თურქეთი

ვიკიპედიიდან

გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
Türkiye Cumhuriyeti
თურქეთის რესპუბლიკა
ქვეყნის დროშა ქვეყნის გერბი
დროშა გერბი
ჰიმნი: ”დამოუკიდებლობის მარში”
დევიზი: მშვიდობა ქვეყანაში, მშვიდობა მსოფლიოში”
ქვეყნის მდებარეობა
დედაქალაქი ანკარა
უდიდესი ქალაქი სტამბოლი
ოფიც. ენები თურქული
მთავრობა საპარლამენტო რესპუბლიკა
  -პრეზიდენტი აბდულა გიული
  -პრ.-მინისტრი რეჯეფ თაიფ ერდოღანი
ფართობი
 - საერთო
 
 - წყალი (%)		  
783,562 კმ² (37-ე)
 
  1.3%
მოსახლეობა
 - 2008 სავ.
 - 2000 ცენზი
 - სიმჭიდროვე		  
70,586,256 (მე-17)
67,803,927
93 ად/კმ² (102-ე)
მშპ (ppp)
 - საერთო

 - ერთ მოსახლეზე		 2008მიახლ.
$791 მილიარდი 
$10,380 
აგი (2007) 0.775 (საშუალო) (84-ე)
ვალუტა ახალი თურქული ლირა (TRY)
დროის სარტყელი EET (UTC +2სთ.)
  -ზაფხულის დრო EET (UTC +3სთ.)
ქვეყნის კოდი TUR
ccTLD .tr
სატელეფონო კოდი +90

თურქეთი (თურქ. Türkiye; ოფიციალურად თურქეთის რესპუბლიკა — Türkiye Cumhuriyeti), ქვეყანა ევრაზიაში, რომელიც ანატოლიის ნახევარკუნძულზე მდებარეობს დასავლეთ აზიაში და თრაკეზე (რუმელია) სამხრეთაღმოსავლეთ ევროპის ბალკანეთის რეგიონში. თურქეთს ესაზღვრება რვა ქვეყანა: ბულგარეთი, საბერძნეთი, საქართველო, სომხეთი, აზერბაიჯანი (ნახიჩევანი), ირანი, ერაყი და სირია. სამხრეთით თურქეთს ესაზღვრება ხმელთაშუა ზღვა, დასავლეთით ეგეოსის ზღვა, ხოლო ჩრდილოეთით შავი ზღვა. ანატოლიას თრაკესგან აშორებს მარმარილოს ზღვა და თურქეთის სრუტეები (ბოსფორი და დარდანელი), რომლებსაც აზიასა და ევროპას შორის საზღვრად მიიჩნევენ, რის გამოც თურქეთი ტრანსკონტინენტური ქვეყანაა.

ორ კონტინენტზე სტრატეგიული მდებარეობის გამო თურქეთის კულტურა აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ტრადიციათა უნიკალური ნაზავია. ძლიერი ისტორიული, კულტურული და ეკონომიკური გავლენით რეგიონში ევროპას, ცენტრალურ აზიას, რუსეთსა და ახლო აღმოსავლეთს შორის, თურქეთმა ბოლო საუკუნეებში სტრატეგიული მნიშვნელობა შეიძინა.

თურქეთი დემოკრატიული, სეკულარული, უნიტარული, კონსტიტუციური რესპუბლიკაა, რომლის თანამედროვე პოლიტიკური სისტემა 1923 წელს ჩამოყალიბდა მუსტაფა ქემალ ათათურქის მეთაურობით, რომელიც მთავრობაში პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ოსმალეთის იმპერიის დაცემის შემდეგ მოვიდა. მას შემდეგ თურქეთი სულ უფრო მჭიდროდ ხდება ინტეგრირებული დასავლეთთან ევროპის საბჭოში, ნატო-ში, OECD, OSCE და G-20-ში გაწევრიანებით. თურქეთმა ევროკავშირში სრულუფლებიან წევრობაზე მოლაპარაკება 2005 წელს დაიწყო, იყო რა ევროპის ეკონიმიკური საბჭოს ასოცირებული წევრი 1963 წლიდან და საბაჟოს კავშირის წევრი 1995 წლიდან. ამასთან ერთად, როგორც მეტწილად მაჰმადიანური ქვეყანა, თურქეთი აგრძელებს ახლო კულტურულ, პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და ინდუსტრიულ ურთიერთობებს აღმოსავლეთის ქვეყნებთან, განსაკუთრები ახლო აღმოსავლეთსა და ცენტრალურ აზიასთან, ისეთ ორგანიზაციებში წევრობით, როგორიცაა OIC და ECO. აშშ-ის ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს კლასიფიკაციით თურქეთი განვითარებული ქვეყანაა, ხოლო პოლიტიკური მეცნიერებისა და ეკონომისტების შეფასებით ის რეგიონული ზესახელმწიფოა.

სექციების სია

[რედაქტირება] ეტიმოლოგია

თურქეთის სახელი "Türkiye" თურქეულ ენაზე შეიძლება დაიყოს ორ სიტყვად: Türk, რაც ნიშნავს "ძლიერს" ძველ თურქულზე და ზოგადად აღნიშნავს თურქეთის მცხოვრებს, ან თურქ ხალხთა წარმომადგენელს, "თუ-ქინ"-ის გვიანდელი ფორმა, სახელი, რომელიც ჩინელებმა შეარქვეს ცენტრალური აზიის ალთაის მთების სამხრეთით მცხოვრებ ხალხს ძვ. წ. 177 წლისთვის; და აბსტრაქტული სუფიქსი -iye (წარმოებული არაბული ბოლოსართი -iyya-სგან, მაგრამ ასევე ასოცირდება შუასაუკუნეების ლათინური სუფიქსი -ia-სთან სიტყვაში Turchia, და შუასაუკუნეების ბერძნულ სუფიქსთან –ία სიტყვაში Τουρκία), რაც ნიშნავს "მესაკუთრეს" ან "მონათესავეს". პირველი დოკუმენტური წყარო, სადაც ტერმინი "Türk" ან "Türük" არის ნახსენები, როგორც აუტონიმი, არის ცენტრალური აზიის გიოქთურქების (Göktürks) ორხონის წარწერები (დაახ. VIII ს.).

[რედაქტირება] გეოგრაფია და კლიმატი

მთავარი სტატია : თურქეთის გეოგრაფია.

თურქეთი ტრანსკონტინენტური ევრაზიული ქვეყანაა.[1] აზიური თურქეთი მეტწილად ანატოლიაში მდებარეობს და ქვეყნის 97%-ს შეადგენს. ევროპული ნაწილისგან მას ბოსფორი, მარმარილოს ზღვა და დარდანელი ჰყოფს. ევროპული თურქეთი აღმოსავლეთ თრაკეზე ან რუმელიაში მდებარეობს ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე. მოსაზღვრე ქვეყნებია: ბულგარეთი, საბერძნეთი, სირია, ერაყი, ირანი, აზერბაიჯანი, სომხეთი, საქართველო.[2]

თურქეთის ტერიტორიის სიგრძე 1600 კმ-ს, ხოლო სიგანე 800 კმ-ს აღემატება და მას ოთხუკუთხედის მსგავსი ფორმა აქვს.[3] თურქეთის ფართობი, ტბების ჩათვლით, მოიცავს 783,562[4] კვ. კმ-ს, რომლის 755,688 კვ. კმ აზიაში, ხოლო 23,764 კვ. კმ. ევროპაშია.[3] შესაბამისად, ფართობის მიხედვით თურქეთი სიდიდით 37-ე ქვეყანაა მსოფლიოში, დაახლოებით კონტინენტური საფრანგეთისა და გაერთიანებული სამეფოს ტოლია ერთად. თურქეთს სამი მხრიდან ზღვა აკრავს: ეგეოსის ზღვა დასავლეთით, შავი ზღვა ჩრდილოეთით და ხმელთაშუა ზღვა სამხრეთით. მის საზღვრებშია ასევე მარმარილოს ზღვა ჩრდილოდასავლეთით.[5]

ოლუდენიზის სანაპირო თურქეთის ლაჟვარდოვან ნაპირზე.

თურქეთის ევროპული ნაწილი ქმნის საზღვრებს საბერძნეთსა და ბულგარეთთან. ქვეყნის აზიური ნაწილი ძირითადად მაღალი ცენტრალური პლატოსგან შედგება ვიწრო სანაპირო დაბლობებით ქოროღლუსა და აღმოსავლეთ შავი ზღვის მთათა ქედებით ჩრდილოეთში და ტაურუსის მთებით სამხრეთით. აღმოსავლეთ თურქეთი უფრო მთაგორიანია. აქ იდებს სათავეს ევფრატი, ტიგროსი და არაქსი. აქ მდებარეობს ვანის ტბა და მთა არარატი, თურქეთის უმაღლესი მწვერვალით 5,165 მ.[5][6]

გეოგრაფიულად თურქეთი იყოფა შვიდ რეგიონად: მარმარა, ეგეოსი, შავი ზღვა, ცენტრალური ანატოლია, აღმოსავლეთი ანატოლია, სამხრეთაღმოსავლეთი ანატოლია და ხმელთაშუა ზღვის. უსწორმასწორო ჩრდილოეთ ანატოლიის ტოპოგრაფია შავი ზღვის გასწვრივ გრძელ, ვიწრო ქამარს ჰგავს. ეს რეგიონი თურქეთის მიწის დაახლოებით 1/6-ს შეადგენს. პლატო აღმოსავლეთისკენ სულ უფრო უსწორმასწორო ხდება.[5]

არარატი თურქეთის უმაღლესი პიკია 5.165 მეტრით

თურქეტის მრავალფეროვანი ტოპოგრაფია ათასობით წლების განმავლობაში დედამიწის ქერქის კომპლექსური მოძრაობის შედეგია. ეს რეგიონი დღესაც ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური მიწისძვრებისა და ვულკანური ამოფრქვევების ზონაში. ბოსფორისა და დარდანელის არსებობა დედამიწის ქერქში გეოლოგიური რღვევის შედეგია, რამაც შავი ზღვის წარმოშობა განაპირობა. მიწისძვრების არეალი გადის ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილზე დასავლეთიდან აღმოსავლეთით, რომელმაც 1999 წლის ერთ-ერთი უმსხვილესი მიწისძვრა გამოიწვია (ეპიცენტრით იზმირში).[7]

