მანუჩარ მაჩაიძე

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
მანუჩარ მაჩაიძე
Manuchar Machaidze 1978.jpg
მანუჩარ მაჩაიძე 1978 წელს
პირადი მონაცემები
სრული
სახელი
მანუჩარ მაჩაიძე
დაბადების
თარიღი
25 მარტი, 1949 (1949-03-25) (70 წლის)
დაბადების
ადგილი
ამბროლაური,
საქართველოს სსრ,
სსრ კავშირი
სიმაღლე 182 სმ.
სათამაშო
პოზიცია
ნახევარმცველი
პროფესიონალური კარიერა*
წლები გუნდი მატჩი (გოლი)
1968–1980 დინამო თბ. 297 (42)
1980 ფახთაქორი 13 (1)
1981 სპარტაკი 2 (0)
1981–1982 ტორპედო 45 (6)
ეროვნული ნაკრები
1974–1979 სსრ კავშირი 4 (0)
სამწვრთნელო კარიერა
1984–1985 ლოკომოტივი თბილისი
* პროფესიონალურ კლუბებში გამოსვლა და გოლები მხოლოდ ეროვნული ლიგებისთვის იანგარიშება

მანუჩარ მაჩაიძე (დ. 25 მარტი, 1949, ამბროლაური, საქართველოს სსრ) — ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი, ნახევარმცველი.[1] სხვადასხვა დროს იცავდა თბილისის „დინამოს“, ტაშკენტის „ფახთაქორის“, მოსკოვის „სპარტაკის“, ქუთაისის „ტორპედოს“ და საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების ღირსებას. საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი (1978)[2], ვიცე-ჩემპიონი (1977)[3] და ოთხგზის ბრინჯაოს პრიზიორი. საბჭოთა კავშირის თასის ორგზის მფლობელი (1976, 1979) და ფინალისტი (1970) თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში. საბჭოთა კავშირის სპორტის ოსტატი (1970), ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, ღირსების ორდენის კავალერი.[4][5]

სპორტული ჟურნალისტებისა და საფეხბურთო სპეციალისტების აზრით, საქართველოში, ისევე როგორც, ყოფილ საბჭოთა კავშირში ითვლება ყველა დროის ერთ-ერთ საუკეთესო და გამორჩეულ სპორტსმენად. მათივე შეფასებით — თბილისის „დინამოს“ ისტორიაში დღემდე ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ კაპიტნად რჩება.[6][7] როგორც ფეხბურთელი სარგებლობდა საერთო-სახალხო სიყვარულითა და პოპულარობით. გულშემატკივრებმა მას მოფერებით „მანო“ შეარქვეს, რომელთათვის იგი გამორჩეული იყო მინდორზეც და მინდორს მიღმაც.

2013 წლის 26 მარტს საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტროს გადაწყვეტილებით მას საქართველოს სპორტის რაინდის წოდება მიენიჭა.[8][9][10][11][12][13]

ადრეული წლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დაიბადა ამბროლაურში, 1949 წლის 25 მარტს. ორიოდე წლის შემდეგ ოჯახი თბილისში გადმოდის საცხოვრებლად და მანუჩარის ბავშვობაც დედაქალაქში გატარებულ წლებს უკავშირდება. მისი თაობის მრავალი აღიარებული ფეხბურთელის მსგავსად, მანუჩარ მაჩაიძის სპორტული ბიოგრაფიაც ქუჩის ფეხბურთიდან იღებს სათავეს, როდესაც ნაძალადევში, გუდამაყრის ქუჩაზე უმცროს ძმასთან, გოჩასთან და უბნელ თანატოლებთან ერთად დაღამებამდე ბურთს დააგორებს. ფეხბურთის ნიჭით ბუნებისგან უხვად დაჯილდოებული ძმები მალევე იხვეჭენ „დიდი ფეხბურთელების“ სახელს და მათი თამაშის სანახავად არამარტო პატარები, არამედ „ფეხბურთის საიდუმლოებათა მცოდნე“ ადგილობრივ გულშემატკივართა უფროსი თაობის წარმომადგენლებიც იყრიან თავს. ცოტა ხანში მანუჩარი და გოჩა მეგობრების დახმარებით გუდამაყრის ქუჩის ნაკრებ გუნდსაც აყალიბებენ და ერთმანეთის მიყოლებით ამარცხებენ მეზობელი ქუჩების „ნარჩევ გუნდებს“. ცხოვრების ადრეული წლების ამ „სახელოვანი“ პერიოდის საფეხბურთო პერიპეტიებს გოჩა მაჩაიძე ასე იხსენებს:

