ნიანგი. მრავალფეროვანია ფრინველებისა და მწერების სამყარო, დაჭაობებულ რაიონებში გავრცელებულია მალარიის კოღო.[3]

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პაჰარპურეს ბიჰარა
ხიდი მდინარე ჯამუნაზე

ძვ.წ. VII-VIს.ს.-ში ბანგლადეშის ტერიტორიაზე შეიქმნა პირველი სახელმწიფოებრივი გაერთიანებები. ერთ-ერთი მათგანი იყო სახელმწიფო ვანგა, საიდანაც მომდინარეობს თანამედროვე ბანგლადეშის სახელწოდება (ბანგლა - ბენგალური, დეშ - ქვეყანა). ძვ.წ. IV-II ს.ს.-ში ბანგლადეში შედიოდა მაურიების იმპერიის შემადგენლობაში, რომლის დაშლის შემდეგ აქ წარმოიშვა დამოუკიდებელი სახელმწიფოები (სამატატი, დავაკა და სხვ.). ახალი წელთაღრიცხვის IV-Vს.ს.-ში ისინი შეუერთდნენ გუპტას იმპერიას. VIII ს-დან ამ სახელმწიფოებისა და დასავლეთ ბენგალიის ტერიტორიაზე შეიქმნა ბენგალიის ერთიანი ფეოდალური სახელმწიფო, რომელმაც XIIIს.-მდე იარსება. ფეოდალური დეცენტრალიზაციის პროცესებმა დააჩქარა ფეოდალური ბენგალიის სახელმწიფოს დაშლა მცირე ფეოდალურ სამთავროებად, რითაც ისარგებლა მუჰამედ ღურიმ და 1199-1202წ.წ. დაიპყრო ეს ტერიტორია. მოგვიანებით ბენგალიის ტერიტორია შეუერთდა დელის სასულთნოს. მუსლიმანთა დაპყრობებს თან მოჰყვა ისლამის გავრცელება. XIVს. შუა ხანებიდან დელის სასულთნოს ნაცვლები ბენგალში გახდნენ დამოუკიდებელი მმართველები. მათ მიერ დაარსებულმა რამდენიმე დინასტიამ 1576წ-მდე აქბარის შემოსევამდე იარსება. XVIIს.-ის დასაწყისში სახელმწიფოს ადმინისტრაციული ცენტრი გახდა ქ. დაკა. XVIIIს-ის დასაწყისიდან ბენგალიის სამეფისნაცვლო (სანავაბო) არსებითად დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ გადაიქცა. ბენგალი იმ დროს სამხრეთ აზიის სუბკონტინენტის ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი, მჭიდროდ დასახლებული და განვითარებული მხარე იყო. ინგლისელმა კოლონიზატორებმა, რომლებიც ჯერ კიდევ XVII საუკუნიდან დამკვიდრდნენ ქვეყნის სანაპირო რაიონებში XVIIIს-ის შუა ხანებში ისარგებლეს დიდ მოგოლთა იმპერიის დაშლით და შინაომებით, დაიწყეს დამპყრობლური ომები . 1757წ. პლესის ბრძოლის შემდეგ ბენგალი ინგლისის ოსტ-ინდოეთის კომპანიას დაექვემდებარა. კოლონიურ პერიოდში ( 1757-1947წ.წ.) , როცა ბენგალიის ეკონომიურმა და კულტურულმა ცენტრებმა ქვეყნის დასავლეთ რაიონებში (კალკუტა და სხვ.) გადაინაცვლა, ბენგალიის აღმოსავლეთი ნაწილი თანდათან მრეწველობის მხრივ ქვეყნის განვითარებული დასავლეთ ნაწილის აგრარულ დანამატად გადაიქცა. ბენგალში ჩამოყალიბდა ეროვნული ბურჟუაზია, წარმოიშვა პირველი ეროვნული ორგანიზაციები, XIXს-ის 60-ან წლებში დაიწყო ეროვნული მოძრაობა. ბენგალელთა, ისევე როგორც მთელი ინდოეთის, ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა გაძლიერდა I მსოფლიო ომისა და რუსეთში ოქტომბრის რევოლუციის გავლენით. 30-ანი წლებიდან გამწვავდა რელიგიურ-თემური შუღლი ინდუსებსა და მუსლიმებს შორის, რომელსაც ხელოვნურად ამწვავებდნენ ინგლისელი კოლონიზატორები. II მსოფლიო ომის შემდეგ ინგლისი იძულებული გახდა ხელი აეღო ინდოეთზე. 1947წ. 3 ივნისის დეკლარაციის თანახმად დიდი ბრიტანეთის მთავრობამ გამოსცა დეკლარაცია, რომლის თანახმად ყოფილი კოლონიის ტერიტორიაზე რელიგიური ნიშნით შეიქმნა ორი დომინიონი - ინდოეთის კავშირი და პაკისტანი. აღმოსავლეთ ბენგალის ტერიტორია შევიდა პაკისტანის შემადგენლობაში და შეადგინა პროვინცია აღმ. პაკისტანი (პაკისტანის მოსახლეობის 54,2%). ეკონომიკური განვითარების დონით იგი ჩამორჩებოდა დას. პაკისტანს. მიწის მაგნატებისა და არაბენგალელი მსხვილი მეწარმეების ბატონობის გამო შელახული იყო აღმ. პაკისტაბის ბენგალიის ეროვნული ბურჟუაზიის ეკონომიური და პოლიტიკური ინტერესები, რაც თავს იჩენდა სახელმწიფო ასიგნებათა, უცხოეთის დახმარების, სახელმწიფო თანამდებობების განაწილების დროს. აღმ. პაკისტანში დიდ უკმაყოფილებას იწვევდა აგრეთვე სახელმწიფოს მმართველი წრეების მრავალგზისი მცდელობა სახელმწიფო ენად მხოლოდ ურდუ გამოეცხადებინათ. (1951წ. აღწერით ურდუ იცოდა მხოლოდ აღმ. პაკისტანის მოსახლეობის 1,1%). გაძლიერდა ბენგალელთა ეროვნული მოძრაობა. 40/50-ანი წლების მიჯნაზე წამოაყენეს ბენგალიის სრული ავტონომიის მინიჭების მოთხოვნა. პაკისტანის პრეზიდენტის მ. აიუბ-ხანის ადმინისტრაციამ რამდენადმე გააფართოვა აღმ. პაკისტანის ხელისუფალთა უფლებამოსილება ეკონომიკურ საკითხებში, ქ. დაკა მეორე დედაქალაქად გამოცხადდა 1962წ., მაგრამ ქვეყნის ორი ნაწილის ეკონომიკური და პოლიტიკური უთანასწორობა კვლავ სახეზე იყო.1962-1968წ.წ. აღმ. პაკისტანში გაძლიერდა ეროვნული მოძრაობა. 1969წ. დამყარდა სამხედრო რეჟიმი გენერალ ა.მ. იაჰია-ხანის მეთაურობით. 1970წ. პირველ საყოველთაო არჩევნებში გაიმარჯვა ბენგალიის ეროვნულმა პარტიამ - ავამი ლიგამ შეიხ მუჯიბურ რაჰმანის მეთაურობით. პაკისტანის მმართველმა წრეებმა უარი განაცხადეს ბენგალიისათვის რეგიონალური ავტონომიის მინიჭების შესახებ. მოეწყო მასობრივი გაფიცვა, რომელიც 1971წ. მარტში სამოქალაქო ურჩობაში გადაიზარდა. 1971წ. 26 მარტს მუჯიბურ რაჰმანი დააპატიმრეს. პარტია ავამი ლიგა აიკრძალა. არმიამ დაიწყო მასობრივი რეპრესიები ეროვნული მოძრაობის მონაწილეთა წინააღმდეგ. მილიონობით ლტოლვილმა ინდოეთს მიაშურა. საპასუხოდ, 1971წ. 26 მარტს გამოცხადდა ბანგლადეშის დამოუკიდებელი სახალხო რესპუბლიკა. პაკისტანის კრიზისმა და მილიობით ლტოლვილის გადასვლამ ინდოეთში გაამწვავა ურთიერთობა ამ სახელმწიფოებს შორის, რაც ფართო მასშტაბის სამხედრო კონფლიქტში გადაიზარდა. 1972წ. 10 იანვარს ქ. დაკაში დაბრუნდა პატიმრობიდან გათავისუფლებული შეიხი მუჯიბურ რაჰმანი. 1974წ. დამდეგისათვის ბანგლადეში ცნო მსოფლიოს 116-მა სახელმწიფომ, მათ შორის თავად პაკისტანმა. ქვეყნის დროებით მმართველად დანიშნული იყო მუჯიბურ რაჰმანი, რომელიც 1975წ. 15 აგვისტოს რეაქციული ძალების მიერ მოწყობილ სახელმწიფო გადატრიალების დროს მოკლეს. 1975-1976 და 1982-1986 წლებში ქვეყანაში სამხედრო მმართველობა დამყარდა. 1988 წელს ისლამი სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა.