ხმელთაშუა ზღვის გასწვრივ სანაპირო რეგიონს ზომიერი ხმელთაშუა კლიმატი ახასიათებს, ცხელი, მშრალი ზაფხულითა და ნესტიანი, გრილი ზამთრით. პირობები გაცილებით მკაცრია ქვეყნის შუაგულში. სანაპიროს გასწვრივ მთათა ქედები ხელს უშლის ხმელთაშუა ზღვის ჰავის გავრცელებას ქვეყნის შიგნით, რაც ანატოლიის პლატოს კონტინენტურ კლიმატს აძლევს მკაცრად კონტრასტული სეზონურობით. ზამთარი პლატოზე განსაკუთრებით მკაცრია. აღმოსავლეთ ნაწილში ზამთარში ტემპერატურა შეიძლება -30°C-ზე დაეცეს, ხოლო თოვლი მიწაზე შესაძლოა წელიწადში 120 დღე იდოს. დასავლეთ ნაწილში ზამთრის საშუალო ტემპერატურაა 1 °C. ზაფხული ცხელი და მშრალია, საშუალო ტემპერატურით 30 °C-ზე მაღლა დღისით. წლიური ნალექების რაოდენობა საშუალოად 400 მილიმეტრს აღწევს. ფაქტიური რაოდენობა დამოკიდებულია სიმაღლეზე ზღვის დონიდან. ყველაზე მშრალი რეგიონებია კონიასა და მალათიას გავაკება, სადაც წლიური ნალექების რაოდენობა 300 მმ-ზე ნაკლებია. მაისი ზოგადად ყველაზე ნესტიანი თვეა, ივლისი და აგვისტო კი — ყველაზე მშრალი.[8]

  • ფართობი: 780.580 კმ²,
  • ბუნება: უმაღლესი მწვერვალი – დიდი არარატი 5.165 მ; მთავარი მდინარეები (კმ) – ყიზილ-ირმაქი 1.182, ევფრატი 960 (სულ 2.770); მთავარი ტბები (კვ.კმ) - ვანი 3.738, თუზი 1.700, ბეიშეჰირი 780, ქებანი 675, ეღრიდირი 590; უდიდესი კუნძული - გოქჩეადა; კლიმატი - კონტინენტური, ხმელთაშუაზღვის.
  • ბუნებრივი რესურსები: ქვანახშირი, ქრომი, ვერცხლისწყალი, სპილენძი, გოგირდი, რკინის მადანი, სასოფლო-სამეურნეო მიწები, ჰიდროენერგია.

[რედაქტირება] სახელმწიფო

მთავარი სტატია : თურქეთის პოლიტიკა.
თურქეთის დიდი ნაციონალური ასამბლეის დიდი დარბაზი. ანკარა.

თურქეთი საპარლამენტო წარმომადგენლობითი დემოკრატიაა. 1923 წელს რესპუბლიკად დაარსების შემდეგ თურქეთში სეკულარიზმის ძლიერი ტრადიცია განვითარდა.[9] თურქეთის კონსტიტუცია მართავს ქვეყნის იურიდიულ საკითხებს. მასში ასევე განსაზღვრულია მთავრობის ძირითადი პრინციპები და თურქეთს აყალიბებს, როგორც უნიტარულ ცენტრალიზებულ სახელმწიფოს.

სახელმწიფოს მეთაურია რესპუბლიკის პრეზიდენტი, რომელსაც მეტწილად ცერემონიული როლი აკისრია. პრეზიდენტს ირჩევენ ხუთი წლით, პირდაპირი არჩევნებით. ბოლო პრეზიდენტი, აჰმეთ ნეჯდეთ სეზერი, 2000 წლის 16 მაისს აირჩიეს. მანამდე ის საკონსტიტუციო სასამართლოს პრეზიდენტი იყო. 2007 წლის 28 აგვისტოს ის შეცვალა აბდულა გიულიმ.[10] აღმასრულებელი ხელისუფლების მეთაურია პრემიერ-მინისტრი და მინისტრთა საბჭო, რომლებიც ერთად მთავრობას ქმნიან. საკანონმდებლო ხელისუფლებას ერთკამერიანი პარლამენტი, თურქეთის დიდი ნაციონალური ასამბლეა წარმოადგენს. სასამართლო დამოუკიდებელია აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ორგანოებისგან, ხოლო საკონსტიტუციო სასამართლო კონსტიტუციის თურქეთის რესპუბლიკის ლეგალურ სისტემასთან მორჩილებას განაგებს. თურქეთის სახელმწიფო საბჭო ადმინისტრაციული საქმეების უკიდურესი შემთხვევების განხილვის ტრიბუნალია, ხოლო სააპელაციო უმაღლესი სასამართლო კი ყველაფერი დანარჩენის.[11]

პრემიერ-მინისტრს ირჩევს პარლამენტი მისი მთავრობის მხარდაჭერით და, როგორც წესი, მმართველი პარტიის მეთაურია. მიმდინარე პრემიერ-მინისტრი რეჯეფ თაიფ ერდოღანი, სტამბოლის ყოფილი მერი, ხელისულებაში მისი პარტიის, კონსერვატიული სამართლიანობისა და განვითარების პარტიის (AKP) 2002 წლის საყოველთაო საპარლამენტო არჩევნებში ადგილების უმრავლესობის მიღების შედეგად მოვიდა. ამ არჩევნებში ამომრჩეველთა მხოლოდ 34%-მა მიიღო მონაწილეობა მიმდინარე ეკონომიკური კრიზისის ფონზე.[12][13] 2007 წლის ზოგად არჩევნებში AKP-ამ ხმების 46,6% მიიღო, რითაც მანდატების უმრავლესობა შეინარჩუნა.[14] პრემიერ-მინისტრისა და მინისტრების პარლამენტის წევრობა სავალდებულო არ არის, თუმცა უმეტესწილად ეს ასეა (ერთი გამონაკლისი იყო ქემალ დევრიში, სახელმწიფო მინისტრი ეკონომიკის სფეროში 2001 წლის ფინანსური კრიზისის შემდეგ;[15] ამჟამად ის გაეროს განვითარების პროგრამის პრეზიდენტია).[16]

საყოველთაო საარჩევნო უფლებები ორივე სქესის მოსახლეობისთვის ქვეყანაში 1933 წელს შემოიღეს, და ყოველი თურქეთის მოქალაქი, რომელიც 18 წლის ხდება, ავტომატურად იღებს ამ უფლებას. 2004 წლისთვის ქვეყანაში სულ 50 რეგისტრირებული პოლიტიკური პარტია იყო, რომელთა იდეოლოგია მერყეობს ულტრა მემარცხენეობიდან ულტრა მემარჯვენეობამდე.[17] კონსტიტუციურ სასამართლოს შეუძლია მოუხსნას რომელიმე პოლიტიკურ პარტიას დაფინანსება, თუ ის გადაწყვეტს, რომ ეს პარტია ანტისეკულარული ან სეპარატისტულია, ან საერთოდ აკრძალოს იგი.[18][19]

პარლამენტში 550 დეპუტატია, რომელთაც ოთხწლიანი მანდატით ირჩევენ პარტიული პროპორციული წარმომადგენლობითი სისტემით 85 საარჩევნო ოლქიდან, რომლებიც 81 ადმინისტრაციულ პროვინციას წარმოადგენენ (სტამბოლი სამ საარჩევნო უბნად იყოფა, ხოლო ანკარა და იზმირი ორ-ორად მჭიდრო დასახლების გამო). პარლამენტში გადაჭარბებული პოლიტიკური ფრაგმენტაციის თავიდან ასაცილებლად დაწესებულია 10%-იანი საარჩევნო ბარიერი (მხოლოდ ის პარტიები იღებენ საპარლამენტო მანდატს, რომლებიც საყოველთაო არჩევნებში საერთო ხმების მინიმუმ 10%-ს იღებენ).[17] As a result of this threshold, the 2007 elections saw three parties formally entering the parliament (compared to two in 2002).[20][21] მიუხედავად ამისა, ალიანსებისა და დამოუკიდებელ კანდიდატთა სისტემის წყალობით, პარლამენტი ამჟამად წარმოდგენილია შვიდი პარტიით. კენჭისყრა დამოუკიდებელ კანდიდატებსაც შეუძლიათ, თუმცა დეპუტატობის მისაღებად 10%-იანი ბარიერი მათაც უნდა გადალახონ.[17]

[რედაქტირება] ადმინისტრაციული დაყოფა

მთავარი სტატია : თურქეთის პროვინციები.

თურქეთის დედაქალაქია ანკარა. ადმინისტრაციულად თურქეთის ტერიტორია დაყოფილია 81 პროვინციად (ილი). პროვინციები თავის მხრივ გაერთიანებულია 7 რეგიონში ცენზისთვის, თუმცა მათ ადმინისტრაციული დატვირთვა არ აქვს. ყოველი პროვინცია დაყოფილია რაიონებად, რაც საერთო ჯამში 923 რაიონს შეადგენს.

პრივნციებს, როგორც წესი, იგივე სახელი აქვს, რაც მათ შესაბამის პროვინციულ დედაქალაქს, რასაც ასევე ცენტრალური რაიონი ქვია; გამონაკლისებია ჰათაი (დედაქ. ანტაკია), ქოჩაელი (დედაქ. იქმიტი) და საქარია (დედაქ. ადაფაზარი). პროვინციები უდიდესი მოსახლეობით არის სტამბოლი (+12 მილიონი), ანკარა (+4,4 მილიონი), იზმიტი (+3,7 მილიონი), ბურსა (+2,4 მილიონი), ადანა (+2,0 მილიონი) და ქონია (+1,9 მილიონი).

უდიდესი ქალაქი და რესპუბლიკამდელი დედაქალაქი სტამბოლი ქვეყნის ფინანსური, ეკონომიკური და კულტურული ცენტრია.[3] სხვა მნიშვნელოვან ქალაქებს შორისაა იზმირი, ბურსა, ადანა, ტრაბზონი, მალათია, გაზიანტეპი, ერზრუმი, კაისერი, ქოჩაელი, ქონია, მერსინი, ესკიშეჰირი, დიარბაქირი, ანთალია და სამსუნი. თურქეთის მოსახლეობის დაახლ. 70,5% ურბანულ ცენტრებში ცხოვრობს.[22] ყველა პროვინციებიდან 18-ის მოსახლეობა 1 მილიონს აჭარბებს, ხოლო 21 პროვინციაში მოსახლეობა 1 მილიონსა და 500,000-ს მერყეობს. მხოლოდ ორ პროვინციაში ცხოვრობს 100.000-ზე ნაკლები ადამიანი.