ვიკიციტატა
„...ცხრა-ათი წლის ბავშვებისაგან შემდგარი ჩვენი გუნდი მართლა კარგად თამაშობდა. გვყავდა აუღებელი მეკარე როინ შარაშენიძე, გაურღვეველი მცველი ვაჟა ნემსაძე, მუხლმოუღლელი თავდამსხმელი ჯონი აბაიშვილი. მაგრამ მათ შორის ყველაზე მეტად მაინც ჩვენი უცვლელი კაპიტანი მანუჩარი გამოირჩეოდა. მას უკვე მაშინ ჰქონდა საოცარი უნარი, ზედიზედ მოეტყუებინა ლამის ნახევარი გუნდი. ხანდახან კი ისე გათავხედდებოდა, ჩვენი გუნდის კარიდან რომ დაიწყებდა თამაშს, მთელ მინდორს გაივლიდა, ყველას მოატყუებდა, მეკარესაც, და ბურთიანად შევიდოდა მეტოქეთა კარში.“

„გუდამაყრელთა“ ასეთი წარმატებისა და მათი კაპიტნის იშვიათი საფეხბურთო ოსტატობის ამბავი სცდება მათივე ეზოს, ქუჩისა თუ უბნის ფარგლებს და სულ უფრო „დიდ მასშტაბებს“ იძენს. მანუჩარის სახელი მშობლიური ასმეთოთხმეტე საშუალო სკოლის ფიზკულტურის მასწავლებლის მიხეილ ნინოშვილის ყურამდეც აღწევს, რომელიც თერთმეტი წლის მანუჩარს თავისთან იბარებს და სკოლის ეზოს მოედანზე მისი საფეხბურთო მონაცემების საგულდაგულო „გასინჯვის“ შემდეგ, მის მიერვე შედგენილ ასმეთოთხმეტე სკოლის მოზარდ ფეხბურთელთა ნაკრებში ცენტრალურ თავდამსხმელად თამაშს და ამავე დროს გუნდის კაპიტნობას სთავაზობს.[14]

სულ მალე მიხეილ ნინოშვილის გუნდი მანუჩარის თავკაცობით ლენინის რაიონის საშუალო სკოლების მოსწავლეთა პირველობაზე დამაჯერებელი ანგარიშით ამარცხებს ყველა მოწინააღმდეგეს და ფინალში მეათე საშუალო სკოლის ძლიერ ფეხბურთელებს უპირისპირდება. მანუჩარ მაჩაიძის მოგონებიდან ამ „ისტორიული“ და გადამწყვეტი მატჩის წინა დღის შესახებ:

ვიკიციტატა
„...ფინალური თამაშის წინა დღეს ისეთი მღელვარება დამეუფლა, რომ მთელი ღამე თეთრად გავათენე. ჩემი ნერვიულობა მშობლებსაც გადაედოთ. დედაჩემი ჯავრობდა, ეს რა ჭირს გადამკიდეს, გამიგიჟესო ბავშვი, ხოლო მამაჩემმა, რომელსაც ფეხბურთი არასოდეს ეხატებოდა გულზე, მითხრა, იცოდე, ეს შენი უკანასკნელი თამაში იქნება, ამიერიდან აღარ ვნახო ბურთი გეთამაშოსო. მერე ისევ გოჩამ დამამშვიდა, ჩემზე არანაკლებ რომ ღელავდა, ნუ გეშინია, თქვენ იმათზე მაგრები ხართ, აუცილებლად მოიგებთო, და განთიადისას, როგორც იყო ორიოდე საათით ჩამთვლიმა.“

ფინალი შამპანურის ღვინის კომბინატის სტადიონზე იმართება და როგორც მოსალოდნელი იყო, მეტად დაძაბულ და უშეღავათო ბრძოლაში მიმდინარეობს. შეხვედრის ძირიდათი დრო დასასრულს უახლოვდება, ორივე გუნდს თითო ბურთი აქვს გატანილი — 1–1. მსაჯის საფინალო სასტვენამდე ხუთიოდე წუთით ადრე „ასმეთოთხმეტელთა“ ცენტრალური თავდამსხმელი მანუჩარ მაჩაიძე შეუჩერებელი სოლო რეიდით არღვევს მეტოქე გუნდის დაცვით ზღუდეებს და გამარჯვების მომტანი გოლი გააქვს მეათე სკოლელების კარში. მატჩის შემდეგ ჩემპიონები სტადიონს ხელში აყვანილი კაპიტნით უვლიან საპატიო წრეს.

აღნიშნულ შეხვედრას საგანგებოდ ესწრება თბილისის 35-ე საფეხბურთო სკოლის მწვრთნელი-პედაგოგი ვანო შუდრა.[კომ. 1] მატჩის დამთავრების შემდეგ, იმავე დღეს იგი გამარჯვებული გუნდის ხელმძღვანელს მიხეილ ნინოშვილს ხვდება და მანუჩარ მაჩაიძის თამაშთან დაკავშირებით საქებარ სიტყვებს არ იშურებს. შემდეგ პირადად ესაუბრება მანუჩარს და თავისთან სკოლაში ძმასთან ერთად იბარებს. გამოცდილი სპეციალისტი პირველივე დღეს რწმუნდება ბიჭების შესანიშნავ საფეხბურთო მონაცემებში და 1960 წლის გაზაფხულიდან მანუჩარი და გოჩა სისტემატურად იწყებენ ვარჯიშს საფეხბურთო სკოლისთვის განკუთვნილ ტრიკოტაჟის ფაბრიკის სტადიონზე.

1967 წელს თბილისის „დინამოს“ ერთ-ერთი გამორჩეული ვეტერანი ფეხბურთელისა და შემდგომში საბჭოთა კავშირის დამსახურებული მწვრთნელის ვლადიმერ ელოშვილის[15] ხელმძღვანელობით თბილისის ახალგაზრდობის საფეხბურთო სკოლის, ფშმ-ს აღსაზრდელები[კომ. 2] და მათ შორის მანუჩარ მაჩაიძეც კალინინგრადში ჭაბუკ ფეხბურთელთა საკავშირო პირველობაზე მიემგზავრებიან. ქართველი ფეხბურთელები ზედიზედ ამარცხებენ „ცსკას“, ვოროშილოვგრადის „ზარიას“, უკრაინის საფეხბურთო სკოლის ახალგაზრდულ გუნდებს და მხოლოდ ფინალში თმობენ შეხვედრას მოსკოვის „სპარტაკელებთან“ — 0–1. გადამწყვეტი მატჩის წაგების მიუხედავად მანუჩარ მაჩაიძის თამაში მთელი ტურნირის განმავლობაში საყოველთაო მოწონებას იმსახურებს და პირველობის ორგანიზატორების გადაწყვეტილებით იგი თავის პირველ საფეხბურთო ჯილდოს — ჩემპიონატის საუკეთესო ნახევარმცველისთვის განკუთვნილ პრიზს ეუფლება.[16][17]

მანუჩარ მაჩაიძეს თავის მრავალრიცხოვან ინტერვიუებში არაერთხელ მადლიერებით გაუხსენებია თავისი პირველი მწვრთნელები, რომელთა შორის, ვანო შუდრასა და ვლადიმერ ელოშვილის გარდა, ასახელებს აგრეთვე, შოთა მერკვილაძეს,[18] ვლადიმერ გვარჯალაძეს და არჩილ კიკნაძეს.

საკლუბო კარიერა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1967 წლიდან თბილისის „დინამოს“ მაშინდელი მთავარი მწვრთნელის ვიაჩესლავ სოლოვიოვის ინიციატივით გუნდის დუბლშემადგენლობაში ირიცხება, სადაც დუბლიორთა მიმდინარე საკავშირო პირველობის ოთხ შეხვედრას თამაშობს.[კომ. 3] საქართველოს უპირველეს საფეხბურთო კლუბში ჩარიცხვას და იქ გატარებულ პირველ დღეებს[19] მანუჩარი ასე იხსენებს:

ვიკიციტატა
„...„დინამოელის“ სპორტულ ფორმაზე, ალბათ, ისევე ვოცნებობდი მთელ ჩემს სიყრმე-სიჭაბუკეში, როგორც ერთ დროს ჭაბუკი დ'არტანიანი ოცნებობდა სამეფო მუშკეტერთა რაზმში ჩარიცხვაზე. ამიტომ ვიაჩესლავ სოლოვიოვის გადაწყვეტილება თბილისის „დინამოში“, ამ დიდ გუნდში ჩემი ჩარიცხვის თაობაზე, პირველი დღეები წარმტაცი სიზმარი მეგონა. მახსოვს, ისეთი განცდა მქონდა, თითქოს, აი, საცაა გამომეღვიძებოდა და ეს ყველაფერი, მთელი ეს ლამაზი მოჩვენება, ერთბაშად გაუჩინარდებოდა. ამ განცდამ მხოლოდ მაშინ მიმატოვა და მომასვენა, როცა „დინამოში“ მიღების ორიოდე კვირის შემდეგ, თბილისში ჩამოსულ ლენინგრადის „ზენიტთან“ სათამაშოდ გამომიყვანეს სათადარიგო შემადგენლობათა მორიგ კალენდარულ მატჩში და ორივე გამარჯვების ბურთი ჩემი დროული და ზუსტი გადაცემის შემდეგ აღმოჩნდა სტუმართა კარის ბადეში.“

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1968[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რაც შეეხება გუნდის ძირითად შემადგენლობას, მის რიგებში პირველად 1968 წლის პირველ ივნისს, საკავშირო ჩემპიონატის მე-11 ტურის კალენდარულ მატჩში, ტაშკენტის „ფახთაქორის“[20] წინააღმდეგ გამოდის მინდორზე. შეხვედრას „ფახთაქორის“ ცენტრალური სტადიონი მასპინძლობს და მას 32 ათასი ფეხბურთის ადგილობრივი გულშემატკივარი ესწრება. „დინამოელები“ თამაშს ასეთი შემადგენლობით იწყებენ: ურუშაძე, ძოძუაშვილი, რეხვიაშვილი, ჭელიძე, ცხოვრებოვი, პეტრიაშვილი, ქიქავა, კუტივაძე, გ. სიჭინავა, მეტრეველი და მესხი. მანუჩარ მაჩაიძე მატჩის მეორე ტაიმის 70-ე წუთზე, სერგო კუტივაძის ნაცვლად ერთვება თამაშში.[21]

1968 წლის საკავშირო პირველობაზე მანუჩარ მაჩაიძე სულ ოთხ შეხვედრაში იღებს მონაწილეობას. ტაშკენტის „ფახთაქორის“ გარდა, მოსკოვის „ლოკომოტივის“, დონეცკის „შახტიორის“ და ვოროშილოვგრადის „ზარიას“[22] წინააღმდეგ თამაშობს. აღსანიშნავია, რომ ოთხივე მატჩი სტუმრად, მეტოქეთა მოედანზე იმართება. „დინამოელები“ აქედან ერთ შეხვედრაში იმარჯვებენ, ერთს თმობენ და ორსაც ფრედ ასრულებენ. საერთო ჯამში, საბჭოთა კავშირის 1968 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 38 მატჩიდან „დინამომ“ 16 მოიგო, 9 წააგო, 13 ფრედ დაამთავრა და 45 ქულით მეშვიდე ადგილზე გავიდა.[23][24][25][26]

ჩატარებული მატჩები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარიღი შეხვედრის ადგილი მასპინძელი ანგ. სტუმარი წყარო
1 01.06.1968 ცენტრ. სტად. „ფახთაქორი“, ტაშკენტი „ფახთაქორი“ ტაშკენტი 0–0 „დინამო“ თბილისი [27][28]
2 08.09.1968 სტადიონი „ლოკომოტივი“, მოსკოვი „ლოკომოტივი“ მოსკოვი 0–3 „დინამო“ თბილისი [29][30]
3 13.09.1968 ცენტრ. სტადიონი „შახტარი“, დონეცკი „შახტარი“ დონეცკი 1–0 „დინამო“ თბილისი [31][32][33]
4 17.09.1968 სტადიონი „ავანგარდი“, ლუგანსკი „ზარია“ ლუგანსკი 0–0 „დინამო“ თბილისი [34][35]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1969[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1969 წლის საკავშირო პირველობის გათამაშების ფარგლებში, ძირითადი გუნდის შემადგენლობაში ჩემპიონატის 6 შეხვედრაში იღებს მონაწილეობას. „დინამოელებმა“ აქედან ოთხ შეხვედრაში გაიმარჯვეს, ერთი დათმეს და ერთიც ფრედ დაასრულეს. 26 აგვისტოს,[36][37] თბილისის „ლოკომოტივის“ სტადიონზე გამართულ შეხვედრაში დონის როსტოვის „სკა“-ს წინააღმდეგ, მანუჩარ მაჩაიძეს თავისი პირველი გოლი გააქვს.[38] სულ, საბჭოთა კავშირის 1969 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 26 მატჩიდან „დინამო“ 12 შეხვედრაში იმარჯვებს, 3 შეხვედრაში მარცხდება, 11 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 35 ქულით მესამე ადგილზე გადის.[39][40][41][42][43]

