სპილოსებრნი

სპილოსებრნი (Elephantidae) — ძუძუმწოვრების ოჯახი ხორთუმიანების რიგისა. ტანად დიდი ცხოველები. მათი სიმაღლე 3,5 მ, ხოლო მასა — 4-5 ტ აღწევს. აქვთ მასიური სხეული, დიდი თავი, მოკლე კისერი, ბოძისებური ფეხები, წინა ფეხი 5-თითიანია, უკანა 5 ან 4-თითიანი. თითოეულ თითს პატარა ჩლიქი შეესატყვისება. ზედა ტუჩისა და ცხვირის ერთმანეთთან შეზრდის შედეგად წარმოქმნილია გრძელი და მოქნილი ხორთუმი. იგი წარმოადგენს შეხებისა და ყნოსვის, ამავე დროს საგნების გადასაადგილებელ ორგანოს. ყბებზე 4-4 კბილი აქვთ. კბილები დროთა განმავლობაში ცვდება და მათ ადგილს იკავებს მომდევნო კბილები, რაც ცხოველის სიცოცხლის განმავლობაში 6-ჯერ მეორდება. ეშვები არა აქვთ. ზედა შუა საჭმრელები წაგრძელებულია და ქმნიან შუანებს, რომელთა სიგრძე შეიძლება 4 მ, ხოლო მასა 100 კგ აღწევდეს. შუანები აქვთ მხოლოდ მამლებს, იშვიათად უვითარდება დედალ აფრიკულ სპილოს (თანაც მეტად მოკლე). სპილოსებრთა კუჭი მარტივია, კანის სისქე 3-4 სმ აღწევს. ბალნიანი საფარველი რედუცირებულია. მაკეობა 628 დღემდე (ზოგი ცნობით 24 თვემდე) გრძელდება. შობენ ერთ ნაშიერს, რომლის მასა 90 კგ აღწევს. სქესობრივად მწიფდებიან 17-20 წლისა, ცოცხლობენ 80 წლამდე. იკვებებიან მცენარეებით, ზოჯერ ჭამენ მსხვილ ტოტებს, ფიჩხებს, ფოთლებს, ხის ქერქს. საკვების ძებნისას ხშირად 100 კმ-ზე მეტის გავლა უხდებათ. თავისუფლად იკაფავებ გზას უღრანსა და დაბურულ ტყეში, ჭაობიან ადგილებში და სხვა. წყალს ხორთუმით იღებენ და პირში ისხამენ. ცხოვრობენ ჯოგებად, რომლებშიც თავს იყრის 10-დან 100-ზე მეტი ეგზემპლიარი.

სპილოსებრნი მრავალ ადგილას მოსპობილია. ამჟამად ყველგან იცავენ. იყენებენ სპილოსებრთა ძვალს (შუანებს). ხორცი საკვებად ვარგისია. ცნობილია სპილოსებრთა 2 გვარის თითო სახეობა: აზიური სპილო (Elephas asiaticus) გავრცელებულია ინდოეთში, ბირმაში, ნეპალში, ტაილანდში, ვიეტნამში, მალაიზიაში, კუნძულ სუმატრაზე, შრი-ლანკაზე. მისი მოთვინიერება და გაწვრთნა ადვილია. როგორც ამოწყდომის გზაზე მდგომი სახეობა, შეტანილია „წითელ წიგნში“.

აფრიკული სპილო (Loxodonta africana) გვხვდება თითქმის მთელ აფრიკაში, საჰარის სამხრეთით

ოჯახობა სპილოს ორი სქესის სამ სახეობას მოიცავს:

• აფრიკული სპილოები, (Loxodonta)
• აფრიკული სავანის სპილო, (Loxodonta africana)
• აფრიკული ტყის სპილო, (Loxodonta cyclotis)
• ინდური სპილოები, (Elephas)
• ინდური სპილო, (Elephas maximus)

დანარჩენი სახეობები, მათ შორის, მამონტები (Mammuthus), გამყინვარების პერიოდში ამოწყდნენ, რომელიც დაახლოებით 10 000 წლის წინათ დასრულდა. ვარაუდობენ, რომ სპილოები მეოთხეულ პერიოდში გაჩნდნენ. სპილოებზე ნადირობენ მათი ეშვების მოსაპოვებლად რომლებსაც იყენებდნენ მორთულობებსა და სამკაულებში. სპილოსებრთა საბოლოო გადაშენებისგან დასაცავად, ისინი შეიტანეს საერთაშორისო წითელ წიგნში. ინდური სპილოები ადვილი გასაწრთვნელები არიან. მათ ტრანსპორტის სახითაც გამოიყენებენ, რთულად მისადგომ ადგილებში მორების გადასაზიდად. ინდურ სპილოს შევხვდებით ცირკშიც. აფრიკული სპილოები არ იწრთვნება.

კლასიფიკაცია

• Loxodonta — აფრიკული სპილოები
  • Loxodonta africana — სავანის სპილო
  • Loxodonta cyclotis — ტყის სპილო
  • Loxodonta creutzburgi †
• Elephas — ინდური სპილოები
  • Elephas maximus — ინდური სპილო
  • Elephas beyeri †
  • Elephas chaniensis †
  • Elephas creticus †
  • Elephas cypriotes †
  • Elephas falconeri †
  • Elephas melitensis †
  • Elephas moghrebiensis †
  • Elephas nawataensis †
  • Elephas priscus †
• † Mammuthus — მამონტები, ამოწყდნენ გამყინვარების პერიოდის ბოლოს დაახლოებით 10 000 წლის უკან.
  • Mammuthus columbi †
  • Mammuthus exilis †
  • Mammuthus hayi †
  • Mammuthus imperator †
  • Mammuthus lamarmorae †
  • Mammuthus meridionalis †
  • Mammuthus primigenius †
  • Mammuthus trogontherii †
• Primelephas †
  • Primelephas korotorensis †
• Stegodibelodon †
  • Stegodibelodon schneideri †
• Stegodon — სტეგოდონები †
  • Stegodon florensis †
  • Stegodon kaisensis †
  • Stegodon luzonensis †
  • Stegodon mindanensis †
  • Stegodon sompoensis †
  • Stegodon sondaari †
  • Stegodon sumbaensis †
  • Stegodon syrticus †
  • Stegodon trigonocephalus †
• Stegolophodon †
  • Stegolophodon sahabianus †
• Stegotetrabelodon †
  • Stegotetrabelodon lybicus †
  • Stegotetrabelodon orbus †
  • Stegotetrabelodon syrticus †
• Paratetralophodon †
• Palaeoloxodon †
  • Palaeoloxodon antiquus †
  • Palaeoloxodon mnaidriensis †
  • Palaeoloxodon naumanni †
  • Palaeoloxodon recki †
  • Palaeoloxodon tokunagai †

სპილოები ომში

სპილოები პირველად მიიჩვიეს და საომარ მოქმედებებში გამოიყენეს ინდოეთში (ცნობილი ფაქტია ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქართან შეტაკებისას სპილოებიც იღებდნენ მონაწილეობას). მოგვიანებით სპილოებს იყენებდნენ როგორც მაკედონიაში, ასევე სხვა ელინისტური სახელმწიფოებში. უნდა აღინიშნოს, რომ ბრძოლებში სპილოებს უმეტესად მოწინააღმდეგის შესაშინებლად იყენებდნენ. ეს იმას არ ნიშნავს, რომ სპილოები სუსტი მებრძოლები არიან, მაგრამ სპილოები იძულებულნი იყვნენ მტრებს დასხმოდნენ თავს და სასიკვდილოდ გასწორებოდნენ,რაც გარკვეულ სირთულეს წარმოადგენდა.

ლიტერატურა

• Debruyne, R., Barriel, V., & Tassy, P. (2003). „Mitochondrial cytochrome b of the lyakhov mammoth (proboscidea, mammalia): New data and phylogenetic analyses of elephantidae“. Molecular Phylogenetics and Evolution 26 (3): გვ. 421–434. DOI:10.1016/S1055-7903(02)00292-0. PMID 12644401. 
• Wikisource: "The Blindmen and the Elephant" by John Godfrey Saxe
• უილიამსი, ჰეთკოტი (1989). Sacred Elephant. New York: Harmony Books. ISBN 0-517-57320-2. 

• ჯანაშვილი ა., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, გვ. 517, თბ., 1985 წელი.

რესურსები ინტერნეტში

• ElephantVoices