[რედაქტირება] დემოგრაფია

მთავარი სტატია : თურქები.
ისთიქლალის გამზირი სტამბოლის კოსმოპოლიტურ ბეიოღლუს უბანში
დერვიშები, მევლევი სუფიზმის განშტოება თურქეთში

2008 წლის ცენზის მიხედვით თურქეთის მოსახლეობა 71,5 მილიონს შეადგენდა და 1.31% იზრდებოდა წლიურად. მოსახლეობის საშუალო სიმჭიდროვეა 92 ად. კმ²-ზე. ქალაქად მცხოვრები მოსახლეობის წილია 70,5%. 15-64 წლის ასაკის მოსახლეობის წილი 66,5%-ია, ხოლო 14 წლამდე ასაკისა — 26,4%, მაშინ როცა 65 წელზე უფროსი ასაკის მოსახლეობის წილია 7,1%.[23][24] CIA Factbook-ის თანახმად, ცხოვრების ხანგრძლივობა 70.67 წელია მამაკაცთათვის და 75.73 წელი ქალთათვის, რაც საშუალოდ მთელი მოსახლეობისთვის 73.14 წელს აღწევს.[25] განათლება სავალდებულოა და უფასოა 6-დან 15 წლამდე. წერა-კითხვის გავრცელების დონე 95.3% მამაკაცთათვის და 79.6% ქალთათვის, რაც საშუალოდ 87.4%-ია.[26] დაბალი მაჩვენებელი ქალებისთვის განპირობებულია არაბებისა და ქურთების ტრადიციით, რომლებიც ქვეყნის სამხრეთაღმოსავლეთ რეგიონებში სახლობენ.[27]

თურქეთის კონსტიტუციის 66-ე მუხლი განსაზღვრავს "თურქს", როგორც "ნებისმიერ ადამიანს, რომელიც ემორჩილება თურქეთის სახელმწიფოს მოქალაქეობის ვალდებულებით"; შესაბამისად, ტერმინის ”თურქი” ლეგალური მნიშვნელობა განსხვავდება მისი ეთნიკური განსაზღვრებისგან. მიუხედავად ამისა, თურქი მოსახლეობის დიდი ნაწილი ეთნიკურად თურქია. სხვა მნიშვნელოვანი ეთნიკური ჯგუფებია (მათი უმეტესობა ინტენსიურად გაათუქეს სელჩუკებისა და ოსმალების პერიოდში) ქართველები,აფხაზები, აჭარლები, ალბანელები, არაბები, ასირიელები, ბოსნიაკები, ჩერქეზები, ქურთები, ლაზები, პომახები, ბოშები და სამი ოფიციალურად აღიარებული უმცირესობა (ლოზანის ხელშეკრულებით), ანუ სომხები, ბერძნები და ებრაელები. თურქეთში არის ასევე აფრო-თურქების მოსახლეობა, რომელთა უმეტესობა დასავლეთის სანაპირო ქალაქებში ცხოვრობს და ადგილობრივ მოსახლეობასთან არის შერეული ქორწინებებით. დასავლეთ ევროპელ უმცირესობათა შორის არიან ლევანტინები (ძირითადად ფრანგი, გენუელი და ვენეციელი წარმოშობის), რომლებიც ქვეყანაში (უმეტესწილად სტამბოლში) ცხოვრობენ[28] and Izmir[29]) შუასაუკუნეების პერიოდიდან, ან ბოსფორის გერმანელები და სტამბოლის პოლონელები, რომელბიც თურქეთში XIX საუკუნიდან სახლობენ. ქურთები, რომელთა უმრავლესობა კონცენტრირებულია სამხრეთაღმოსავლეთ პროვინციებში, უდიდესი არათურქული ეთნიკური ჯგუფია. უმცირესობებს, გარდა ოფიციალურად აღიარებული სამი ჯგუფისა, არ აქვთ რაიმე ეთნიკური პრივილეგიები, ამასთან ტერმინია ”უმცირესობა” თურქეთში დღემდე მტკივნეული საკითხია. სარწმუნო მონაცემები თურქეთი ზუსტ ეთნიკურ შემადგენლობაზე არ არსებობს, ვინაიდან თურქეთის ცენზის ინფორმაცია მათ არ შეიცავს.[30] თურქული ენა ერთადერთი ოფიციალური ენაა მთელ ქვეყანაში. მოსახლების ლინგვისტურ განაწილებაზე მონაცემები არ არსებობს ზემოთაღნიშნული მიზიზის გამო.[30] მიუხედავად ამისა, TRT მაუწყებლობს პროგრამებს ადგილობრივ ენებსა და დიალექტებზე კვირაში რამდენიმე საათით.[31] სრულიად ქურთულენოვანი სატელევიზიო არხი, TRT 6, გაიხსნა 2009 წლის დასაწყისში.[32]

თურქეთი ოფიციალურად სეკულარული რესპუბლიკაა, ოფიციალური სახელმწიფო რელიგიის გარეშე; თურქეთის კონსტიტუცია რელიგიისა და რწმენის თავისუფლებას უზრუნველყოფს, მაგრამ ამასთან არ წარმოადგენს ან მხარს არ უჭერს რომელიმე რელიგიას.[33][34] თურქეთის მოსახლეობა უმეტესწილად მაჰმადიანია (99%),[35] რომელთა უმრავლესობა სუნია (75%) და დიდი უმცირესობა ალევი (15-25%).[36] მოსახლეობის დარჩენილი ნაწილი ქრისტიანია (მეტწილად ბერძნული მართლმადიდებლობა და სომხური სამოციქულო ეკლესია) და ებრაელი (96% სეფარდი და 4% აშკენაზი.)[37][38][39] 2007 წელს ჩატარებული მოკითხივის მიხედვით, თურქეთის მოქალაქეების 96.8% აქვს რელიგია, მაშინ როცა 3.2% არარელიგიური ან ათეისტია. მამაკაც მუსლიმ მოქალაქეთა 56% რეგულარულად ესწრება პარასკევის ლოცვებს.[40][41] პიუს კვლევითი ცენტრის 2002 წლის ანგარიშის მიხედვით, მოსახლეობის 65%-ს სწამს, რომ ”რელიგია ძალიან მნიშვნელოვანია”,[42] ხოლო 2005 წელს ევრობარომეტრის მიერ ჩატარებული გამოკითხვის მიხედვით, მოსახლეობის 95%-ს სწამს, რომ ”ღმერთი არსებობს”.[43]

თურქეთის უდიდესი ქალაქები მოსახლეობით
რანგი ბირთვი პროვინცია მოსახ. რანგი ბირთვი პროვინცია მოსახ.
იხ. • განხ. • რედ.


სტამბოლი
ანკარა
ანკარა
1 სტამბოლი სტამბოლი 12,573,836 11 დიარბაქირი დიარბაქირი 1,460,714
2 ანკარა ანკარა 4,466,756 12 იზმითი ქოჯაელი 1,437,926
3 იზმირი იზმირი 3,739,353 13 ანთაქია ჰათაი 1,386,224
4 ბურსა ბურსა 2,439,876 14 მანისა მანისა 1,319,920
5 ადანა ადანა 2,006,650 15 სამსუნი სამსუნი 1,228,959
6 კონია კონია 1,959,082 16 კაისერი კაისერი 1,165,088
7 ანთალია ანთალია 1,789,295 17 ბალიქესირი ბალიქესირი 1,118,313
8 მერსინი მერსინი 1,595,938 18 ქაჰრამანმარაში ქაჰრამანმარაში 1,004,414
9 გაზიანთეფი გაზიანთეფი 1,560,023 19 ვანი ვანი 979,671
10 ურფა ურფა 1,523,099 20 აიდინი აიდინი 946,971
მოსახლეობა 2007 წლის ცენზის მიხედვით[44]


[რედაქტირება] ეკონომიკა

მთავარი სტატია : თურქეთის ეკონომიკა.
ლევანტის საფინანსო უბანი სტამბოლში

თურქეთი ეთგო-ს დამფუძნებელი წევრი და ერთ-ერთია G-20 ქვეყანათაგან.

რესპუბლიკის პირველი ექვსი ათწლეულის განმავლობაში (1923-1983), თურქეთი ძირითადად კვაზიეტატიზმის მიმართულებას მიჰყვებოდა ბიუჯეტის მკაცრი სამთავრობო დაგეგმვითა და მთავრობის მიერ დაწესებული შეზღუდვებით კერძო სექტორის წილზე, საგარეო ვაჭრობაზე, უცხოური ვალუტის შემოდინებაზე და საგარეო პირდაპირ ინვესტიცეიბზე. თუმცა, 1983 წლიდან თურქეთმა პრემიერ-მინისტრი თურგუთ ოზალის ინიციატივით რეფორმების სერიის განხორციელება დაიწყო, რომლის მიზანი ეკონომიკის უფრო ღია, საბაზრო მოდელზე გადასვლა იყო.[45] რეფორმებს შედეგად სწრაფი ზრდა მოჰყვა, თუმცა მას ხელი შეუშალა 1994-ის, 1999-ის (ეს უკანასკნელი წინა წლით მომხდარ მძლავრ მიწისძვრას მოჰყვა),[46] და 2001 წლების ფინანსურმა კრიზისმა,[47] რისი შედეგიც 1981-2003 წლებში საშუალოდ წლიური 4% მშპ-ის ზრდა მოჰყვა.[48] დამატებითი ფისკალური რეფორმების გაუტარებლობამ, რომელსაც დაემატა მზარდი სახელმწიფო დეფიციტი და მასშტაბური კორუფცია, მაღალი ინფლაცია, შერყეული საბანკო სექტორი და გაზრდილი მაკროეკონომიკური რისკიანობა გამოიწვია.[49]

2001 წლის ეკონომიკური კრიზისისა და იმ პერიოდის ფინანსთა მინისტრი ქემალ დერვიშის მიერ წამოწყებული რეფორმების შედეგად, ინფლაციის დონე ერთნიშნა ციფრებზე ჩამოვიდა, ინვესტორებს იმედი გაუჩნდათ და უცხოური ინვესტიციები მკვეთრად გაიზარდა, რამაც თავის მხრივ უმუშევრობის დონე შეამცირა. სავალუტო ფონდის მონაცემებით 2008 წელს თურქეთის ინფლაციის დონე 6%-ს არ აღემატებოდა.[50] საგარეო ვაჭრობასა და ინვესტიციებზე მთავრობის კონტროლის შემცირებით და საზოგადოებრივ საკუთრებაში მყოფი საწარმოების პრივატიზაციით თურქეთმა დროთა განმავლობაში საკუთარი ბაზრები გახსნა. ამასთან, მრავალი სექტორის ლიბერალიზაცია დღემდე გრძელდება, მიუხედავად მწვავე პოლიტიკური დებატებისა.[51]

TCDD

მშპ-ის ზრდის ტემპმა 2002-07 წლებში 7.4% შეადგინა,[52][53] რის გამოც თურქეტი ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი ეკონომიკა გახდა მსოფლოში ამ პერიოდის განმავლობაში. მსოფლიო ბანკის წინასწარი მონაცემებით თურქეთის მშპ-ის ზრდის ტემპი 2008 წელს 5.4%-ს შეადგენდა.[54] თურქეთის ეკონომიკის დომინანტური დარგი სოფლის მეურნეობა უკვე აღარ არის. ის ჩაანაცვლა დინამიურმა ინდუსტრიულმა კომპლექსებმა ბირთვ ქალაქებში, რომელთა უმრავლესობა ქვეყნის დასავლეთ პროვინციებშია კონცენტრირებული, განვითარებულ მომსახურების სექტორთან ერთად. 2007 წელს სოფლის მეურნეობამ ქვეყნის ეშპ-ის 8,9% შეადგინა, მაშინ როცა ინდუსტრიული სექტორი 30,8%, ხოლო მომსახურების სექტორი 59,3% იყო.[55]

ბოლო ოცი წლის განმავლობაში ტურიზმის სექტორი სწრაფად განვითარდა და ეკონომიკის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს. 2008 წელს ქვეყანა მოინახულა 30,929,192 ტურისტმა, რამაც ქვეყნის ბიუჯეტს $21.9 მილიარდი შესძინა.[56]

თურქული ბრენდები, როგორიცაა BEKO და Vestel, ევროპაში საყოფაცხოვრებო ტექნიკის უმსხვილეს მწარმოებელთა შორის არის

თურქეთის ეკონომიკის სხვა ძირითადი სექტორებია საბანკო საქმე, მშენებლობა, საყოფაცხოვრებო ტექნიკა, ელექტრონიკა, ტექსტილი, ნავთობის გადამუშავება და ნავთობპროდუქტები, კვების მრეწველობა, მანქანათ- და ხელსაწყოთმშენებლობა. თურქეთს მზარი სამანქანათმშენებლო ინდუსტრია აქვს, რომელმაც 2006 წელს 1,024987 ავტომანქანა აწარმოა,[57] რის გამოც ამ წელს ევროპაში სიდიდით მე-6 ავტომწარმოებელი გახდა; გერმანიის (5,819,614), საფრანგეთის (3,174,260), ესპანეთის (2,770,435), გაერთიანებული სამეფოს (1,648,388), და იტალიის (1,211,594) შემდეგ.[58] თურქეთი ასევე ერთ-ერთი წამყვანი გემთმშენებელი ქვეყანაა; 2007 წელს ქვეყანა რანგით მეოთხე იყო (ჩინეთის, სამხრეთ კორეისა და იაპონიის შემდეგ) გემების შეკვეთების რაოდენობის მიხედვით, და ასევე მეოთხე მსოფლიოში (იტალიის, აშშ-ისა და კანადის შემდეგ) მეგა იახტების შეკვეთების რაოდენობით.[59]

ბოლო წლებში ქრონიკულად მაღალი ინფლაციის კონტროლირება მოხერხდა, რის შედეგადაც ახალი ვალუტა ახალი თურქული ლირა შემოიღეს 2005 წლის 1 იანვარს, ეკონომიკური რეფორმებით მიღწეული წარმატებების შედეგების გასამყარებლად.[60] 2009 წლის 1 იანვარს ახალ თურქულ ლირას ხელახლა დაერქვა თურქული ლირა, რის გამოც ახალი ბანკნოტები და მონეტები გამოიცა. 2005 წლისთვის ხანგრძლივი ეკონომიკური რეფორმების შედეგად ინფლაციის დონემ 8.2%-მდე დაიწია, უმუშევრობისამ კი — 10.3%-მდე.[61] 2004 წელს სრული დახარჯვადი შემოსავლების 46,2% მიიღო შემოსავლების ზედა 20% მიმღებმა ჯგუფმა, მაშინ როცა ქვედა 20% ჯგუფმა 6% მიიღო.[62]

ესენბოჟას საერთაშორისო აეროპორტი ანკარაში

თურქეთმა მნიშვნელოვნად ისარგებლა საბაჟო კავშირით ევროკავშირთან, რომელსაც სელი 1995 წელს მოეწერა, რამაც ხელი შეუწყო მისი საექსპორტო ინდუსტრიული წარმოების ზრდასა და ევროკავშირის ქვეყნებიდან ინვესტიციების მოზიდვას.[63] 2005 წელს ექსპორტმა $73,5 მილიარდი შეადგინა, ხოლო იმპორტმა $116,8 მილიარდი, რაც 2004 წელთან შედარებით 16.3% და 19.7%-ით გაიზარდა, შესაბამისად.[64] 2006 წლისთვის ექსპორტმა უკვე $85,8 მილიარდი შეადგინა, რაც 2005 წელთან შედარებით 16,8%-ით მაღალია.[65] 2007 წელს ექსპორტმა $115,3 მილიარდს მიაღწია[55] (მთავარი საექსპორტო პარტნიორები: გერმანია 11.2%, გაერთ. სამეფო 8%, იტალია 6.95%, საფრანგეთი 5.6%, ესპანეთუ 4.3%, აშშ 3.88%; სულ ევროკავშირის ექსპორტი 56.5%.) თუმცა, იმპორტმა ამასთან დაახ. $162,1 მილიარდს მიაღწია,[55] რაც სავაჭრო ბალანს საშიშროებას უქმნის (მთავარი საიმპორტო პარტნიორები: რუსეთი 13.8%, გერმანია 10.3%, ჩინეთი 7.8%, იტალია 6%, აშშ 4.8%, საფრანგეთი 4.6%, ირანი 3.9%, გაერთ. სამეფო 3.2%; სულ ევროკავშირზე 40.4%; სულ აზიაზე 27%).[66][67]

წლების განმავლობაში დაბალი უცხოური პირდაპირი ინვესტიციების მაჩვენებლის შემდეგ, 2007 წელს თურქეთმა შეძლო $21,9 მილიარდის მოზიდვა.[68] მსხვილმასშტაბიანი პრივატიზების სერიამ, თურქეთის ევროკავშირში გაწევრიანებაზე მოლაპარაკეთბი განპირობებულმა სტაბულურობამ, სტაბილურმა ზრდის ტემპმა და სტრუქტურულმა ცვლილებებმა საბანკო, საცალო ვაჭრობისა და სატელეკომუნიკაციო სექტორებში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა უცხოური ინვესტიციების მოზიდვაში.[51]

[რედაქტირება] ისტორია

[რედაქტირება] ანტიკური პერიოდი

ტროას ლეგენდარული კედლის ნაწილი, ადგილი, სადაც ტროას ომი უნდა მომხდარიყო (დაახ. ძვ. წ. 1200)

ანატოლიის ნახევარკუნძული (ასევე მცირე აზია), რომელზეც თანამედროვე თურქეთის უმეტესი ნაწილი მდებარეობს, ერთ-ერთი უძველესი განუწყვეტლივ დასახლებული რეგიონია მსოფლიოში მისი ევროპისა და აზიის გასაყარზე მდებარეობის გამო. ადრეული ნეოლითური დასახლებები, როგორიცაა ჩათალჰოიუკი (მექოთნეობის ნეოლითი), ჩაიონიუ (მექოთნეობამდელი ნეოლითი ა), ნევალი ჩორი (მექოთნეობამდელი ნეოლითი ბ), ჰაჩილარი (მექოთნეობის ნეოლითი), გიობექლი თეფე (მექოთნეობამდელი ნეოლითი ა) და მერსინი მსოფლიოში ერთ-ერთ უძველეს დასახლებებად არის მიჩნეული.[69] ტროას დასახლება იწყება ნეოლითიდან და გრძელდება რკინის ხანის პერიოდში. დოკუმენტური წყაროებიდან ჩანს, რომ ანატოლიელები ინდო-ევროპულ, სემიტურ და ქართველურ ენებზე მეტყველებდნენ, ისევე როგორც მრავალ გაურკვეველი ნათესაობის ენაზე. ფაქტობრივად, ინდო-ევროპული ხეთურისა და ლუვიურის ანტიკურობის გამო, ზოგიერთი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ანატოლია უნდა იყოს ის რეგიონი, საიდანაც ინდო-ევროპული ენები გავრცელდა.[70]

ცელსუსის ბიბლიოთეკა, ეფესო, 135 წ.

პირველი მნიშვნელოვანი იმპერია ამ არემარეში იყო ხეთების, ძვ. წ. XVIII-დან XIII-მდე. შემდეგ გაძლიერდნენ ფრიგიელები, ინდო-ევროპელი ხალხი, სანამ მათ სამეფოს ქიმერიელები გაანადგურებდნენ ძვ. წ. VII საუკუნეში.[71] ფრიგიელთა მემკვიდრე სახელმწიფოთაგან ყველაზე ძლიერები იყვნენ ლიდია, ქარია და ლიკია. ლიდიელები და ლიკიელები ფუნდამენტურად ინდო-ევროპულ ენებზე მეტყველებდნენ, თუმცა ორივე ენას არა-ინდო-ევროპული ელემენტები ქჰონდა ათვისებული ხეთებისა და ელენისურ პერიოდებამდე.

ძვ. წ. 1200 წლიდან დაწყებული, ანატოლიის დასავლეთი სანაპირო დასახლებული იყო აეოლიელი და იონიელი ბერძნებით. ძვ. წ. VI და V საუკუნეებში მთელი რეგიონი სპარსეთის აქამენიდების იმპერიამ დაიპყრო, რომელიც ძვ. წ. 334 წელს ალექსანდრე დიდმა აიღო.[72] ანატოლია შემდგომში რამდენიმე მცირე ელენისტურ სამეფოდ დაიშალა (მათ შორის ბითინიად, კაბადოკიად, პერგამონად და პონტუსად), რომლებიც რომის იმპერიის ვასალები გახდნენ ძვ. წ. I საუკუნისთვის.[73] 324 წელს, რომის იმპერატორმა კონსტანტინე I-მა რომის იმპერიის ახალ დედაქალაქად ბიზანტიუმი აირჩია და მას ახალი რომი (მოგვიანებით კონსტანტინოპოლი და სტამბოლი) დაარქვა. დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ, ის ბიზანტიის იმპერიის დედაქალაქი გახდა (აღმოსავლეთ რომის იმპერია).[74]

[რედაქტირება] თურქები და ოსმალეთის იმპერია

მთავარი სტატია : ოსმალეთის იმპერია.
ოსმალეთის იმპერია მისი დიდების მწვერვალზე (დაახ. 1680)
სულთან აჰმედის მეჩეთი (ცისფერი მეჩეთი) ერთ-ერთი ყველაზე განთქმული არქიტექტურული მემკვიდრეობაა ოსმალეთის იმპერიის

სელჩუკთა გვარი "კინიკ" ოღუზ თურქთა ერთი განშტოება იყო, რომელიც IX საუკუნეში მაჰმადიანური სამყაროს პერიფერიაში, კასპიისა და არალის ზღვების ჩრდილოეთით სახლობდა ოღუზთა კონფედერაციის იაბღუს სახანოში.[75] X საუკუნეში სელჩუკებმა მიგრაცია დაიწყეს მათი წინაპრების სამშობლოდან ანატოლიის აღმოსავლეთ რეგიონებისკენ, რაც საბოლოოდ ოღზ თურქ თემთა ახალი სამშობლო გახდა 1071 წელს მანციკერტის ბრძოლის მოგების შემდეგ. სელჩუკთა გამარჯვებამ საფუძველი დაუდო კონიის სასულთნოს (ანატოლიის სელჯუკთა სასულთნო), რომელიც ცენტრალური აზიის, ირანისა და სამხრეთდასავლეთ აზიის ტერიტორიებს მოდებული უფრო ვრცელი სელჩუკთა იმპერიის განშტოება გახდა.[76]

1243 წელს სელჩუკთა არმიები მონღოლებმა დაამარცხეს და მათი იმპერიის გავლენა ნელ-ნელა დაკნინდა. ამ პერიოდში, ერთ-ერთი თურქული სამთავრო, რომელსაც ოსმან I მმართველობდა, თანდათან ოსმალეთის იმპერიად გადაიქცა, შეავსო რა პოლიტიკური ვაკუუმი დაკნინებულ სელჩუკთა და ბიზანტიელებს შორის.[77]

623-წლიანი ისტორიის განმავლობაში ოსმალეთის იმპერიას მჭიდრო კავშირები ჰქონდა როგორც აღმოსავლეთის, ისე დასავლეთის კულტურებთან. XVI-XVII საუკუნეებში ის უკვე მსოფლიოს ერთ-ერთი უძლიერესი პოლიტიკური გაერთიანება გახდა, რომელიც ხმელეთით საღვთო რომის იმპერიას ეჯიბრებოდა და დამაჯერებლად იკვლევდა გზას ცენტრალური ევროპისკენ ბალკანეთისა და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის სამხრეთ ნაწილის მითვისებით;[78] ხოლო წყლით ხმელთაშუა ზღვაზე ბატონობაში ეცილებოდა ჰაბსბურგის ესპანეთის, ვენეციის რესპუბლიკისა და წმინდა იოანეს რაინდების გაერთიანებულ ძალებს (საღვთო ლიგა); ამასთან ხშირად ეწინააღმდეგებოდა პორტუგალიის ხომალებს ინდოეთის ოკეანეში აღმოსავლეთ აზიასა და დასავლეთ ევროპას შორის უძველეს საზღვაო სავაჭრო გზებზე იმპერიის მონოპოლიის დასაცავად (რამაც მნიშვნელოვანი მარცხი განიცადა 1488 წელს კეთილი ნების კონცხის აღმოჩენის შემდეგ).

ძალაუფლების დაკნინების წლების ბოლო ფაზაში ისმალეთის იმპერია პირველ მსოფლიო ომში ჩაერთო 1914 წელს ოსმალეთ-გერმანიის ალიანსში გაერთიანებით, და საბოლოოდ დამარცხდა კიდეც. ხოლო ომის შემდეგ გამარჯვებულმა მოკავშირე ძალებმა ოსმალეთის სახელმწიფოს დანაწილება მოინდომეს სევრის ხელშეკრულებით.[77]

[რედაქტირება] რესპუბლიკის ხანა

მთავარი სტატია : თურქეთის რესპუბლიკის ისტორია და ათათურქის რეფორმები.
მუსტაფა ქემალ ათათურქი, თურქეთის რესპუბლიკის დამფუძნებელი და პირველი პრეზიდენტი

სტამბოლისა და იზმირის ოკუპაციამ მოკავშირეების მიერ პირველი მსოფლიო ომის ბოლოს გააღვივა თურქული ეროვნული მოძრაობა.[78] მუსტაფა ქემალ ფაშას, სამხედრო ხელმძღვანელი, რომელმაც თავი გამოიჩინა გალიპოლის ბრძოლაში, მეთაურობით გაჩაღდა თურქეთის დამოუკიდებლობის ომი, რომლის მიზანი სერვის ხელშეკრულების პირობების გაუქმება იყო.[79] 1922 წლის 18 სექტემბრისთვის საოკუპაციო ჯარები განდევნილ იქნა და ქვეყანაში ახალი თურქული სახელმწიფო დაიბადა. 1 ნოემბერს ახლადდაფუძნებულმა პარლამენტმა ფორმალურად გააუქმა სასულთნო, რითაც დასრულდა ოსმალეთის მმართველობის 623 წლიანი პერიოდი. 1923 წლის 24 ივლისს დადებულმა ლოზანის ხელშეკრულებამ საფუძველი ჩაუყარა ახლადდაფუძნებული "თურქეთის რესპუბლიკის" სუვერენულობის საერთაშორისო აღიარებას, როგორც ოსმალეთის იმპერიის მემკვიდრე ქვეყანას. რესპუბლიკა ოფიციალურად გამოცხადდა 1923 წლის 29 ოქტომბერს ახალ დედაქალაქ ანკარაში.[78]

მუსტაფა ქემალი რესპუბლიკის პირველი პრეზიდენტი გახდა, რის შემდეგაც მან მრავალი რადიკალური რეფორმა გაატარა ახალი სეკულარული რესპუბლიკის დაარსებისთვის ოსმალეთის წარსულის ნარჩენებისგან.[78] გვარების კანონის მიხედვით, თურქეთის პარლამენტმა მუსტაფა ქემალს მიუძღვნა საპატივცემლო სახელი "ათათურქი" ("თურქების მამა") 1934 წელს.[79]

თურქეთმა მეორე მსოფლიო ომში მოკავშირეების მხარე დაიჭირა 1945 წლის 23 თებერვალს, როგორც ცერემონიული ჟესტი, და გაეროს ქარტიის წევრი გახდა 1945 წელს.[80] საბერძნეთში კომუნისტების აჯანყების გამო წარმოქმნილი სირთულეებისა და საბჭოთა კავშირის მიერ თურქეთის სრუტეებში სამხედო ბაზების მოთხოვნის შედეგად შეერთებულმა შტატებმა 1947 წელს ტრუმანის დოქტრინა გამოაცხადა. დოქტრინა ხაზს უსვამდა თურქეთისა და საბერძნეთის უსაფრთხოების გარანტიის დაცვას ამერიკის მიერ და დიდძალი სამხედრო და ეკონომიკური დახმარება გაუწია ამ ორ ქვეყანას.[81]

კორეის კონფლიქტში გაეროს ძალებთან მონაწილეობის შემდეგ, თურქეთი ნატოს წევრი გახდა 1952 წელს, რითაც ბოლო მოუღო ხმელთაშუა ზღვაში საბჭოთა ექსპანსიის მცდელობას. კვიპროსის კუნძულზე ათწლიანი ეთნიკური კონფლიქტისა და 1974 წლის საბერძნეთის ხუნტის შემდეგ, რომელმაც პრეზიდენტი მაკარიოსის ნაცვლად დიქტატორი ნიკოს სამპსონი მოიყვანა ქვეყნის სათავეში, თურქეთი შეიჭრა კუნძულზე. ცხრა წლის შემდეგ ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკა ჩამოყალიბდა. დღემდე ჩკთრ-ს მხოლოდ თურქეთი ცნობს.[82]

1945 წელს ერთპარტიანი პერიოდის დასრულების შემდეგ, მრავალპარტიულობის დამყარებამ პოლიტიკური სირთულეები მოიტანა. სიტუაცია განსაკუთრებით გართულდა 1960-იან და 1980-იან წლებში რამდენიმე გადატრიალების მცდელობით 1960, 1971, 1980 და 1997 წლებში.[83] თურქეთის ეკონომიკის ლიბერალიზაციამ 1980-იან წლებში თითქმის სრულიად შეცვალა ქვეყანა, რასაც პერიოდული სწრაფი ზრდისა და კრიზისის წლები მოჰყვა მომდევნო ათწლეულებში.[45]

[რედაქტირება] კულტურა

მთავარი სტატია : თურქეთის კულტურა, თურქული ლიტერატურა, ოსმალეთის არქიტექტურა, თურქეთის ხელოვნება და თურქული სამზარეულო.
ორჰან ფამუქი ერთ-ერთი წამყვანი თურქი რომანისტია და 2006 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატი ლიტერატურაში
დოლმაბაჰჩეს სასახლის ერთ-ერთი მთავარი ჭიშკარი

თურქეთს მრავალფეროვანი კულტურა აქვს, რომელშიც შერწყმულია ოღუზ თურქების, ანატოლიელების, ოსმალების (რაც,თავის მხრივ, ბერძნულ-რომაული და ისლამური კულტურების გაგრძელება იყო) და დასავლეთის კულტურები და ტრადიციები, პროცესი, რომელიც ოსმალეთის იმპერიის ვესტერნიზაციის შედეგად დაიწყო და დღემდე გრძელდება. ეს პროცესი შედეგი იყო თურქებისა და მათი კულტურის იმ ხალხთან ურთიერთობისა, რომლებსაც ისინი თავიანთი მიგრაციის გზაზე ხვდებოდნენ ცენტრალური აზიიდან დასავლეთისკენ.[84][85] თურქეთის წარმატებულ ტრანსფორმაციას რელიგიაზე დაფუძნებული ყოფილი ოსმალეთის იმპერიიდან თანამედროვე სახელმწიფოში, რომელშიც ერთმანეთისგან მკვეთრად არის გაყოფილი სახელმწიფო და რელიგია, ხელოვნების გამოხატვის მეთოდების ზრდაც მოჰყვა. რესპუბლიკის პირველი წლების განმავლობაში მთავრობან დიდძალი რესურსები დააბანდა ნატიფ ხელოვნებაში, მაგ. მუზეუმებში, თეატრებში, ოპერასა და არქიტექტურაში. ვინაიდან თანამედროვე თურქული თვითმყოფადობის განსაზღვრაში მრავალი განსხვავებული ისტორიული ფაქტორი თამაშობდა მნიშვნელოვან როლს, თურქული კულტურა მეტწილად თანამედროვეობისა და დასავლურობის მიღწევის მცდელობის შედეგია, რაშიც შერწყმულია ტრადიციული რელიგიური და ისტორიული ღირებულებების შენარჩუნების საჭიროება.[84]

თურქული მუსიკა და ლიტერატურა ამ კულტურულ გავლენათა შესანიშნავ ნიმუშებს იძლევა, რაც ოსმალეთის იმპერიისა და მაჰმადიანური სამყაროს ევროპასთან ურთიერთობის შედეგია.[86] თურქულ ლიტერატურაზე მძლავრ გავლენას ახდენს სპარსული და არაბული ლიტერატურა თითქმის მთელი ოსმალეთის იმპერიის პერიოდში, თუმცა ამ პერიოდის დასასრულისთვის, განსაკუთრებით თანზიმატის პერიოდში ევროპული გავლენა სულ უფრო შესამჩნევი ხდება. კულტურული გავლენების ნაზავი დრამატულად არის წარმოდგენილი ”კულტურათა შეჯახების ახალი სიმბოლოების” ფორმით ორჰან ფამუქის, 2006 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატის, მხატვრულ ნამუშევრებში.[87]

თურქეთში ნაპოვნი არქიტექტურული ელემენტები ასევე მოწმობს ტრადიციების იმ უნიკალურ ნაზავს, რომელიც რეგიონზე მრავალი საუკუნის განმავლობაში ახდენდა გავლენას. ტრადიციულ ბიზანტიურ ელემენტებთან ერთად, რისი ნიმუშებიც უხვადაა თურქეთის მრავალ რეგიონში, გვიანდელი ოსმალური არქიტექტურის მრავალი ექსპონატი, მათში ადგილობრივი და ისლამური ტრადიციების საუცხოო ნაზავით, მთელს ქვეყანაშია მიმოფანტული, ისევე როგორც ოსმალეთის იმპერიის ყოფილ ტერიტორიებზე. სინანი საყოველთაოდ მოიაზრება, როგორც ოსმალეთის ერთ-ერთი უდიდესი ხუროთმოძღვარი. XVIII საუკუნიდან, თურქულ არქიტექტურაში სულ უფრო მძლავრ გავლენას ახდენს დასავლური სტილები, რაც განსაკუთრებით თვალსაჩინოა სტამბოლში, სადაც ისეთი ნაგებობები, როგორიცაა სულთან აჰმედის მეჩეთი და დოლმაბაჰჩეს სასახლე გვერდიგვერდ დგას თანამედროვე ცათამბჯენებთან, და თითოეული მათგანი ერთმანეთისგან განსხვავებულ ტრადიციას წარმოადგენს.[88]

[რედაქტირება] მემკვიდრეობა

[რედაქტირება] სპორტი

მთავარი სტატია : სპორტი თურქეთში.
ათათურქის ოლიმპიური სტადიონი სტამბოლში 2005 წლის უეფას ჩემპიონთა ლიგის ფინალს მასპინძლობდა

ყველაზე პოპულარული სპორტი თურქეთში ფეხბურთია.[89] ქვეყნის ყველაზე წარმატებულ გუნდთა შორისაა ს. კ. გალათასარაი, ს. კ. ფერენბაჰჩე და ს. კ. ბეშიქთაში. 2000 წელს გალათასარაიმ დაიმკვიდრა საკუთარი ადგილი ევროპის უმთავრეს კლუბებს შორის უეფას თასისა და უეფას სუპერ თასის მოგებით. ორი წლის შემდეგ თურქეთის ეროვნულმა ნაკრებმა 2002 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატში მესამე ადგილი აიღო, 2008 წელს კი ეროვნული ნაკრები უეფას ევრო 2008-ში ნახევარფინალში გავიდა. ათათურქის ოლიმპიური სტადიონი სტამბოლში 2005 წლის უეფას ჩემპიონთა ლიგის ფინალურ მატჩს მასპინძლობდა, ხოლო შიურქუ სარაქოჷლუს სტადიონი 2009 წლის უეფას თასის ფინალს უმასპინძლებს.

სხვა პოპულარულ სპორტის სახეობათა შორისაა კალათბურთი და ხელბურთი. თურქეთი მასპინძლობდა EuroBasket 2001-ს და ასევე უმასპინძლებს ფიბას მსოფლიო ჩემპიონატს (2010)]. მამაკაცთა ეროვნულმა საკალათბურთო ნაკრებმა EuroBasket 2001-ში მეორე ადგილი მოიპოვა, ხოლო 2006 წლის ფიბას მსოფლიო ჩემპიონატში მეოთხედფინალს მიაღწია; ამასთან Efes Pilsen S.K.-მ ქორაჩის თასი მოიპოვა 1996 წელს, მეორე ადგილზე გავიდა საფორთას თასზე 1993 წელს, და ფინალურ ოთხეულში გავიდა ევროლიგასა და სუპერლიგაში 2000 და 2001 წლებში.[90] თურქი კალათბურთელები, როგორიცაა მეჰმეთ ოქური და ჰიდაიეთ თურქოღლუ ასევე წარმატებით გამოდიან NBA-ში. ქალთა ხელბურთის გუნდებს, მათ შორის Eczacıbaşı და Vakıfbank Güneş Sigorta, მრავალი ევროპული საჩემპიონატო ტიტულები და მედლები აქვთ მიღებული.

თურქეთის ტრადიციული ეროვნული სპორტია იაღლი გიურეში (გაქონილი ჭიდაობა) ოსმალეთის პერიოდიდან.[91] ედირნე მასპინძლობს ყოველწლიურ ჭიდაობის ტურნის 1361 წლიდან.[92] საერთაშორისო ჭიდაობის სტილებს მართავს FILA, მათ შორისაა თავისუფალი სტილის ჭიდაობა და ბერძნულ-რომაული სტილის ჭიდაობა. ამ სახეობებში თურქებს მრავალი ევროპული და ოლიმპიური ტიტულები აქვთ მოპოვებული, როგორც გუნდურად, ისე ინდივიდუალურად.[93] კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი სპორტის სახეობა, რომელშიც თურქები წარმატებით გამოდიან საერთაშორისო ასპარეზზე, არის მძიმე ათლეტიზმი; თურქ მძიმე ათლეტებს, როგორც მამაკაცებს, ასევე ქალებს, მრავალი მსოფლიო რეკორდი აქვთ მოხსნილი და მოპოვებული აქვთ მრავალი ევროპული,[94] მსოფლიო და ოლიმპიური[95] საჩემპიონატო ტიტულები. ნაიმ სულეიმანოღლუმ და ჰალილ მუთლუმ ლეგენდარული სტატუსი მოიპოვეს სამ ოლიმპიურ თამაშებში სამ-სამი ოქროს მედლით.

სტამბოლის პარკის ავტოსარბოლი ტრასები ფორმულა-1-ის წინ

ბოლო დროს სულ უფრო პოპულარული ხდება მოტოსპორტი, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც თურქეთის რალი ჩართულ იქნა FIA-ს მსოფლიო რალის ჩემპიონატის კალენდარში 2003 წელს,[96] და თურქეთის გრან პრის ფორმულა 1-ს რბოლების კალენდარში ჩართვის შემდეგ 2005 წელს.[97] სხვა მნიშვნელოვან მოტოსპორტის ყოველწლიურ ღონისძიებათა შორის, რომლებიც სტამბოლის პარკის რბოლის წრეზე ტადება, არის MotoGP თურქეთის გრან პრი, ფია-ს მსოფლიო ტურის ავტომანქანების ჩემპიონატი, გპ2 სერია და ლე-მანს სერია. დროდადრო სტამბოლი და ანტალია ასევე მასპინძლობს F1 Powerboat Racing ჩემპიონატის თურქეთის მონაკვეთს; Red Bull Air Race World Series თურქეთის მონაკვეთი, საჰაერო რბოლა, სტამბოლის ოქროს რქის თავზე ტარდება. სერფინგი, სნოუბორდინგი, სკეიტბორდინგი, პარაგლაიდინგი და სხვა ექსტრემალური სპორტის სახეობები წლიდან წლამდე სულ უფრო პოპულარული ხდება.

[რედაქტირება] რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება] სქოლიო

  1. ↑ საბანჩის უნივერსიტეტი (2005). თურქეთის გეოგრაფია. საბანჩის უნივერსიტეტი. წაკითხვის თარიღი 2006-12-13.
  2. ↑ თურქული ოდისეა: თურქეთი
  3. ↑ 3.0 3.1 3.2 აშშ-ის კონგრესის ბიბლიოთეკა. თურქეთის გეოგრაფია. US Library of Congress. წაკითხვის თარიღი 2006-12-13.
  4. ↑ UN Demographic Yearbook, accessed April 16, 2007
  5. ↑ 5.0 5.1 5.2 ტურქეთის ტურიზმის სამინისტრო (2005). თურქეთის გეოგრაფია. ტურქეთის ტურიზმის სამინისტრო. წაკითხვის თარიღი 2006-12-13.
  6. ↑ NASA - Earth Observatory (2001). მთა არარატი (Ağrı Dağı), თურქეთი. NASA. წაკითხვის თარიღი 2006-12-27.
  7. ↑ Brief Seismic History of Turkey. University of South California, Department of Civil Engineering. წაკითხვის თარიღი 2006-12-26.
  8. ↑ თურქეთის სახელმწიფო მეტეოროლოგიური სამსახური (2006). თურქეთის კლიმატი. თურქეთის სახელმწიფო მეტეოროლოგიური სამსახური. წაკითხვის თარიღი 2006-12-27.
  9. ↑ Çarkoǧlu, Ali (2004). Religion and Politics in Turkey. Routledge, UK. ISBN 0-4153-4831-5. 
  10. ↑ "Turks elect ex-Islamist president", BBC, 2007-11-02. წაკითხვის თარიღი: 2007-08-28. 
  11. ↑ Turkish Directorate General of Press and Information (2001-10-17). Turkish Constitution. Turkish Prime Minister's Office. წაკითხვის თარიღი 2006-12-16.
  12. ↑ "Turkey's old guard routed in elections", BBC, 2002-11-04. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-14. 
  13. ↑ Arnold, James. "Analysis: Turkey's year of crisis", BBC, 2002-02-21. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-14. 
  14. ↑ "Turkey re-elects governing party", BBC, 2007-07-22. წაკითხვის თარიღი: 2007-11-02. 
  15. ↑ "Profile: Kemal Derviş", BBC, 2002-08-12. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-14. 
  16. ↑ "გაეროს პოსტი თურქეთის ექსმინისტრისთვის", BBC, 2005-04-27. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-14. 
  17. ↑ 17.0 17.1 17.2 Turkish Directorate General of Press and Information (2004-08-24). Political Structure of Turkey. თურქეთის პრემიერ-მინისტრის პრეს-სამსახური. წაკითხვის თარიღი 2006-12-14.
  18. ↑ "Euro court backs Turkey Islamist ban", BBC, 2001-07-31. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-14. 
  19. ↑ "Turkey's Kurd party ban criticised", BBC, 2003-03-14. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-14. 
  20. ↑ Hardy, Roger. "Turkey leaps into the unknown", BBC, 2002-11-04. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-14. 
  21. ↑ Rainsford, Sarah. "Turkey awaits AKP's next step", BBC, 2007-11-02. წაკითხვის თარიღი: 2007-07-23. 
  22. ↑ თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტი (2008). 2007 ცენზი, ქალაქების მოსახლეობა. თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტი. წაკითხვის თარიღი 2008-01-21.
  23. ↑ Turkish Statistical Institute (2008). 2007 ცენზი, მოსახლეობის სტატისტიკა 2007 წელს. Turkish Statistical Institute. წაკითხვის თარიღი 2008-01-21.
  24. ↑ Intute (2006-07). თურქეთი - მოსახლეობა და დემოგრაფია. Intute. წაკითხვის თარიღი 2006-12-10.
  25. ↑ CIA. "CIA - The World Factbook -- Turkey", CIA, 2009-02-22. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-09. 
  26. ↑ თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტი (2004-10-18). მოსახლეობისა და განვითარების ინდიკატორები - მოსახლეობა და განათლება. თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტი. წაკითხვის თარიღი 2006-12-11.
  27. ↑ Jonny Dymond. "Turkish girls in literacy battle", BBC, 2004-10-18. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-11. 
  28. ↑ NTV-MSNBC: "Giovanni Scognamillo ile sinema üzerine"
  29. ↑ Sabah daily newspaper: "Onlar İzmirli Hristiyan Türkler"
  30. ↑ 30.0 30.1 Extra, Guus; გორტერი, დურკ (2001). ევროპის სხვა ენები: დემოგრაფიული, სოციოლინგვისტიკური და საგანმანათლებლო პერსპექტივები. Multilingual Matters. ISBN 1-8535-9509-8. 
  31. ↑ Turkish Directorate General of Press and Information (2003). Historical background of radio and television broadcasting in Turkey. Turkish Prime Minister's Office. წაკითხვის თარიღი 2006-08-10.
  32. ↑ ნასუჰი გიუნგიორი (2009). ქურთული TRT. ზამანი. წაკითხვის თარიღი 2009-02-25.
  33. ↑ ICL - International Constitutional Law - Turkey Constitution
  34. ↑ Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society (PDF). Peace Research Institute Frankfurt. წაკითხვის თარიღი 2008-10-19.
  35. ↑ Bureau of Democracy, Human rights and Labor - International Religious Freedom Report 2007- Turkey
  36. ↑ Shankland, David (2003). The Alevis in Turkey: The Emergence of a Secular Islamic Tradition. Routledge (UK). ISBN 0-7007-1606-8. 
  37. ↑ An Overview of the History of the Jews in Turkey (PDF). American Sephardi Federation (2006). წაკითხვის თარიღი 2008-10-19.
  38. ↑ United Nations Population Fund (2006). Turkey - A Brief Profile. United Nations Population Fund. წაკითხვის თარიღი 2006-12-27.
  39. ↑ Country Profile: Turkey, August 2008 - Library of Congress – Federal Research Division
  40. ↑ KONDA Research and Consultancy - Religion, Secularism and the veil in daily life.
  41. ↑ Turkish Daily News - Poll finds Turks oppose headscarf ban in universities
  42. ↑ Pew Global Attitudes Project: Religion is very important. წაკითხვის თარიღი 2002-12-19.
  43. ↑ Eurobarometer Poll, 2005
  44. ↑ თურქეთის რესპუბლიკა, პრემიერ-მინისტრის თურქეთის სტატისტიკური ინსტიტუტი (TURKSTAT): თურქეთის პროვინციების მოსახლეობა 2007 წლის ოფიციალური ცენზის მიხედვით.
  45. ↑ 45.0 45.1 ნასი, თევფიქ ფ. (1992). თურქული ლიბერალიზაციის ეკონომიკა და პოლიტიკა. Lehigh University Press. ISBN 0-9342-2319-X. 
  46. ↑ "Turkish quake hits shaky economy", BBC, 1999-08-17. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-12. 
  47. ↑ "'Worst over' for Turkey", British Broadcasting Corporation, 2002-02-04. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-12. 
  48. ↑ მსოფლიო ბანკი (2005). თურქეთის შრომის ბაზრის კვლევა (PDF). მსოფლიო ბანკი. წაკითხვის თარიღი 2006-12-10.
  49. ↑ (2002) OECD Reviews of Regulatory Reform - Turkey: crucial support for economic recovery : 2002. Organisation for Economic Co-operation and Development. ISBN 92-64-19808-3. 
  50. ↑ IMF: World Economic Outlook Database, April 2008. Inflation, end of period consumer prices. Data for 2006, 2007 and 2008.
  51. ↑ 51.0 51.1 Jorn Madslien. "Robust economy raises Turkey's hopes", British Broadcasting Corporation, 2006-11-02. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-12. 
  52. ↑ Dilenschneider Group and Pangaeia Group, "თურქეთი 360: იცოდით, რომ?", აგარეო ურთიერთობები, იანვარი/თებერვალი 2008
  53. ↑ თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტი (2006-12-11). GNP and GDP as of September 2006 (DOC). თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტი. წაკითხვის თარიღი 2006-12-11.
  54. ↑ მსოფლიო ბანკი: რეგიონული ეკონომიკური პერსპექტივები
  55. ↑ 55.0 55.1 55.2 CIA World Factbook 2008: Turkey - Economy
  56. ↑ "ტურიზმის სტატისტიკა 2008 წელს", TURKSTAT, 2009-01-29. წაკითხვის თარიღი: 2009-01-29. 
  57. ↑ Turkish Automotive Producers' Association: Turkish Automotive Production
  58. ↑ Today's Zaman: Turkey Europe's sixth largest auto producer
  59. ↑ Catania Investments: Turkish Shipbuilding Industry
  60. ↑ "Turkey knocks six zeros off lira", British Broadcasting Corporation, 2004-12-31. წაკითხვის თარიღი: 2008-07-20. 
  61. ↑ World Bank (2005). Data and Statistics for Turkey. World Bank. წაკითხვის თარიღი 2006-12-10.
  62. ↑ თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტი (2006-02-27). შემოსავლის განაწილების შედეგი. თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტი. წაკითხვის თარიღი 2006-12-11.
  63. ↑ Bartolomiej Kaminski; Francis Ng (2006-05-01). Turkey's evolving trade integration into Pan-European markets (PDF). World Bank. წაკითხვის თარიღი 2006-12-27.
  64. ↑ Turkish Statistical Institute: Foreign Trade of Turkey
  65. ↑ თურქეთის ექსპორტიორთა ასამბლეა. "Exports for 2006 stand at 85.8 billion USD", ჰიურიეთი, 2007-01-01. წაკითხვის თარიღი: 2007-01-01. 
  66. ↑ Gümrükler Genel Müdürlüğü. "2006-2007 Seçilmiş Ülkeler İstatistikleri". წაკითხვის თარიღი 2008-03-12.
  67. ↑ Xinhua. "Turkey puts 2008 export target at 125 bln dollars", peopledaily, 2008-01-02. წაკითხვის თარიღი: 2008-01-02. 
  68. ↑ "Yabancı sermayede rekor", ჰიურიეთი. წაკითხვის თარიღი: 2008-02-21. 
  69. ↑ Thissen, Laurens (2001-11-23). "Time trajectories for the Neolithic of Central Anatolia" (PDF). CANeW - Central Anatolian Neolithic e-Workshop. Retrieved on 2006-12-21.
  70. ↑ ბალტერი, მაიკლ (2004-02-27). "Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?". მეცნიერება 303 (5662): 1323. DOI:10.1126/science.303.5662.1323. PMID 14988549. 
  71. ↑ მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმი, ნიუ-იორკი (ოქტომბერი 2000). ანატოლია და კავკასია (მცირე აზია), ძვ. წ. 2000 – 1000, ხელოვნების ისტორიის ქრონოლოგია.. New York: The Metropolitan Museum of Art. წაკითხვის თარიღი 2006-12-21.
  72. ↑ ჰუკერი, რიჩარდ (1999-06-06). ძველი საბერძნეთი: სპარსეთის ომები. Washington State University, WA, United States. წაკითხვის თარიღი 2006-12-22.
  73. ↑ მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმი, ნიუ-იორკი (October 2000). ანატოლია და მცირე კავკასია (აზია მინორი), ძვ. წ. 1000 - ახ. წ. 1. ხელოვნების ისტორიის ქრონოლოგია.. ნიუ-იორკი: მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმი. წაკითხვის თარიღი 2006-12-21.
  74. ↑ დენიელ უოგი (2004). Constantinople/Istanbul. ვაშინგტონის უნივერსიტეტი, სიეტლი. წაკითხვის თარიღი 2006-12-26.
  75. ↑ Wink, Andre (1990). Al Hind: The Making of the Indo Islamic World, Vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, 7th-11th Centuries. Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-09249-8. 
  76. ↑ Mango, Cyril (2002). The Oxford History of Byzantium. Oxford University Press, USA. ISBN 0-1981-4098-3. 
  77. ↑ 77.0 77.1 Kinross, Patrick (1977). The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow. ISBN 0-6880-3093-9. 
  78. ↑ 78.0 78.1 78.2 78.3 Jay Shaw, Stanford; Kural Shaw, Ezel (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. ISBN 0-5212-9163-1. 
  79. ↑ 79.0 79.1 მანგო, ენდრიუ (2000). ათათურქი. Overlook. ISBN 1-5856-7011-1. 
  80. ↑ გაეროს წევრობის ზრდა (1945–2005). გაერო (2006-07-03). წაკითხვის თარიღი 2006-10-30.
  81. ↑ Huston, James A. (1988). Outposts and Allies: U.S. Army Logistics in the Cold War, 1945–1953. Susquehanna University Press. ISBN 0-9416-6484-8. 
  82. ↑ "Timeline: Cyprus", BBC, 2006-12-12. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-25. 
  83. ↑ ჰეილი, უილიამ მეთიუ (1994). თურქეთის პოლიტიკა და სამხედროები. Routledge, UK. ISBN 0-4150-2455-2. 
  84. ↑ 84.0 84.1 კაია, იბრაჰიმ (2003). სოციალური თეორია და გვიანდელი თანამედროვეობები: თურქული გამოცდილება. Liverpool University Press. ISBN 0-8532-3898-7. 
  85. ↑ ხელოვნებათა სამეფო აკადემია (2005). თურქები - ათასწლოვანი მოგზაურობა: 600–1600. ხელოვნებათა სამეფო აკადემია. წაკითხვის თარიღი 2006-12-12.
  86. ↑ სინეჯენ ტანრკორური. ოსმალეთის მუსიკა. www.turkmusikisi.com. წაკითხვის თარიღი 2006-12-12.
  87. ↑ "ფამუქი ნობელის ლიტერატურის პრემიის ლაურეატი ხდება", BBC, 2006-10-12. წაკითხვის თარიღი: 2006-12-12. 
  88. ↑ გუდვინი, გოდფრი (2003). ოსმალეთის არქიტექტურის ისტორია. Thames & Hudson. ISBN 0-5002-7429-0. 
  89. ↑ ბურაქ სანსალი (2006). სპორტი თურქეთში. allaboutturkey.com. წაკითხვის თარიღი 2006-12-13.
  90. ↑ პილსენის საკალათბურთო გუნდის 103 ისტორიული მიღწევა
  91. ↑ ბურაქ სანსალი (2006). გაქონილი ჭიდაობა. allaboutturkey.com. წაკითხვის თარიღი 2006-12-13.
  92. ↑ Kırkpınar Oiled Wrestling Tournament: History
  93. ↑ FILA Wrestling Database
  94. ↑ Turkish Weightlifting Federation: List of European (Avrupa) records by male and female weightlifters
  95. ↑ Turkish Weightlifting Federation: List of World (Dünya) and Olympic (Olimpiyat) records by male and female weightlifters
  96. ↑ WRC Rally of Turkey: Brief event history
  97. ↑ BBC Sport: Formula 1 circuit guide: Istanbul, Turkey

[რედაქტირება] ლიტერატურა

  • გიგინეიშვილი, ოთარ: თურქეთის 1960 წლის 27 მაისის სახელმწიფო გადატრიალების მოკლე ისტორია / [რედ.: ნ. კომახიძე] ; საქ. სსრ მეცნ. აკად., აღმოსავლეთმცოდნ. ინ-ტი - თბ. : მეცნიერება, 1989
  • ლორთქიფანიძე, ვაჟა: თურქეთის მოსახლეობა / [რედ.: ლეო ჩიქავა] ; საქ. მეცნ. აკად., დემოგრ. და სოციოლ. კვლევის ინ-ტი-პრეპრინტი - თბ., 1997
  • სურგულაძე, აბელ: საქართველოსა და თურქეთის ურთიერთობათა ისტორიისათვის : წარსული და თანამედროვეობა / [რედ.: რევაზ ბაქრაძე] ; ბათუმის სახ. უნ-ტი, საქ. ისტორიის კათედრა - თბ. : აჭარა, 1997
  • თურქეთის რესპუბლიკის კონსტიტუცია - Turkiye Cumhuriyeti anayasasi : კანონი N2709 მიღებულია 1982 წლის 18 ოქტომბერს / თურქ. თარგმნა... გიორგი სორდიამ ; [რედ.: ზურაბ ბატიაშვილიl - თბ. : აზრი, 2000
  • ერთი იდეოლოგიური კამპანიის ისტორიიდან : (საბჭოთა კავშირის ტერიტ. პრეტენზიები თურქეთისადმი 1945-1953 წლებში) / მასალები გამოსაც. მოამზადა და შესავ. წერილი დაურთო ჯაბა სამუშიამ ; [რედ.: ვახტანგ გურული] - თბ. : არტანუჯი, 2003
  • ბატიაშვილი, ზურაბ: თურქეთის შეიარაღებული ძალები / [რედ.: წათე ბაწაში] - თბ., 2000
  • ფუტკარაძე, შუშანა: ჩვენებურების ქართული : [თურქეთის რესპუბლიკაში მცხოვრები ქართველების მეტყველების ნიმუშები, ლექსიკონი და შესავალი წერილები / რედ.: აზიზ ახვლედიანი ; ბათუმის სახ. უნ-ტი - ბათუმი : აჭარის ჟურნ.-გაზეთ. გამ-ბა, 1993


თურქეთის რესპუბლიკა თურქეთის ოლქები თურქეთის დროშა

ადანა | ადიიამანი | აფიონკარაჰისარი | აღრი | ულუკიშლა
ხ • გ • რ
ევროპის ქვეყნები

დროშა: ავსტრია ავსტრია · დროშა: აზერბაიჯანი აზერბაიჯანი1 · დროშა: ალბანეთი ალბანეთი · ანდორის დროშა ანდორა · დროშა: ბელარუსი ბელარუსი · დროშა: ბელგია ბელგია · დროშა: ბოსნია და ჰერცეგოვინა ბოსნია და ჰერცეგოვინა · დროშა: ბულგარეთი ბულგარეთი · დროშა: გერმანია გერმანია · დროშა: დანია დანია3 · დროშა: გაერთიანებული სამეფო გაერთ. სამეფო3 დროშა: ესპანეთი ესპანეთი3 · დროშა: ესტონეთი ესტონეთი · ვატიკანის დროშა ვატიკანი · დროშა: თურქეთი თურქეთი1 · დროშა: ირლანდიის რესპუბლიკა ირლანდია · ისლანდიის დროშა ისლანდია · იტალიის დროშა იტალია · დროშა: კვიპროსი კვიპროსი2 · ლატვია · ლიტვის დროშა ლიტვა · ლიხტენშტაინის დროშა ლიხტენშტაინი · ლუქსემბურგის დროშა ლუქსემბურგი · მაკედონიის დროშა მაკედონია · მალტის დროშა მალტა · მოლდოვის დროშა მოლდოვა · მონაკოს დროშა მონაკო · მონტენეგროს დროშა მონტენეგრო  · დროშა: ნიდერლანდები ნიდერლანდი3 · დროშა: ნორვეგია ნორვეგია3 · დროშა: პოლონეთი პოლონეთი · დროშა: პორტუგალია პორტუგალია · დროშა: რუმინეთი რუმინეთი · დროშა: რუსეთი რუსეთი1 · საბერძნეთის დროშა საბერძნეთი · სან-მარინოს დროშა სან-მარინო · დროშა: საფრანგეთი საფრანგეთი3 · დროშა: საქართველო საქართველო1 · დროშა: სერბეთი სერბეთი · სლოვაკეთის დროშა სლოვაკეთი · სლოვენიის დროშა სლოვენია · დროშა: სომხეთი სომხეთი2 · დროშა: უკრაინა უკრაინა · დროშა: უნგრეთი უნგრეთი · დროშა: ფინეთი ფინეთი · დროშა: ყაზახეთი ყაზახეთი1 · დროშა: შვეიცარია შვეიცარია · დროშა: შვედეთი შვედეთი · დროშა: ჩეხეთი ჩეხეთი · ხორვატიის დროშა ხორვატია ·

1 ტერიტორიის დიდი ნაწილი აზიაშია. 
2 მთლიანად აზიაში, მაგრამ კულტურულ-სოციალური კავშირები აქვს ევროპასთან. 
3 აქვს დამოკიდებული და მსგავსი ტერიტორიები ევროპის გარეთ.
ხ • გ • რ
აზიის ქვეყნები

ავღანეთი · აზერბაიჯანი1 · არაბეთის საემიროები · აღმ. ტიმორი4 · ბაჰრეინი · ბანგლადეში · ბჰუტანი · ბრუნეი · კვიპროსი · ეგვიპტე3 · ერაყი · ვიეტნამი · თურქეთი1 · თურქმენეთი · ინდოეთი · ინდონეზია4 · ირანი · ისრაელი · იაპონია · იემენი3 იორდანია · კამბოჯა · კატარი · ჩრდ. კორეა · სამხ. კორეა · ლაოსი · ლიბანი · მალაიზია · მალდივის კუნძულები · მონღოლეთი · მიანმარი · ნეპალი · ომანი · პაკისტანი · რუსეთი1 · საუდის არაბეთი · საქართველო1 · სინგაპური · სირია · სომხეთი · ტაივანი2 · ტაილანდი · ტაჯიკეთი · უზბეკეთი · ფილიპინები · შრი-ლანკა · ჩინეთი · ქუვეითი · ყაზახეთი1 · ყირგიზეთი

დამოკიდებული და სხვა ტერიტორიებისთვის, იხ. დამოკიდებული ტერიტორია და არცნობილი ქვეყნების სია.

1 ნაწილობრივ ევროპაშია.  2 ტაივანი ოფიციალურად არ არის ცნობილი გაეროს მიერ; იხ. ტაივანის პოლიტიკური სტატუსი.
3 ნაწილობრივ აფრიკაშია.  4 ნაწილობრივ ან მთლიანად ეკუთვნის ოკეანიას.
ხ • გ • რ
თურქულენოვანი რეგიონები
რუსეთის ფედერალური სუბიექტები ნაჩვენებია კურსივით
დასავლეთ თურქული
აზერბაიჯანის დროშა აზერბაიჯანი1
გაგაუზიის დროშა გაგაუზია (მოლდოვა)
ყაზახეთის დროშა ყაზახეთი
უზბეკეთის დროშა უზბეკეთი
აღმოსავლეთ თურქული
ალტაის რესპუბლიკის დროშა ალტაის რესპუბლიკა
ტუვის დროშა ტუვა
ბაშკორთოსტანის დროშა ბაშკორთოსტანი
ყაბარდო-ბალყარეთის დროშა ყაბარდო-ბალყარეთი
თათრეთის დროშა თათრეთი
ჩინეთის დროშა სინძიანი (ჩინეთის სრ)
ჩუვაშეთის დროშა ჩუვაშეთი
ყარაჩაი-ჩერქეზეთის დროშა ყარაჩაი-ჩერქეზეთი
თურქეთის დროშა თურქეთი
ჩრდილოეთი კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის დროშა ჩრდილოეთი კვიპროსი2
ყარაყალპახეთის დროშა ყარაყალპახეთი (უზბეკეთი)
თურქმენეთის დროშა თურქმენეთი
1 მოიცავს ნახიჩევანის ავტონომიურ რესპუბლიკას.    2 ჩრდ. კვიპროსის თურქული რესპუბლიკა; იხ. კვიპროსის კონფლიქტი.
ხ • გ • რ
შავი ზღვის ეკონომიკური თანამშრომლობის ორგანიზაცია (ბისეკი)
დროშა: აზერბაიჯანი აზერბაიჯანი
დროშა: ალბანეთი ალბანეთი
ბულგარეთის დროშა ბულგარეთი		 დროშა: თურქეთი თურქეთი
მოლდოვის დროშა მოლდოვა
დროშა: რუმინეთი რუმინეთი		 დროშა: რუსეთი რუსეთი
საბერძნეთის დროშა საბერძნეთი
დროშა: საქართველო საქართველო		 დროშა: სერბეთი სერბეთი
დროშა: სომხეთი სომხეთი
დროშა: უკრაინა უკრაინა

მოძიებულია "http://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%97%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98"-დან
პირადი ხელსაწყოები
სხვა ენებზე