სახელმწიფო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • სახელმწიფო სისტემა : საპარლამენტო რესპუბლიკა.
  • სახელმწიფოს მეთაური : პრეზიდენტი (ამჟამინდელი პრეზიდენტია იაჯუდინ აჰმედი (Iajuddin AHMED, 2002). პრეზიდენტს ირჩევს პარლამენტი. მას მთავრობასთან ერთად ეკუთვნის აღმასრულებელი ხელისუფლება.
  • საკანონმდებლო ორგანო : ერთპალატიანი პარლამენტი (300 წევრი, ჯატია სანგსადი). პარლამენტს ირჩევს მოსახლეობა 5 წლის ვადით.
  • ადმინისტრაციული დაყოფა : 7 ოლქი (Division).

დემოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ეკონომიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • რესურსები : ბუნებრივი აირი, სასოფლო-სამეურნეო მიწები, საშენი ხე-ტყე, ქვანახშირი.
  • ექსპორტი : ჯუტი, ჩაი, თევზეული, ტანსაცმელი.
  • ვალუტა : ტაკა (BDT).
  • ეროვნული შემოსავალი: ერთ სულზე 360 $;

მემკვიდრეობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია. ტ.II. თბილისი. 1977წ. გვ. 186.
  2. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია. ტ.II. თბილისი. 1977წ. გვ. 186
  3. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია. ტ.II. თბილისი. 1977წ. გვ. 186-187
Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე: