აზია

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
Disambig-dark.svg სიტყვას „აზია“ აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ აზია (მრავალმნიშვნელოვანი).
აზია
Asia (orthographic projection).svg
ფართობი 44 579 000 კმ2
მოსახლეობა 4 164 252 000
მოს. სიმჭიდროვე 87/კმ2
ქვეყნები 48 (2 დე-ფაქტო დამოუკიდებელი)

აზია — ყველაზე დიდი ქვეყნის ნაწილი, როგორც ტერიტორიისა და მოსახლეობის რაოდენობის, ისე მოსახლეობის სიმჭიდროვის მიხედვით. ევროპასთან ერთად ქმნის ევრაზიის კონტინენტს.

გეოგრაფია[რედაქტირება]

აზიას გარს აკრავს ჩრდილოეთი ყინულოვანი ოკეანე, წყნარი ოკეანე და ინდოეთის ოკეანე თავისი გარე ზღვებით, აგრეთვე ატლანტის ოკეანის შიგა კონტინენტური ზღვები. აზიასა და ევროპას შორის საზღვრის ხაზის თაობაზე იხილეთ სტატია: ევროპა-აზიის საზღვარი. ჩრდილოეთ ამერიკისაგან გამოყოფილია ბერინგის სრუტით, ხოლო აფრიკისაგან - სუეცის ყელით. კუნძულების საერთო ფართობი 2 მლნ კვ.კმ-ს შეადგენს.

რელიეფი[რედაქტირება]

აზიის საშუალო სიმაღლეა - 950 მ. ძირითადი მთიანი სისტემებია: ჰიმალაი (უმაღლესი მწვერვალი ჯომოლუნგმა, 8848 მ), კავკასიონი, ჰინდუქუში, ყარაყორუმი, პამირი, ტიან-შანი, კუნ-ლუნი, ჩინეთ-ტიბეტის მთიანეთი, ალტაი, საიანები, ურალი, წინა აზიის მთიანეთი, ტიბეტის ზეგანი. აზიის ყველაზე მნიშვნელოვანი დაბლობებია: დასავლეთ ციმბირის, თურანის, ჯუნგარის, ჩინეთის დიდი, ინდო-განგის, მესოპოტამიის. აზიის ჩრდილოეთი და მთიანი რეგიონების რელიეფზე დიდი გავლენა მოახდინა უძველესმა გამყინვარებამ - დაახლოებით 11 მლნ კვ.კმ (ძირითადად ციმბირი) მრავალწლიან ყინულებს უკავია.

ნიადაგი[რედაქტირება]

ნიადაგის ტიპები აზიაში უაღრესად რთულად არის განაწილებული. განედურ ზონალურობასთან ერთად, როელიც მკაფიოდ არის გამოხატული ვაკეებზე (განსაკუთრებით ჩრდილოეთ აზიაში), დიდი მნიშვნელობა აქვს ნიადაგურ სიმაღლებრივ სარტყელსაც (მთიან მხარეებში). ციმბირში ურალიდან შორეულ აღმოსავლეთამდე განედურად გადაჭიმულია ტუნდრის ეწერი, ტყის რუხი, სტეპის შავმიწა და წაბლა ნიადაგების ზონები. ჩრდილოეთ აზიის მთებში ჭარბობს მთა-ტყის ეწერი და მთის ტუნდრის ნიადაგი. დასავლეთ ციმბირში ნიადაგის ძირითადი განედური ზონების ფონზე გვხვდება ჭაობიანი, სამხრეთით კი ბიცობი ნიადაგი.

წინა და შუა აზიაში, სადაც უდაბნოს ლანდშაფტია, ბატონობს რუხი ნიადაგი, გვხვდება მურა, ქვიშნარი და დამლაშებული ნიადაგებიც. შავი და ხმელთაშუა ზღვების სანაპიროებზე ხეშეშფოთლიანი ტყე-ბუჩქნარის ყავისფერი, მთის ტყის ყომრალი და სუბტროპიკული წითელმიწა ნიადაგებია გავრცელებული. წინა და შუა აზიის მთებსა და ზეგნებზე მთის სტეპების შავმიწა და წაბლა ნიადაგებია. მთის სტეპის ნიადაგს მთების ზემო ზოლში გაველიანებული მთის მდელოს ნიადაგი ცვლის.

ცენტრალურ აზიაში მშრალი სტეპის მურა და უდაბნოს ქვიანი ნიადაგებია. ტიბეტ-პამირის ნიადაგსაფარში თავისებურად შეხამებულია მაღალმთის უდაბნოსა და მთის ტუნდრის ნიადაგების ტიპები. აღმოსავლეთ აზიაში (რუსეთის ზღვისპირეთში, ჩრდილო-აღმოსავლეთ ჩინეთში, კორეასა და იაპონიაში) წყნარი ოკეანის გავლენით ნიადაგის ზონები მერიდიანულად ვრცელდება. ცენტრალური აზიის საზღვრებთან წაბლა ნიადაგია, მას მისდევს შავმიწა, ტყის ყომრალი და სუბტროპიკული წითელმიწა ნიადაგები.

სამხრეთ აზიაში ფართოდაა გავრცელებული ტროპიკული წითელმიწები, ლატერიტები და სავანის წითელ-ყომრალი ნიადაგები; ინდოსტანის შუა ნაწილში არის მშრალი სავანისა და პრერიებისათვის დამახასიათებელი შავმიწები.

სასარგებლო წიაღისეული[რედაქტირება]

ბუნებრივი ზონები[რედაქტირება]

შიგა წყლები[რედაქტირება]

მდინარეები[რედაქტირება]

აზიაში მრავლადაა უზარმაზარი ტბები და მდინარეები. უდიდესი მდინარეებიდან ობი, ენისეი, ლენა რუსეთის ტერიტორიაზე მიედინებიან და ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანის აუზს განეკუთვნებიან. წყნარ ოკეანეში ჩაედინებიან ამური, იანძი, ხუანხე, მეკონგი და სხვა. ინდოეთის ოკეანის აუზს - სალუინი, ირავადი, ბრაჰმაპუტრა, განგი, ინდი, ტიგრი, ევფრატი; ატლანტის ოკეანისას - მთის მცირე მდინარეები: ჭოროხი, რიონი (იმ შემთხვევაში თუ ამიერკავკასიას აზიაში ვიგულისხმებთ). აზიის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი (17,7 კმ2) გაუდინარ აუზებს უკავია, რომელთა ჩამონადენი გროვდება მკვდარ ზღვაში, კასპიის ზღვაში, არალის ზღვაში, ბალხაშის ტბაში და ბაიკალის ტბასა და სხვა. არიდული მხარეების ზოგ მდინარეს სარწყავად იყენებენ, ზოგიც იჟონება, ორთქლდება, ამიტომ ზოგი მათგანი შესართავამდე ვერ აღწევს.

მდინარე ლენა
ტიგრი და ევფრატი

საზრდოობისა და სხვა თვისებების მიხედვით აზიის მდინარეები შემდეგ დიდ ჯგუფებად იყოფიან:

1. ციმბირის მერიდიანული დიდი მდინარეები. ისინი წყალუხვნი არიან, უმნიშვნელო ვარდნა აქვთ, ზამთრობით იყინებიან (ზოგიერთი ფსკერამდე), გაზაფხულზე ძლიერ დიდდებიან, მარადმზრალი ნიადაგი წყალს არ იწოვს, ხოლო სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ მიმართული მდინარეების ზემო დინებაში ყინული უფრო ადრე ირღვევა, ვიდრე შუა და ქვემო დინებაში, ყინულრღვევის ქვემო უბნებში თოშხერგილები ჩნდება და წყალი გუბდება. 2. მშრალი გაუდინარი არეების მდინარეები, რომელთაც დიდი მნიშვნელობა აქვთ ხელოვნური რწყვისათვის. განასხვავებენ ა) მაღალი მთის მდინარეებს, რომლებიც თოვლ-მყინვარებით საზრდოობენ და წყლის მაქსიმალური ხარჯი ზაფხულობით აქვთ (სირდარია, ამუდარია) და ბ) უდაბნოთა განაპირა მხარეების მდინარეებს, რომლებიც წვიმისა და თოვლის წყლით საზრდოობენ და მეტად არამყარი რეჟიმი აქვთ. 3. მუსონური აზიის მდინარეები. ზაფხულობით მათ წყალდიდობას წვიმები იწვევს, ზამთრობით ძლიერ კლებულობენ. 4. ხმელთაშუაზღვიური რეჟიმის მდინარეები, რომლებსაც წყლის მაქსიმალური ხარჯი ზამთარში აქვთ (წინა აზიის განაპირა მცირე მდინარეები). 5. მთელი წლის განმავლობაში წყალუხვი მდინარეები (ინდონეზიასა და ეკვატორული ჰავის სხვა რეგიონებში).

ბაიკალის ტბა
კასპიის ზღვა

ტბები[რედაქტირება]

კასპიის ზღვა აზიისა და მთელი მსოფლიოს უდიდესი ტბაა (სარკის ფართობი 371 000 კმ2), ბაიკალი - უღრმესი (მაქიმალური სიღრმე 1642 მ.). აქვეა ტბის მრავალი ტიპი - რელიქტური (ძველი ზღვების ნაშთები - კასპიისა და არალის „ზღვები“), ტექტონიკური (ბაიკალი, მკვდარი ზღვა, ვანის ტბა, ურმიის ტბა, სევანის ტბა), ნგრევით შეგუბებული, ვულკანური (ძინბოხუ მანჯურიაში, ფარავნის ტბა), მყინვარული, კარსტული. აზიის არიდულ მხარეებში უმეტესად მლაშე, გაუდინარი ტბებია. ჩრდილოეთ და სამხრეთ აზიის უხვტენიან მხარეებსა და მთიანეთებში ჭარბობს მტკნარი, გამდინარე ტბები).

მიწისქვეშა წყლები[რედაქტირება]

აზიის მიწისქვეშა წყლებს დიდი მნიშვნელობა აქვს მოსახლეობის წყლით მომარაგებაში, განსაკუთრებით არიდული ჰავის რაიონებში (შუა აზია, ირანი). ბევრი მთიანი რეგიონი (კავკასია, იაპონია, ინდონეზია) მდიდარია მინერალური წყლებით.

სატრანსპორტო და ენერგეტიკული გამოყენება[რედაქტირება]

აზიის მდინარეები მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო გზებია, რომლებიც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ციმბირისათვის ჩრდილოეთი რაიონების სამხრეთთან დასაკავშირებლად (ზაფხულში - ნაოსნობისათვის, ზამთარში - სამარხილე გზებისათვის). მრავალი მდინარე შეიცავს ჰიდროენერგიის დიდ მარაგს, რასაც ფართოდ იყენებენ რუსეთში, ჩინეთში, იაპონიაში, სხვა ქვეყნებში შედარებით ნაკლებად. ჰესების მშენებლობის დროს წარმოქმნილია საკმაოდ დიდი წყალსაცავები.

სანაპირო ზოლი[რედაქტირება]

კუნძული სუმატრა

აზიას ყველა სხვა კონტინენტზე მეტი, 4 ოკეანე (ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანე, წყნარი ოკეანე, ინდოეთის ოკეანე და ატლანტის ოკეანე) ესაზღვრება. ზღვებიდან აღსანიშნავია ხმელთაშუა ზღვა, წითელი ზღვა, ოხოტის ზღვა, ყვითელი ზღვა, იაპონიის ზღვა, აღმოსავლეთ ჩინეთის ზღვა, სამხრეთ ჩინეთის ზღვა, არაბეთის ზღვა, ანდამანის ზღვა და სხვა. აზიას ძლიერ დანაწევრებული სანაპირო ზოლი აქვს, ამიტომ ის მდიდარია ყურეებით, კუნძულებითა და ნახევარკუნძულებით. აზიის ნახევარკუნძულებს დაახლოებით 8 მლნ. კმ2 ფართობი უკავიათ. აქ მდებარეობს მსოფლიოში უდიდესი არაბეთის ნახევარკუნძული, ასევე აღსანიშნავია ინდოსტანის ნახევარკუნძული, ინდოჩინეთის ნახევარკუნძული, კორეის ნახევარკუნძული, კამჩატკის ნახევარკუნძული, იამალის ნახევარკუნძული, ტაიმირის ნახევარკუნძული, ჩუკოტკის ნახევარკუნძული; აზიაში მრავალი კუნძული და არქიპელაგია, რომელთა საერთო ფართობი 2 მლნ. კმ2-ია. მსოფლიოში უდიდესი 10 კუნძულიდან სამი (ბორნეო, სუმატრა, ჰონსიუ) აზიაში მდებარეობს. ასევე მნიშვნელოვანი კუნძულებია სულავესი, იავა, ლუსონი, მინდანაო, ჰოკაიდო, სახალინი, შრი-ლანკა, კიუსიუ, ტაივანი, ხაინანი, ტიმორი, სიკოკუ, კვიპროსი და ა.შ. აზიის ქვეყნებიდან 9 (ინდონეზია, ფილიპინები, იაპონია, აღმოსავლეთი ტიმორი, კვიპროსი, ბაჰრეინი, შრი-ლანკა, მალდივის რესპუბლიკა და ბრუნეი) მთლიანად კუნძულებზე მდებარეობს. აზიის მნიშვნელოვანი ყურეებია სპარსეთის ყურე, ბენგალის ყურე, ომანის ყურე, ტაილანდის ყურე და სხვა.

გეოლოგიური აგებულება[რედაქტირება]

აზიის ძირითადი სტრუქტურული ელემენტებია უძველესი პლატფორმები: ციმბირის (ალდანის ფართან ერთად), ჩინეთ-კორეის, სამხრეთ ჩინეთის, ინდოეთის. ყველაზე მოძრავია ჰიმალაური და აღმოსავლეთ აზიური გეოსინკლინური სარტყელები. ნეოტექტონიკური მოძრაობებითაა მოცული აგრეთვე სხვადასხვა ასაკის სტრუქტურების ვრცელი ზოლი ჰისარ-ალაიდან ჩუკოტკის ნახევარკუნძულამდე. შუა, ცენტრალური და აღმოსავლეთი აზია, მალაის არქიპელაგი ხასიათდებიან ძლიერი სეისმურობით. კამჩატკაზე, სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ბევრ კუნძულზე მოქმედი ვულკანებია.

ჰავა[რედაქტირება]

ვრცელი ტერიტორია, მრავალფეროვანი რელიეფი და სხვა ფაქტორები განსაზღვრავს აზიის კონტინენტის რთულ კლიმატურ ხასიათს. აქ გვხვდება დედამიწის ყველა კლიმატური ზონა ტროპიკულიდან სუბარქტიკულამდე. საშუალო წლიური ტემპერატურა მერყეობს 28°-დან -16°C-მდე. ნალექთა საშუალო წლიური რაოდენობა ჩერაპუნჯაში (ინდოეთი) 12 000 მმ-ს აღწევს (1861 წელს - 22 900 მმ), ხოლო თურანსა და ინდის ვაკეზე ზოგან 100 მმ-ზე ნაკლებია.

აზიის უმეტეს (უმთავრესად შიგა) ნაწილიში კონტინენტური ჰავაა. ამის მიზეზი ისაა, რომ ატლანტის ოკეანე შორსაა, წყნარი ოკეანის გავლენა აზიაზე კი სუსტია, ვინაიდან ჰაერის თბილ მასებს წინ ეღობება ზღვისპირა ქედები, ქარიც უმეტესად კონტინენტიდან ქრის, ხოლო ინდოეთის ოკეანიდან წამოსულ ტროპიკულ და ეკვატორულ ჰაერს მსოფლიოს უმაღლესი მთაგრეხილები აკავებს და არ უშვებს კონტინენტის სიღრმეში. სამაგიეროდ, ჩრდილოეთიდან ცივი არქტიკული ჰაერის შემოჭრას არაფერი აფერხებს.

აზიის ჰავაზე დიდ გავლენას ახდენს ხმელეთის ძლიერი გახურება ზაფხულობით და ასეთივე ძლიერი გაცივება ზამთრობით, რის შედეგადაც ატმოსფეროს ცირკულაცია მკვეთრ სეზონურ ცვალებადობას განიცდის და დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ატმოსფეროს მოქმედების ადგილობრივ ცენტრებს. ამგვარი ცენტრებია: ზამთრობით - ციმბირის ანტიციკლონი და ზაფხულობით ირანის წნევის მინიმუმი. ციმბირის ანტიციკლონის არე გამოირჩევა ყინვიანი, თითქმის უქარო და უღრუბლო ამინდით, რომელიც თვეობით ბატონობს ხოლმე. სიცივის მაქსიმუმი ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს „სიცივის პოლუსის” არეში - ვერხოიანსკისა და ოიმიაკონის ქვაბულთა რაიონშია, სადაც იანვრის საშუალო ტემპერატურა -50°C-ზე დაბალია. ცალკეულ შემთხვევებში ყინვა -70°C-საც აღწევს.

პოლარული ფრონტი, ე. ი. პოლარული ანუ ბორეალური და ტროპიკული ჰაერის მასების შეხების ზონა ზამთრობით სამხრეთშია, რაც იწვევს ზამთრის წვიმებს წინა აზიის სამხრეთ მთაგრეხილების არეში (ხმელთაშუა ზღვის ჰავა). უფრო ჩრდილოეთით (წინა და შუა აზიაში) ციკლონური მოქმედება ძლიერდება: ზამთრის დასაწყისში ნაკლებად, გაზაფხულზე უფრო მეტად. ზაფხულობით იგივე ფრონტი ჩრდილოეთისაკენ ინაცვლებსამ დროს აზიის სუბტროპიკულ და ნაწილობრივ ზომიერ ზონაშიც ინტენსიური გათბობა კონტინენტურ პოლარულ ჰაერს გარდაქმნის კონტინენტურ ტროპიკულ ჰაერად (წინა, შუა და ცენტრალურ აზიაში). სამხრეთ ციმბირის მთებში და ცენტრალური აზიის ჩრდილოეთ ნაწილში ზაფხული ნალექიანია. შიდა აზიის დანარჩენ სივრცეზე ციკლონური მოქმედება სუსტია და ბატონობს ცხელი, ბუღიანი, უღრუბლო, მშრალი ამინდი. განსაკუთრებით ძლიერ ხურდება ირანის ზეგნის დაბალი ადგილები და ინდის ქვემო დინების რაიონი.

აფრიკიდან (დასავლეთიდან) მონაბერი ცხელი და მშრალი ქარი არაბეთისა და დასავლეთ ინდოეთის ჰავას ტროპიკული უდაბნოების ჰავას ამსგავსებს.

აღმოსავლეთ აზიაში ზაფხულობით წარმოქმნილი წყნარი ოკეანის პოლარული ფრონტი (ზღვიური ბორეალური და ზღვიური ტროპიკული ჰაერის მასების ურთიერთშეხების ზონა) სამხრეთ კორეასა და ჩრდილოეთ იაპონიაზე გადის. წარმოიქმნება წყნარი ოკეანის ზაფხულის მუსონი, რომელსაც გადააქვს ტროპიკული თბილი და ნოტიო ჰაერი წყნარი ოკეანის სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ და ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. ცივ ოკეანურ დინებებთან შეხებისას ჰაერის ქვედა ფენა ძლიერ ცივდება და იწვევს ოხოტისა და ნაწილობრივ იაპონიის ზღვების სანაპიროებზე ნისლიანობას, წვიმებს, ზომიერი განედებისათვის მეტად ცივ ზაფხულის ამინდს. შორეული აღმოსავლეთის გრილი და ნესტიანი ზაფხული, უხვი ნალექიანობა სწორედ ამ მუსონთანაა დაკავშირებული. ზომიერი ზონის ეს მუსონური ჰავა სამხრეთით ჩრდილოეთ განედის 38°-მდე ვრცელდება. შემოდგომობით წყნარი ოკეანის პოლარული ფრონტის გასწვრივ ხშირია ტაიფუნები - ტროპიკულ ზონაში წარმოშობილი ღრმა ციკლონები, რომლებიც იწვევენ ქარიშხალს. ზამთრობით წყნარი ოკეანის პოლარული ფრონტი ციმბირის კონტინენტური მუსონის მოწოლით ტროპიკულ ზონაში გადაადგილდება ხოლმე.

აზიის ტროპიკულ ნაწილში ზამთრობით კონტინენტური ტროპიკული ჰავაა, ზაფხულობით კი - ზღვის ეკვატორული. ზაფხულის ეკვატორული მუსონი წვიმებს იწვევს და არაკანის, დასავლეთ გატების, ჰიმალაისა და ტაილანდის მთებში ნალექიანობა რეკორდულ სიდიდეს აღწევს. შრი-ლანკაზე, მალაკასა და ინდონეზიაში გამუდმებით ბატონობს ზღვის ეკვატორული ჰაერი და ჰავაც ტიპიური ეკვატორულია.

აზიაში არის ჰავის შემდეგი ძირითადი ტიპები: 1. ტუნდრის; 2. აღმოსავლეთ ციმბირის მკვეთრად კონტინენტური (ცივი და მშრალი); 3. დასავლეთ ციმბირის ცივი, ზომიერად ნოტიო; 4. ზომიერი ზონის უდაბნოების; 5. სუბტროპიკული უდაბნოების; 6. წინა აზიის დასავლეთ განაპირა მხარის ხმელთაშუა ზღვის სუბტროპიკული; 7. წინა და ცენტრალური აზიის მთის სტეპების სუბტროპიკული; 8. პამირისა და დასავლეთ ტიბეტის მაღალმთიანი უდაბნოების; 9. აღმოსავლეთ აზიის ზომიერი ზონის მუსონური ტროპიკული; 10. აღმოსავლეთ აზიის მუსონური სუბტროპიკული; 11. სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიისა და მცირე ზონდის კუნძულების მუსონური ტროპიკული; 12. შრი-ლანკისა და მალაის ეკვატორული.

ბუნება[რედაქტირება]

ფლორა[რედაქტირება]

აზიის ტერიტორია შედის ორ ძირითად ფლორისტულ ოლქში - ჰოლარქტიკულსა და პალეოტროპიკულში (სამხრეთი აზია). ჰოლარქტიკული ოლქის ფლორა გეოლოგიურ წარსულში ბევრჯერ შეიცვალა არსებითად, პალეოტროპიკული ფლორა კი თითქმის უცვლელი რჩებოდა. ჰოლარქტიკული ფლორა უმთავრესად მთებში გაჩნდა და ჩრდილოეთ აზიის ვაკეებზე. ასეთი წარმოშობისაა ტუნდრა, ტაიგა, ა. შ. ტუნდრა თავის მხრივ იყოფა ქვეზონებად: ჩრდილოეთ ქვეზონაში (ოკეანის სანაპიროზე) იზრდება ხავსი და მღიერი, შუა ქვეზონაში ბუჩქნარი (ჯუჯა არყი, ლურჯი მოცვი, შტოში და სხვა), ხოლო სამხრეთ ქვეზონაში ანუ ტყეტუნდრაში ერთმანეთს ცვლის ტყე, ბუჩქნარი და ტუნდრა.

ტაიგა ზამთარში

ტაიგა გადაჭიმულია ციმბირის მთელ სიგრძეზე, მისი ჩრდილოეთი საზღვარი (ჩრდილოეთ განედის 72°2′) ტაიმირის ნახევარკუნძულს აღწევს, სამხრეთ ნაწილში, დასავლეთ ციმბირის დაბლობის ტაიგაში, ჭარბობს მუქწიწვოვანი ჯიშები (ნაძვი და სოჭი), ჩრდილოეთით კი ციმბირის ლარიქსი. მდინარე ენისეის აღმოსავლეთით, წყნარ ოკეანემდე ნათელწიწვოვანი ტყეებია (დაურის ლარიქსი). უფრო სამხრეთით იზრდება ნაძვნარ-სოჭნარი, შიგადაშიგ ცაცხვნარიც გვხვდება. ჩრდილო-აღმოსავლეთ აზიაში ლარიქსს ემატება სურნელოვანი ალვის ხე, კორეულა, აიანური ნაძვი. ამურის აუზში, რომელიც ჩინეთ-იაპონიის ფლორისტულ ქვეოლქში შედის, მცენარეულობა თავისებურია. აქ ზომიერი ზონის ფართოფოთლოვანი ტყეები უშუალოდ ემიჯნება სუბტროპიკულ ტყეებს, ამიტომ ფლორა ძლიერ შერეული და მრავალფეროვანია. ციმბირის ტყიანი ზონის სამხრეთით გვხვდება ქსეროფიტული ბალახოვანი მცენარეულობით დაფარული სტეპის ფრაგმენტები. ჭარბობს სხვადასხვა სახის ვაციწვერა, კელერია, აბზინდა, წივანა, ორლებნიანი მცენარეები.

ცენტრალური და შუა აზიის არიდულ მხარეებში თავმოყრილია ვრცელი უდაბნოები და მშრალი სტეპები. აზიის უდაბნოები გაზაფხულზე წალკოტს მოგვაგონებს: ყვავის ქოლგოსნები, გლერძები, ხურხუმები, ბოლქვიანები, მაგრამ ზაფხულობით ყველაფერი ჭკნება. ბევრია ეკლიანი და წვრილფოთლიანი საქსაულის, იალღუნის, ჯუზღუნის ბუჩქი. ყველაზე უფრო უსიცოცხლოა ირანის უდაბნოები, გობის უდაბნოში კი პირიქით, კარგი საძოვრებია. პამირ-ტიბეტის ზეგნებზე მაღალი მთის ცივი უდაბნოებია.

ვერტიკალური გეობოტანიკური სარტყლების ყველაზე სრული სისტემა წარმოდგენილია ჰიმალაის ქედის სამხრეთ ფერდობზე: მარადთოვლიანი და ალპური სარტყლების ქვევით მდებარეობს ჯერ როდოდენდრონების (ხე-ბუჩქეული მცენარეები) სარტყელი, შემდეგ წიწვოვანი ტყეები (ჰიმალაის კედარი, ნაძვი, ფიჭვი), ფართოფოთლოვანი ტყეები (მუხა, კაკალი), მარადმწვანე სუბტროპიკული და სულ დაბლა (განგის აუზში) ნამდვილი ტროპიკული ტყეები. მალაის არქიპელაგის მთების მაღალ სარტყლებში გვხვდება ჩრდილოური წარმოშობის სუბარქტიკული მცენარეები.

ბამბუკი

სამხრეთ აზია ფლორისტულად პალეოტროპიკულ ოლქს განეკუთვნება. ინდოსტანის ფლორა და ფაუნა აღმოსავლეთ აფრიკისას წააგავს. დეკანის ზეგნის ძირითადი სივრცე სავანებს, ჯაგეკლიან ბუჩქნარებსა და სტეპებს უკავია. ინდოსტანის სანაპიროები, განგის აუზი და მთელი სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზია (ინდოჩინეთი, მალაისა და ფილიპინების არქიპელაგები) დაფარულია ნოტიო ტროპიკული ტყეებით (ჰილეით), სადაც გამოიყოფა ტყის 11-მდე სართული. ფიკუსის, თუთის, დიპტეროკარპუსის, მიმოზისა და ზოგიერთი სხვა ხის სიმაღლე 100 მეტრს აღწევს. უფრო დაბალ სართულებში იზრდება პალმები, ხეგვიმრები და სხვა. ხეებზე ხარობს ორქიდეები, გვიმრები და სხვა ეპიფიტები; მრავალგვარი ლეშამბო (ლიანა), ბალახოვანი მცენარეები 5-6 მეტრამდე იზრდება. ხშირია ბამბუკის ტევრები.

აზია კულტურული ფლორის უმეტესი ნაწილის (2/3) სამშობლოა. აღმოსავლეთ აზიიდან გავრცელდა ფეტვი, უგრეხელი, ბევრი ფესვნაყოფიანი მცენარე, გარგარი, ატამი, ქლიავი, ციტრუსები, ჩაი, რევანდი, ტუნგი, ჟენშენი, ზოგიერთი მაგნოლია, კამელია, ქრიზანთემა; ინდოეთიდან და ინდომალაიდან - ბრინჯი, შაქრის ლერწამი, ტარო, ბადრიჯანი, კიტრი, პილპილი, ილი, მიხაკის ხე, ჯავზის ხე, ჯანჯაფილი, ზოგიერთი პალმა, ბანანი, პურის ხე და სხვა; შუა აზიიდან და მთიანი ინდოეთიდან - რბილი ხორბალი, მუხუდო, ცერცვი, ოსპი, სელი და ზოგი სხვა ზეთოვანი მცენარე; წინა აზიიდან - ხორბლის 9 სახეობა, ჭვავი, ვაზი, მსხალი, ალუჩა, კომში, ნუში, იონჯა, ესპარცეტი და სხვა.

ფაუნა[რედაქტირება]

აზიის ცხოველთა სამყარო მრავალფეროვანია. მისი უდიდესი ნაწილი შედის პალეარქტიკის ოლქში, ტროპიკული აზია - ინდომალაის ოლქში. არაბეთის უკიდურესი სამხრეთი ნაწილი განეკუთვნება ეთიოპიის ოლქს, ხოლო მცირე ზონდის კუნძულები - ავსტრალიის ოლქს. მრავალ სახეობას უზარმაზარი არეალი უკავია. ზოგიერთი (მგელი, მელა და სხვა) თითქმის მთელ მთელ კონტინენტზე ან მის უმეტეს ნაწილშია გავრცელებული, ენდემური ოჯახების რაოდენობა კი მეტად უმნიშვნელოა. ენდემურია: ძუძუმწოვრებიდან - ფრთამატყლიანისებრნი, ბამბუკის დათვისებრნი, გრძელტერფასებრნი, გიბონისებრნი; ფრინველებიდან - რქანისკარტასებრნი, ულვაშა წიწკანასებრნი, ფოთლის ფრინველისებრნი; ქვეწარმავლებიდან - კუდფარიანი გველისებრნი, დიდთავა კუსებრნი; ამფიბიებიდან - ოთხთითა ტრიტონისებრნი; თევზებიდან - შუბლფართო თევზისებრნი, ტლუ თევზისებრნი, რომლებიც მხოლოდ ბაიკალის ტბაში ბინადრობენ.

აზიისა და ჩრდილოეთ ამერიკის, განსაკუთრებით კი მათი ჩრდილოეთი მხარეების ფაუნა ძლიერ ჰგავს ერთმანეთს. აზიისა და ამერიკის ტუნდრასა და ტაიგაში გვხვდება ცხოველთა საერთო გვარები და სახეობები (ჩრდილოეთის ირემი, ლოსი, ლემინგი და სხვა), სამხრეთ განედებში - ამერიკული ჯგუფები (ტაპირისებრნი, ჩხრიალა გველისებრნი, ალიგატორისებრნი და სხვა). ეს მოვლენა ადასტურებს, რომ ამ ორ კონტინენტს შორის პლეისტოცენში სახმელეთო კავშირი არსებობდა.

სამხრეთ აზიაში (ინდომალაის ოლქში) მობინადრე ზოგიერთი ოჯახი მხოლოდ სამხრეთ აფრიკაში გვხვდება (პანგოლინები, ირმულები, სპილოსებრნი, მარტორქისებრნი, ლემურისებრნი, ადამიანის მსგავსი მაიმუნები), რაც იმით აიხსნება, რომ წარსულში აზიასა და აფრიკას შორის არსებობდა სახმელეთო კავშირი გონდვანას კონტინენტის სახით.

ტუნდრის ზონაში ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება ჩრდილოეთის ირემი, მგელი, ყარსაღი, ყარყუმი, თეთრი დათვი, ლემინგი, რუხი მემინდვრია, თეთრი კურდღელი და სხვა. ფრინველებიდან აღსანიშნავია პოლარული სონღული, თეთრი ბუ, თეთრი და ტუნდრის გნოლი, ბატისნაირნი, გედი, ალკები, კაირები, რამდენიმე სახეობის ბეღურასნაირნი. ტუნდრის სანაპიროზე მრავლადაა სელაპი, მორჟი. ქვეწარმავლებიდან ტუნდრის სამხრეთ უბნებში ბინადრობენ ცოცხალმშობი ხვლიკი და ჩვეულებრივი გველგესლა, რომელიც ასევე ცოცხალმშობია. უხერხემლოებიდან გვხვდება ნაირგვარი მწერი.

ძუძუმწოვრებიდან ტაიგის ზონაში ცხოვრობს ლოსი, მარალი, იზიუბრი, შველი, მუშკი, მურა დათვი, სამურავი, სიასამური, კოლონოკი, ფოცხვერი, თეთრი კურდღელი, ციყვი, ფრენია, ბურუნდუკი, თხუნელა და სხვა. ზოგი მათგანი სანადირო-სარეწაოა. ფრინველებიდან ბინადრობს კოდალა, ჩხიკვი, მეკედრია, ნისკარტმარწუხა, ბუ, გნოლქათამა, სოღო, როჭო და სხვა. ქვეწარმავლებიდან ცოცხალმშობი ხვლიკი, ჩვეულებრივი გველგესლა, დინგფაროსანი და სხვა. ამფიბიებიდან - ციმბირული ოთხთითა ტრიტონი, მწვანე გომბეშო, წვეტდინგა ბაყაყი და სხვა. მდინარეებსა და ტბებში მრავალი სახეობის თევზია, მრავლადაა მწერიც.

სტეპების, უდაბნოებისა და უდაბნო-მთების ზონის ძუძუმწოვრებიდან საყურადღებოა ანტილოპები (ქურციკი, ძერენი, საიგა), გარეული ცხვარი, გარეთხა, ტუგაიური ირემი, გარეული ღორი, ირბისი, ავაზა, ბარხანების კატა, მანული, ლელიანის კატა, ზოლებიანი აფთარი, ტურა, კორსაკი, ველის ქრცვინი, მანგუსტი, თრია, მიწის კურდღლისებრნი, მექვიშია, ზაზუნა, სელევინია, მაჩვზღარბა, მებულულე კურდღელი, ზღარბი; აქა-იქ შემორჩენილია კულანი, პრჟევალსკის ცხენი და ორკუზიანი აქლემი. ფრინველებიდან - ნაირგვარი ტოროლა, უდაბნოს ჩხიკვი, სავათი, სარსარაკი, ფასკუნჯი, ზოგან ხოხობი. ქვეწარმავლებიდან გვხვდება მრგვალთავა, ჯოჯო, გეკონი, ვარანი, ველის მახრჩობელა, დინგფაროსანი, გიურზა, გველისებრი, კობრა, ველის კუ და სხვა. ამფიბიებიდან - მწვანე გომბეშო, ტბის ბაყაყი და სხვა. თევზებიდან - კობრისებრნი, ქორჭილასნაირნი და სხვა. უხერხემლოთა ფაუნა ნაირფეროვანია (ტერმიტები, მორიელები, პეპლები, სოლფუგები და სხვა).

დასავლეთ აზიაში (მცირე აზია, კავკასია, ირანი) ბინადრობს კავკასიური ირემი, შველი, მურა დათვი, ფოცხვერი, ტყის კატა, კვერნა, მაჩვი, ციყვი, კოდალა, ჩხიკვი, სტვენია, ხოხობი და სხვა. მაღალ მთებში გვხვდება ჯიხვი, ნიამორი, მუფლონი, არჩვი, შურთხი და სხვა.

ცენტრალური აზიის ზეგნებზე გვხვდება იაკი, ანტილოპები ადა და ორონგო, არხარი, ციმბირული გარეთხა, წითელი მგელი, ირბისი, წითელი ზაზუნა, ტიბეტური კურდღელი და სხვა. ფრინველებიდან - მთის ბატი, კუმაი, ტიბეტური საჯა.

ბამბუკის დათვი - გიგანტური პანდა

აღმოსავლეთ აზიის ტყის ზონისათვის დამახასიათებელია ხალებიანი ირემი, მუნჯაკი, მუშკი, ანტილოპები ტაკინი და გორალი, გარეული ღორი, ენოტისმსგავსი ძაღლი, ბამბუკის დათვი, ჰიმალაიური დათვი, ხარზა, ვეფხვი, ჯიქი, ფრენია, ღამურა, [[ბიგასებრნი|ბიგა], თხუნელა, რამდენიმე სახის მაიმუნი; ფრინველებიდან საყურადღებოა ტრაგოპანი, ხოხობი; ქვეწარმავლებიდან გვხვდება ხვლიკი, გველი, ტყავიანი კუ და სხვა. ამფიბიებიდან - გიგანტური სალამანდრა, ვასაკა. მრავალფეროვანია თევზების ფაუნა. უხერხემლო ცხოველები ნაირგვარი ჯგუფებითაა წარმოდგენილი.

სამხრეთ აზიის ტროპიკული ზონის ტყეებში ორიგინალური ფაუნაა და მრავალი ენდემური სახეობა გვხვდება. აქ ბინადრობს სპილო, მარტორქა, გაური, ბანტენგი, გარეული კამეჩი, ნილგაუ, ოთხრქიანი ანტილოპა, ღორისებრი ირემი, ირმულა, ტაპირი, გარეული ღორი, ტუჩა დათვი, მალაიური დათვი, ვეფხვი, ჯიქი, შავი პანტერა, მანგუსტი, ნაირგვარი მღრღნელი, მფრინავი ძაღლი, ტუპაია, ლემური, ფრთამატყლიანები, პანგოლინები, მაკაკა, გიბონი, ორანგუტანი და სხვა. ზოგიერთ მდინარეში ცხოვრობს მტკნარი წყლის დელფინი. ფრინველებიდან მრავლადაა მეხეური მეკირია, პიტა, გიგანტური უფეხურა, ხოხობი, ფარშავანგი, არგუსი, გარეული ქათამი, ცხვირრქოსანი ფრინველები და სხვა. ქვეწარმავლებიდან საყურადღებოა მფრინავი დრაკონი, კობრა, მახრჩობელა გველი, თავდიდა კუ, გავიალი და სხვა. ამფიბიებიდან - მფრინავი ბაყაყი. მრავალფეროვანია მტკნარი წყლის თევზები, ნაირგვარია უხერხემლო ცხოველთა ფაუნაც.


გეოგრაფიული რეგიონები[რედაქტირება]

აზიას ტრადიციულად ყოფენ შემდეგ გეოგრაფიულ რეგიონებად:

  1. ჩრდილოეთი აზია
  2. ცენტრალური აზია
  3. აღმოსავლეთი აზია
  4. სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზია
  5. სამხრეთი აზია
  6. დასავლეთი აზია

აზიის სხვა რეგიონები და მხარეებია: მცირე აზია, შუა აზია, კავკასია, ახლო აღმოსავლეთი, შუამდინარეთი.

უდიდესი ქვეყნები[რედაქტირება]

ფართობის მიხედვით აზიის უდიდესი ქვეყნებია:

დროშა ქვეყანა ფართობი კმ2
რუსეთის დროშა რუსეთი (ნაწილობრივ ევროპაშია) 17 075 400
ჩინეთის დროშა ჩინეთი 9 596 960
ინდოეთის დროშა ინდოეთი 3 287 590
ყაზახეთის დროშა ყაზახეთი 2 724 900
საუდის არაბეთის დროშა საუდის არაბეთი 2 149 690
ინდონეზიის დროშა ინდონეზია 1 904 569
ირანის დროშა ირანი 1 648 195
მონღოლეთის დროშა მონღოლეთი 1 564 116

მოსახლეობა[რედაქტირება]

მსოფლიოს მოსახლეობის 60% აზიის წილად მოდის. 2003 წლის შეფასებით აქ 4 მილიარდი ადამიანი ცხოვრობდა.

გეოგრაფიული კვლევის ისტორია[რედაქტირება]

აზიის გეოგრაფიის შესახებ ზოგიერთი ცნობა მოეპოვებოდათ ძველ ასურელებს, ბაბილონელებს, ინდოელებს, ჩინელებს, ეგვიპტელებსა და სხვა ხალხებს. ძვ.წ. VIII-V საუკუნეების ჩინურ გეოგრაფიულ ნაშრომ „იუიგუნში” აღწერილია აღმოსავლეთი ჩინეთი. აზიის შესახებ ცოდნის დაგროვებას ხელი შეუწყო ძველი ეგვიპტისა და საბერძნეთ-სპარსეთის ომებმა (ძვ.წ. 477-449 წწ), ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობებმა (ძვ.წ. IV ს), ეგვიპტე-ინდოეთის საზღვაო სავაჭრო ურთიერთობამ, ჩინელი ელჩის, ჯან ციანის ჩასვლამ შუა აზიაში (ძვ.წ. II ს), ჩინური აბრეშუმის გატანამ ე. წ. აბრეშუმის დიდი გზით, რომაელთა ლაშქრობებმა. შუა საუკუნეებში აზიის შესახებ მნიშვნელოვანი ცნობები შეკრიბეს ხვარაზმელებმა და არაბებმა (მასუდი, იდრისი, ბირუნი, იბნ ბატუტა და სხვა), ჩინელებმა (სიუან-ძანისა და სხვათა მოგზაურობები), ევროპელებმა, რომლებიც ჯვაროსნულ ლაშქრობებს აწყობდნენ (XII-XIII სს) და მონღოლ ხანებთან ელჩებს აგზავნიდნენ (იტალიელი პლანო კარპინი, ფლამანდიელი გიიომ რუბრუკი). XIII საუკუნის ბოლოს მარკო პოლომ გადაიარა აზია, 17 წელი იცხოვრა ჩინეთში და აზიის მრავალი მხარე აღწერა.

მარკო პოლოს მოგზაურობის მარშრუტი

ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანის აზიური სანაპიროები აღმოაჩინეს რუსებმა. XV საუკუნის დასაწყისში მოეწყო ჩინური საზღვაო ექსპედიციები სამხრეთ და სამხრეთ-დასავლეთ აზიაში. XV საუკუნის პირველ ნახევარში აზიაში იმოგზაურა ვენეციელმა ნ. კონტიმ. 1466-72 წლებში რუსი ვაჭარი ათანასე ნიკიტინი ირანის გავლით ინდოეთში ჩავიდა და აღწერა ეს ქვეყანა. 1498 წელს პორტუგალიელებმა ზღვით მიაღწიეს ინდოეთს (ვასკო და გამა). 1509-11 წლებში ისინი მალაკაზე მივიდნენ, 1511 წელს - იავაზე, 1520 წელს კი მაკაოში დამკვიდრდნენ. 1521 წელს მაგელანი, რომელიც ხელმძღვანელობდა ესპანურ ექსპედიციას დედამიწის ირგვლივ, აღმოსავლეთიდან მიადგა ფილიპინებს. მოლუკის კუნძულებზე მისი ხომალდები დასავლეთიდან მოსულ პორტუგალიელებს შეხვდნენ. 1542 წელს პორტუგალიელები იაპონიის კუნძულებამდე მივიდნენ. ამ პერიოდიდან აზიის ქვეყნების გეოგრაფიული შესწავლა დამპყრობ-კოლონიზატორთა მიზნებს ემსახურებოდა. XVI საუკუნის 60-70-იან წლებში ესპანელებმა დაიწყეს ფილიპინების დაპყრობა. პორტუგალიისა და ესპანეთის მიერ დაწყებული აზიის კოლონიზაცია XVII საუკუნეში ნიდერლანდმა და ინგლისმა განაგრძეს. 1602 წელს სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზიის ექსპლუატაცია-შესწავლას სათავეში ჩაუდგა ნიდერლანდის ოსტინდოეთის კომპანია, რომელიც 1619 წლიდან იავაზე დამკვიდრდა. XVII-XIX საუკუნეებში ინდონეზია ხელთ იგდეს ჰოლანდიელმა კოლონიზატორებმა. XVIII-XIX საუკუნეებში ინდოეთი ინგლისის კოლონიად გადაიქცა. XIX საუკუნეში მათვე დაიპყრეს ბირმა, ფრანგებმა - ვიეტნამი, კამბოჯა და ლაოსი, ამერიკელებმა - ფილიპინები. XIX-XX საუკუნეებში აზიის მრავალ არაბულ ქვეყანაში ბრიტანეთი და საფრანგეთი გაბატონდნენ.

ერმაკის ლაშქრობა

1483 წელს დაიწყო რუსების ლაშქრობა ჩრდილოეთ აზიაში, ირტიშზე. 1581-82 წლებში ერმაკის ლაშქრობათა შედეგად გამდიდრდა ცნობები დასავლეთ ციმბირის შესახებ. 1618-19 წლებში ციმბირელი კაზაკი ი. პეტლინი იყო მონღოლეთსა და ჩინეთში. 1618-20 წლებში რუსეთის სავაჭრო ექსპედიცია შეეცადა ჩრდილოეთის ზღვებით აღმოსავლეთში გადასულიყო, მაგრამ ტაიმირის აღმოსავლეთ ნაპირებთან დაიღუპა. XVII საუკუნის პირველ ნახევარში ციმბირელმა კაზაკმა მოგზაურებმა („ზემლეპროხოდცებმა”) მიწებისა და ბეწვეულის ძიებაში მთელი ციმბირი მოიარეს. XVII საუკუნის 20-იან წლებში რუსები ლენაზე გავიდნენ, 1639 წელს კი ოხოტის ზღვაზე. 1643 წელს დე ფრიზის ჰოლანდიურმა ექსპედიციამ ზღვით მიაღწია კუნძულ ჰოკაიდოს, სამხრეთ სახალინსა და სამხრეთ კურილის კუნძულებს. თითქმის ამავე დროს (1643-46 წლებში) რუსი მოგზაური ვ. პოიარკოვი ჩრდილოეთიდან გავიდა მდინარე ამურზე და ზღვიდან დაინახა სამხრეთ-დასავლეთი სახალინი. 1649-52 წლებში ამური და ამურისპირეთი მოიარა რუსმა მოგზაურმა ე. ხაბაროვმა. 1648 წელს თ. პოპოვი და ს. დეჟნიოვი ზღვით ჩრდილოეთის მხრიდან გავიდნენ მდინარე ანადირთან და აღმოაჩინეს სრუტე აზიასა და ამერიკას შორის. 1649 წელს თ. პოპოვმა კამჩატკას მიაღწია, 1697 წელს ვ. ატლასოვმა გადაჭრა იგი და ჩრდილოეთ კურილის კუნძულები დაინახა. XVII საუკუნის II ნახევარში პ. გოდუნოვმა და ს. რემეზოვმა შეადგინეს ციმბირის პირველი რუკები. 1675 წელს ჩინეთში გაემგზავრა რუსეთის მისია მოლდოველი მეცნიერის ნ. სპაფარის (მილესკუს) მეთაურობით, 1692 წელს პეტრე I-მა ჩინეთში ელჩად გაგზავნა იზბრანდტ იდესი. 1713 წელს ტობოლსკელი მემამულე ტრუშნიკოვი კუკუნორის ტბამდე და მდინარე ხუანხეს ზემო წელამდე მივიდა და მონღოლეთი გადალახა. 1720-27 წლებში ციმბირის ფლორასა და ფაუნას სწავლობდა პეტრე I-ის მიერ მოწვეული გერმანელი მკვლევარი დ. მესერშმიდტი. მრავალი გეოგრაფიული ცნობა მოაგროვეს ქრისტიანმა მისიონერებმა, კერძოდ იეზუიტებმა, რომლებიც ჩინეთსა და ტიბეტს შეისწავლიდნენ. 1689-98 წლებში ფრანგმა ჟერბილიონმა გადალახა გობის უდაბნო. 1707 წლიდან ჩინეთისა და მონღოლეთის შესწავლაში დიდი წვლილი შეიტანეს რუსმა სასულიერო პირებმა.

1728 წელს ვ. ბერინგ-ა. ჩირიკოვის კამჩატკის პირველი რუსული ექსპედიცია პირველად შევიდა ბერინგის სრუტეში სამხრეთიდან . კამჩატკის მეორე (ჩრდილოეთის დიდი) ექსპედიცია (1733-43), მათივე ხელმძღვანელობით შეისწავლიდა ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ აზიას, კერძოდ ციმბირს, გეოგრაფიული, გეოლოგიური, ბოტანიკური, ისტორიული და კარტოგრაფიული თვალსაზრისით. ამ ექსპედიციის მონაწილეებმა დ. და ხ. ლაპტევებმა, ს. ჩელუსკინმა და სხვებმა რუკაზე დაიტანეს ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანის აზიური სანაპიროები. 1738-39 წლებს მიეკუთვნება კურილის კუნძულების რუკაზე დატანა, იაპონიის შემოვლა. 1741 წელს აღმოაჩინეს კომანდორის კუნძულები. 1734-41 წლებში ი. გმელინმა გამოიკვლია სამხრეთი ციმბირი. 1737-41 წლებში ს. კრაშენინიკოვმა მეცნიერულად აღწერა კამჩატკა. ჩრდილოეთ აზიის შესწავლაში დიდი წვლილი შეიტანეს რუსულმა ე. წ. აკადემიურმა ექსპედიციებმა (1768-74). მისმა მონაწილეებმა პ. პალასმა და ი. გეორგიმ შეისწავლეს ციმბირის ბუნება, ვ. ზუევმა - ციმბირის უკიდურესი ჩრდილო-დასავლეთი, ი. ფლაკმა - სამხრეთ-დასავლეთი; ს. გმელინმა და იოჰან გიულდენშტედტმა - კავკასია.

XVIII საუკუნიდან იწყება ინგლისელების მიერ ჰიმალაის შესწავლა. შორეული აღმოსავლეთის ნაპირები რუკაზე დაიტანეს ფრანგმა ზღვაოსანმა ჟ. ფ. ლაპერუზმა (1787 წ.), რუსმა გეოგრაფმა გ. სარიჩევმა (1789 წ.), ინგლისელმა ზღვაოსანმა უ. ბროუტონმა (1796-1797 წწ.), რუსმა ზღვაოსანმა ი. კრუზენშტენმა (1804-1805 წწ.), იაპონელმა ტოპოგრაფმა მამია რინძომ (1809 წ.), რუსმა ზღვაოსანმა ვ. გოლოვნინმა (1811 წ.). ახალციმბირის კუნძულები აღწერეს რუსმა მოგზაურმა ი. სანიკოვმა (1800-1806 წწ.) და პ. ანჟუმ (1821-1823 წწ.). 1820-1824 წლებში ციმბირის არქტიკას სწავლობდნენ რუსი მკვლევარები ფ. ვრანგელი და თ. მატეუშკინი. 1827-1828 წლებში აზიის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაპირები აღწერა რუსმა ზღვაოსანმა თ. ლიტკემ.

XIX საუკუნეში აზიის კვლევაში დიდი დამსახურება მიუძღვის გერმანელ გეოგრაფ ალექსანდერ ჰუმბოლდტს, რომელმაც აღწერა თავისი მოგზაურობა (1829 წ.) დასავლეთ ციმბირსა და ყაზახეთის სტეპებში. 1832 წელს გერმანელმა გეოგრაფმა კ. რიტერმა გამოაქვეყნა „აზიის დედამიწისმცოდნეობა”. შუა აზიის ვაკეებს სწავლობდნენ რუსი მეცნიერები ე. ევერსმანი (1820-1825 წწ.) და გ. კარელინი (1832-1842 წწ.); სამხრეთ ციმბირის რელიეფსა და წიაღისეულს - რუსი გეოლოგი გ. გელმერსენი (1833-1836 წწ) და გეოგრაფი პ. ჩიხაჩოვი (1842 წ.). 1842-1845 წლებში ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ ციმბირს, ხოლო 1877-1878 წლებში ფერღანის ღრმულს სწავლობდა რუსი ბუნებისმეტყველი ა. მიდენდორფი. 1848-1865 წლებში რუსმა აკადემიკოსმა ვ. აბიხმა გამოიკვლია კავკასიის რელიეფი და წიაღი. 1843-1853 წლებში რუსი ზღვაოსანი გ. ნეველსკოი და მისი თანამოღვაწენი იკვლევდნენ სახალინისა და ქვემო ამურისპირეთის ნაპირებს. 1846-63 წლებში პ. ჩიხაჩოვმა გამოიკვლია მცირე აზია. 1848-63 წლებში რუსმა ზღვაოსანმა ა. ბუტაკოვმა აღწერა არალის ზღვა, ამუდარია და სირდარია. ცნობები ჩინეთის შუა და ჩრდილოეთ ნაწილების შესახებ შეკრიბა ამერიკელი მოგზაურის რ. პამპელისა (1862-65 წწ.) და გერმანელი გეოგრაფის, ფ. რიხტჰოფენის (1868-72 წწ.) ექსპედიციებმა. XIX საუკუნის შუა წლებიდან მკვეთრად იზრდება სხვადასხვა ინსტიტუტების, აკადემიების, მუზეუმების, მეტეოსამსახურისა და სამეცნიერო საზოგადოებების კოლექტიური გამოკვლევების როლი. ინგლისელებმა შექმნეს სამეფო ბენგალიური სააზიო საზოგადოება, ფრანგებმა - სააზიო საზოგადოება პარიზსა და ჰანოიში, ჰოლანდიელებმა - სამხრეთ აზიის შემსწავლელი საზოგადოება, გერმანელებმა - აღმოსავლეთ აზიის შემსწავლელი საზოგადოება და გერმანიის აღმოსავლეთური საზოგადოება. XIX საუკუნის ბოლოს ფართო საქმიანობა გააჩაღეს იაპონურმა კვლევითმა დაწესებულებებმა, სამეცნიერო საზოგადოებებმა და სამხედრო-გეოგრაფიულმა დაწესებულებებმა. 1845 წელს შეიქმნა რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოება. ჩრდილოეთ აზიის შესწავლას ხელს უწყობდა ციმბირის სარკინიგზო მაგისტრალის გაყვანა. ჩრდილო-აღმოსავლეთი გასასვლელის ათვისების იდეა, რომელიც ჯერ კიდევ მიხეილ ლომონოსოვმა წამოაყენა XVIII საუკუნეში, პირველმა განახორციელა პოლარეთის მკვლევარმა შვედმა ნ. ა. ე. ნორდელშენდმა 1878-79 წლებში. მან საზღვაო გზით შემოუარა ჩრდილოეთ აზიას დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ. რუსეთის ექსპედიციამ ბ. ვილკიცკის მეთაურობით 1913-15 წლებში გაიარა ეს გზა აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ და აღმოაჩინა ჩრდილოეთის მიწა.

შვედი სვენ ჰედინი სწავლობდა ცენტრალურ აზიას. 1893-1908 წლებში მან აღმოაჩინა განდისიშან-ტრანსჰიმალაი და განაგრძობდა კვლევას 1927-35 წლებში.

XX საუკუნეში იაპონიაში შეიქმნა აღმოსავლეთ აზიის შემსწავლელი გეოლოგიურ-გეოგრაფიული სკოლა (ბ. კოტო, ნ. იამაძაკი, ხ. იაბე, ტ. კობაიასი და სხვა). მეორე მსოფლიო ომის წინ სამხედრო მოქმედების წყნაროკეანური არეალის მოსამზადებლად იაპონიისა და აშშ-ის სამხედრო-გეოგრაფიულმა სამსახურებმა ვრცელი ტოპოგრაფიული აგეგმვა ჩაატარეს.

აზიის ისტორია[რედაქტირება]

იხილეთ ძირითადი სტატია: აზიის ისტორია

თანამედროვე აზიის კონფლიქტები[რედაქტირება]

პოლიტიკური რუკა[რედაქტირება]

აზიის პოლიტიკური რუკა

ამჟამად აზიის ტერიტორიაზე მდებარეობს 48 სუვერენული სახელმწიფო, 3 სამფლობელო და 2 გაურკვეველი საერთაშორისო სტატუსის ტერიტორია.

ქვეყანა დროშა გერბი დედაქალაქი ფართობი კმ2 მოსახლეობის რაოდენობა სიმჭიდროვე (კმ2-ზე)
ავღანეთი ავღანეთის დროშა Emblem of Afghanistan.svg ქაბული 647 500 30 419 928 47
აზერბაიჯანი ¹ აზერბაიჯანის დროშა Emblem of Azerbaijan.svg ბაქო 86 600 9 493 600 109,6
არაბთა გაერთიანებული საამიროები არაბთა გაერთიანებული საამიროების დროშა Emblem of the United Arab Emirates.svg აბუ-დაბი 83 600 5 314 317 63,5
აღმოსავლეთი ტიმორი აღმოსავლეთ ტიმორის დროშა Coat of arms of East Timor.svg დილი 14 874 1 143 667 76,8
ბანგლადეში ბანგლადეშის დროშა National emblem of Bangladesh.svg დაკა 147 570 150 039 000 1016,7
ბაჰრეინი ბაჰრეინის დროშა Emblem of Bahrain.svg მანამა 760 1 248 348 1642,5
ბრუნეი ბრუნეის დროშა Emblem of Brunei.svg ბანდარ-სერი-ბეგავანი 5 765 408 786 70,9
ბჰუტანი ბჰუტანის დროშა Emblem of Bhutan.svg თიმფუ 38 394 716 896 18,6
ერაყი ერაყის დროშა Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg ბაღდადი 438 317 31 129 225 71
ვიეტნამი ვიეტნამის დროშა Coat of arms of Vietnam.svg ჰანოი 331 212 91 519 289 276,3
თურქეთი ¹ თურქეთის დროშა Türkiye arması.svg ანკარა 783 562 79 749 460 101,7
თურქმენეთი თურქმენეთის დროშა Emblem of Turkmenistan.svg აშხაბადი 488 100 5 054 828 10,3
იაპონია იაპონიის დროშა Imperial Seal of Japan.svg ტოკიო 377 915 127 368 088 337
იემენი იემენის დროშა Emblem of Yemen.svg სანა 527 968 24 771 809 46,9
ინდოეთი ინდოეთის დროშა Emblem of India.svg ნიუ-დელი 3 287 263 1 205 073 612 366,5
ინდონეზია ინდონეზიის დროშა National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg ჯაკარტა 1 904 569 248 645 008 130,5
იორდანია იორდანიის დროშა Coat of arms of Jordan.svg ამანი 89 342 6 508 887 72,8
ირანი ირანის დროშა Emblem of Iran.svg თეირანი 1 648 195 78 868 711 47,8
ისრაელი ისრაელის დროშა Emblem of Israel.svg იერუსალიმი 20 770 7 590 758 365,4
კამბოჯა კამბოჯის დროშა Coat of arms of Cambodia.svg პნომპენი 181 035 14 952 665 82,3
კატარი კატარის დროშა Emblem of Qatar.svg დოჰა 11 586 1 951 591 168,4
კვიპროსი კვიპროსის დროშა Coat of Arms of Cyprus.svg ნიქოზია 9 251 1 099 341 118,8
ლაოსი ლაოსის დროშა Emblem of Laos.svg ვიენტიანი 236 800 6 586 266 27,8
ლიბანი ლიბანის დროშა Coat of arms of Lebanon.svg ბეირუთი 10 400 4 140 289 398,1
მალაიზია მალაიზიის დროშა კუალა-ლუმპური 329 847 29 179 952 88,4
მალდივის კუნძულები მალდივის დროშა Coat of arms of Maldives.svg მალე 298 394 451 1323,6
მიანმარი (ბირმა) მიანმარის დროშა State seal of Myanmar.svg ნაიფიიდო 676 578 54 584 650 80,6
მონღოლეთი მონღოლეთის დროშა State emblem of Mongolia.svg ულან-ბატორი 1 564 116 3 179 997 2
ნეპალი ნეპალის დროშა Coat of arms of Nepal.svg კატმანდუ 147 181 29 890 686 203
ომანი ომანის დროშა National emblem of Oman.svg მასკატი 309 500 3 090 150 9,9
პაკისტანი პაკისტანის დროშა State emblem of Pakistan.svg ისლამაბადი 796 095 190 291 129 239
რუსეთი ¹ რუსეთის დროშა Coat of Arms of the Russian Federation.svg მოსკოვი 17 098 242 142 517 670 8,3
სამხრეთი კორეა სამხრეთ კორეის დროშა Emblem of South Korea.svg სეული 100 210 50 004 441 498,9
საუდის არაბეთი საუდის არაბეთის დროშა Coat of arms of Saudi Arabia.svg ერ-რიადი 2 149 690 26 534 504 12,3
საქართველო ¹ საქართველოს დროშა Greater coat of arms of Georgia.svg თბილისი 69 700 4 570 934 65,5
სინგაპური სინგაპურის დროშა Coat of arms of Singapore (blazon).svg სინგაპური 697 5 353 494 7680,7
სირია სირიის დროშა Coat of arms of Syria.svg დამასკი 185 180 22 530 746 121,6
სომხეთი სომხეთის დროშა Coat of arms of Armenia.svg ერევანი 29 743 3 229 900 108,5
ტაილანდი ტაილანდის დროშა Garuda Emblem of Thailand.svg ბანგკოკი 513 120 67 091 089 130,7
ტაჯიკეთი ტაჯიკეთის დროშა Emblem of Tajikistan.svg დუშანბე 143 100 7 768 385 54,2
უზბეკეთი უზბეკეთის დროშა Coat of arms of Uzbekistan.svg ტაშკენტი 447 400 28 394 180 63,4
ფილიპინები ფილიპინების დროშა Coat of arms of the Philippines.svg მანილა 300 000 88 574 614 295,2
ქუვეითი ქუვეითის დროშა Coat of arms of Kuwait.svg ქუვეითი 17 818 2 646 314 148,5
ყაზახეთი ¹ ყაზახეთის დროშა Emblem of Kazakhstan.svg ასტანა 2 724 900 17 522 010 6,4
ყირგიზეთი ყირგიზეთის დროშა National emblem of Kyrgyzstan.svg ბიშკეკი 199 951 5 264 000 26,3
შრი-ლანკა შრი-ლანკის დროშა Emblem of Sri Lanka.svg შრი-ჯაიავარდენეპურა-კოტე 65 610 20 743 000 316,1
ჩინეთი ჩინეთის დროშა National Emblem of the People's Republic of China.svg პეკინი 9 596 960 1 339 724 852 139,6
ჩრდილოეთ კორეა ჩრდილოეთ კორეის დროშა Emblem of North Korea.svg ფხენიანი 120 540 24 589 122 203,9

1 ნაწილობრივ ევროპაში მდებარეობს.
გაურკვეველი საერთაშორისო სტატუსის ტერიტორიებია:

ტერიტორიის სახელი სტატუსი დროშა გერბი დედაქალაქი ფართობი მოსახლეობის რაოდენობა სიმჭიდროვე
პალესტინა გაეროს „არაწევრი სახელმწიფო“. აღიარებულია რამდენიმე სახელმწიფოს მიერ. პალესტინის დროშა Palestine COA (alternative).svg იერუსალიმი (ოფიციალური) რამალა და ღაზა (ადმინისტრაციული) 6 020 4 260 636 707,7
ტაივანი დე-ფაქტო სუვერენული ქვეყანაა, თუმცა მას არ აღიარებს ჩინეთი და ქვეყნების უმრავლესობა. ჩინეთის რესპუბლიკის დროშა Republic of China National Emblem.svg ტაიპეი 35 980 23 174 528 644

აზიის ტერიტორიას ეკუთვნის ავსტრალიის 3 კუნძულოვანი სამფლობელო:

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

  • Display Maps. The Soil Maps of Asia. European Digital Archive of Soil Maps – EuDASM. წაკითხვის თარიღი: 26 July 2011.
  • Asia Maps. Perry-Castañeda Library Map Collection. University of Texas Libraries. წაკითხვის თარიღი: 20 July 2011.
  • Asia. Norman B. Leventhal Map Center at the Boston Public Library. წაკითხვის თარიღი: 26 July 2011.
  • Bowring, Philp (12 February 1987). „What is Asia?“. Eastern Economic Review 135. 
მოძიებულია „http://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=აზია&oldid=2743785“-დან