სომხეთი

ვიკიპედიიდან


დროშა	გერბი

ჰიმნი: Մեր Հայրենիք (ჩვენი სამშობლო)

დედაქალაქი

ერევანი
40°16′N 44°34′E

უდიდესი ქალაქი ერევანი

ოფიც. ენები

სომხური

მთავრობა

უნიტარული რესპუბლიკა

-პრეზიდენტი სერჟ სარქისიანი

-პრ.-მინისტრი ტიგრან სარქისიანი

ფართობი
- საერთო

- წყალი (%) 29,800 კმ² (141-ე)

4.71%

მოსახლეობა
- 2007 სავ.
- 2001 ცენზი
- სიმჭიდროვე 3,229,900 (135-ე)
3,002,594
101 ად/კმ² (77-ე)

მშპ (ppp)
- საერთო

- ერთ მოსახლეზე 2007მიახლ.
$16.83 მილიარდი
$5,700

აგი (2007) 0.775 (საშუალო) (83-ე)

ვალუტა დრამი (AMD)

დროის სარტყელი (UTC +4)

-ზაფხულის დრო (UTC +5)

ქვეყნის კოდი ARM

ccTLD

.am

სატელეფონო კოდი +374

სომხეთის რესპუბლიკა (სომხ. Հայաստանի Հանրապետություն Hajastani Hanrapetutjun), სახელმწიფო ამიერკავკასიაში. აღმოსავლეთით ესაზღვრება აზერბაიჯანს, სამხრეთით ირანს, დასავლეთით თურქეთს და ჩრდილოეთით საქართველოს. დედაქალაქი - ერევანი.

[რედაქტირება] სახელწოდება

ეტიმოლოგია: ქვეყნის სახელის სხვადასხვა ფორმები მომდინარეობს ძველსომხური ტომებისაგან - ჰაიასა, სუხმე, არმე. პირველი მათგანისგან მიღებულია სახელწოდება სომხურ ენაზე (ჰაიასტან), მეორისაგან - ქართულ ენაზე (სომხეთი), მესამისაგან - ევროპულ ენებზე (Armenia).
ქვეყნის საერთაშორისო კოდი: AM.

[რედაქტირება] გეოგრაფია

სომხეთის რესპუბლიკა

არაგაცოტნი (სომხ. Արագածոտնի մարզ) — ქ. აშტარაკი.
არარატი (სომხ. Արարատի մարզ) — ქ. არტაშატი.
სრმავირი (სომხ. Արմավիրի մարզ) — ქ. არმავირი.
გეგარკუნიკი (სომხ. Գեղարքունիքի մարզ) — ქ. გავარი.
კოტაიკი (სომხ. Կոտայքի մարզ) — ქ. რაზდანი.
ლორი (სომხ. Լոռու մարզ) — ქ. ვანაძორი.
შირაკი (სომხ. Շիրակի մարզ) — ქ. გუმრი.
სუნიკი (სომხ. Սյունիքի մարզ) — ქ. კაპანი.
თავუში (სომხ. Տավուշի մարզ) — ქ. იჯევანი.
ვაიოც ძორი (სომხ. Վայոց Ձորի մարզ) — ქ. ეჰეგნაძორი.
ერევანი (სომხ. Երևան) — ქ. ერევანი.

სომხეთი უმთავრესად მდებარეობს სამხრეთ კავკასიის ვულკანურ მთიანეთში, სადაც ერთმანეთს ენაცვლება ნაოჭა, ნაოჭა-ლოდა ვულკანური მთეი,ლავური პლატოები და ვაკეები. ტერიტორიის 90% მდებარეობს 1000 მ-ზე მაღლა (საშუალო სიმაღლეა 1830 მ). უმაღლესი წერტილი მთა - არაგაწი (4090 მ).

გეომორფოლოგიური თავისებურებების მიხედვით სომხეთს 4 ნაწილად ყოფენ:

ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაოჭა-ლოდა მხარე მოიცავს მცირე კავკასიონის ცენტრალურ ქედებს (ლოქის, ბაზუმის, ბამბაკის, გუგარაცის, მურღუზის, შაჰდაღის);
ცენტრალურ ვულკანურ მხარეს უკავია ტერიტორიის 1/3-ზე მეტი (მთა არაგაწი, გეღამის, ვარდენისის ქედები, შირაკის, აშოცის, სევანის ქვაბულები);
სამხრეთი მხარე მოიცავს ნაოჭა-ლოდა ზანგეზურის ქედის შტოქედებსა და ხეობების ქსელს;
შუა არაქსის მთათაშორისი ღრმული, რომლის ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს არარატის ვაკე (სიმაღლე 800-1000 მ).

სომხეთის ტერიტორია მოქცეულია ხმელთაშუა ზღვის ნაოჭა-გეოსინკლინური სარტყლის შიგა ნაწილში. აქ გვხვდება თითქმის ყველა სისტემისა და ასაკის ნალექები. განსაკუთრებით ფართოდაა გავრცელებული იურული და პალეოგენური ვულკანური დანალექი წყებები. სომხეთის ტერიტორიის 1/3 დაფარულია ბაზალტით, ტუფით, პემზით, პერლიტითა და ვულკანური მოქმედების სხვა პროდუქტებით.

სასარგებლო წიაღისეულთა შორის გამოირჩევა სპილენძ-მოლიბდენის (ქაჯარანი, აგარაკი, დასტაკერტი და სხვა), სპილენძის ალმადანის (ღაფანი, ალავერდი, შამლუღი და სხვა), ოქროს (ზოდი, მეღრაძორი), რკინის (რაზდენი, სვარანაცი და სხვა), პოლიმეტალების, ნეფელინიანი სიენიტებისა და ქვამარილის საბადოები. ბევრია საშენი მასალა (მარმარილო, ტუფი, დოლომიტი, პემზა, ბაზალტი, პერლიტი), ბენტონიტური თიხები და სხვა. სომხეთი მდიდარია მინერალური წყლებით.

ფართობი შეადგენს 29.800 კვ.კმ-ს. მნიშვნელოვანი მდინარეები - არაქსი, რაზდანი; ტბა - სევანი. პროვინციები შედგება საქალაქო და სასოფლო კრებებისგან. გუბერნატორები (მაზრპეტები) ინიშნებიან და თავისუფლდებიან მთავრობის მიერ.

[რედაქტირება] ისტორია

მთავარი სტატია : სომხეთის ისტორია.

[რედაქტირება] სახელმწიფო

სახელმწიფო სისტემა: განვითარებადი დემოკრატიული რესპუბლიკა.
სახელმწიფოს მეთაური: პრეზიდენტი.
მთავრობის მეთაური : პრემიერ-მინისტრი.
საკანონმდებლო ორგანო: ერთპალატიანი პარლამენტი (131 წევრი).

[რედაქტირება] ტერიტორიული მოწყობა

ქვეყანა ადმინისტრაციულად იყოფა 11 ოლქად (მარზი). 10 მარზი + დედაქალაქი, რომელსაც ასევე მარზის სტატუსი აქვს.

ერევანი

ოლქი	მოსახლეობა (ათასი)	ფართობი (ათასი)	ადმ. ცენტრი
ერევანი	1,267,576	210	ერევანი
არაგაცოტნი	173,667	2,755	აშტარაკი
არარატი	320,941	2,003	არტაშატი
არმავირი	340,343	1,241	არმავირი
გეღარკუნიკი	297,655	3,655	გავარი
ვაიოც-ძორი	70,004	2,406	იეჰეგნაძორი
კოტაიკი	335,934	2,100	რაზდანი
ლორი	402,191	3,791	ვანაძორი
სიუნიკი	167,962	4,505	ღაფანი
ტავუში	165,578	3,120	იჯევანი
შირაკი	370,780	2,679	კუმაირი

[რედაქტირება] დემოგრაფია

მოსახლეობა: 3,326 მლნ (2003), მათ შორის 95,7% სომეხი, 1,7% ქურთი, 1,6% რუსი. 1993 წელს აზერბაიჯანელთა აბსოლუტური უმრავლესობა ქვეყნიდან გადასახლდა.
სახელმწიფო ენა: სომხური, სხვა ენები - რუსული (2%).
რელიგია: ქრისტიანობა. უმრავლესობა ეკუთვნის სომხურ-გრიგორიანულ ეკლესიას (94%), სომხურ-კათოლიკური მრევლი შეადგენს 5%-ს.
დედაქალაქი: ერევანი (1,267 მლნ).
დიდი ქალაქები: ვანაძორი (147 ათასი), გიუმრი (125), ვაღარშაპატი (66), რაზდანი (61).

[რედაქტირება] ეკონომიკა

ქვეყანას აქვს ოქროს მცირე რეზერვი, სპილენძის, მოლიბდენის, თუთიის, ალუმინის რესურსები. საექსპორტოდ აწარმოებენ ქიმიკატებს, კვების პროდუქტებს, მანქანათმშენებლობის პროდუქციას. ეროვნული ვალუტა სომხური დრამია (AMD). მნიშვნელოვანი კურორტები: არზნი, დილიჟანი, წახკაძორი, სევანი, ჯერმუკი.

[რედაქტირება] უახლესი ისტორია

1988 წლიდან ჩართულია სერიოზულ კონფლიქტში აზერბაიჯანთან მთიანი ყარაბაღის გამო. 1991 წელს გამოაცხადა დამოუკიდებლობა. 1992 წლიდან დსთ-ს წევრია.

[რედაქტირება] კულტურა

არქიტექტურა: ეჩმიაძინი - რელიგიური ცენტრი, ტაძართა კომპლექსი (V — VI სს.), გარნი - ციხე-სიმაგრე და ტაძარი (I ს.), გეჰარდი (მონასტერი); დვინის და ზვარტნოცის სასახლეები და ეკლესიები (III — IV სს.).
ლიტერატურა: სომხური ეპოსი - დავით სასუნცი (IX-X ს.), გლაძორის უნივერსიტეტი.