ჩატარებული მატჩები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარიღი შეხვედრის ადგილი მასპინძელი ანგ. სტუმარი წყარო
1 30.05.1969 „ლოკომოტივის“ სტადიონი, თბილისი „დინამო“ თბილისი 3–0 „ფახთაქორი“ ტაშკენტი [44]
2 07.07.1969 სტადიონი „დინამო“, მინსკი „დინამო“ მინსკი 0–0 „დინამო“ თბილისი [45][46]
3 14.08.1969 ლენინის სახ. ცენტრ. სტად., მოსკოვი „ცსკა“ მოსკოვი 1–0 „დინამო“ თბილისი [47][48][49][50]
4 22.08.1969 სტადიონი „ავანგარდი“, ლუგანსკი „ზარია“ ლუგანსკი 0–2 „დინამო“ თბილისი [51][52][53]
5 26.08.1969 „ლოკომოტივის“ სტადიონი, თბილისი „დინამო“ თბილისი 2–1 „სკა“ დონის როსტოვი [54][55][56][57]
6 25.11.1969 „ლოკომოტივის“ სტადიონი, თბილისი „დინამო“ თბილისი 2–0 „დინამო“ კიევი [58]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1970[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1970 წელს მანუჩარ მაჩაიძე „დინამოს“ შემადგენლობაში საკავშირო პირველობის 18 მატჩს თამაშობს. სულ, საბჭოთა კავშირის 1970 წლის ჩემპიონატის ფარგლებში ჩატარებული 32 მატჩიდან „დინამო“ 14 შეხვედრაში იმარჯვებს, 10 შეხვედრაში მარცხდება, 8 შეხვედრას ფრედ ასრულებს და 36 ქულით მეოთხე ადგილზე გადის.[59][60][61][62]

ჩატარებული მატჩები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარიღი შეხვედრის ადგილი მასპინძელი ანგ. სტუმარი წყარო
1 25.04.1970 კიროვის სახ. სტად., ლენინგრადი „ზენიტი“ ლენინგრადი 1–1 „დინამო“ თბილისი [63][64][65]
2 20.05.1970 „ლოკომოტივის“ სტად., თბილისი „დინამო“ თბილისი 4–0 „ფახთაქორი“ ტაშკენტი [66][67]
3 16.06.1970 რესპ. სტად. „სპარტაკი“, ორჯონიკიძე „სპარტაკი“ ორჯონიკიძე 1–1 „დინამო“ თბილისი [68][69][70][71]
4 03.08.1970 „ლოკომოტივის“ სტად., თბილისი „დინამო“ თბილისი 1–0 „ნეფთჩი“ ბაქო [72][73][74]
5 13.08.1970 „ლოკომოტივის“ სტად., თბილისი „დინამო“ თბილისი 4–1 „შახტარი“ დონეცკი [75][76]
6 17.08.1970 ცენტრ. სტად. „ფახთაქორი“, ტაშკენტი „ფახთაქორი“ ტაშკენტი 1–2 „დინამო“ თბილისი [77][78]
7 06.09.1970 ცენტრალური სტადიონი, კიევი „დინამო“ კიევი 2–0 „დინამო“ თბილისი [79][80]
8 09.09.1970 ცენტრალური სტადიონი, კიევი „ჩერნომორეცი“ ოდესა 0–0 „დინამო“ თბილისი [81][82]
9 13.09.1970 სტადიონი „დინამო“, მინსკი „დინამო“ მინსკი 1–1 „დინამო“ თბილისი [83][84]
10 19.09.1970 სტადიონი „დინამო“, მოსკოვი „დინამო“ მოსკოვი 3–1 „დინამო“ თბილისი [85][86][87]
11 24.09.1970 „ლოკომოტივის“ სტად., თბილისი „დინამო“ თბილისი 2–0 „სკა“ დონის როსტოვი [88][89]
12 01.10.1970 ცენტრალური სტადიონი, ქუთაისი „ტორპედო“ ქუთაისი 2–1 „დინამო“ თბილისი [90][91]
13 06.10.1970 ლენინის სახ. ცენტრ. სტად., მოსკოვი „სპარტაკი“ მოსკოვი 2–1 „დინამო“ თბილისი [92][93]
14 19.10.1970 „ლოკომოტივის“ სტად., თბილისი „დინამო“ თბილისი 5–2 „სპარტაკი“ ორჯონიკიძე [94][95]
15 24.10.1970 „ლოკომოტივის“ სტად., თბილისი „დინამო“ თბილისი 0–0 „ზარია“ ლუგანსკი [96][97]
16 01.11.1970 სტადიონი „დინამო“, მოსკოვი „ცსკა“ მოსკოვი 1–0 „დინამო“ თბილისი [98][99]
17 05.11.1970 „ლოკომოტივის“ სტად., თბილისი „დინამო“ თბილისი 1–0 „ზენიტი“ ლენინგრადი [100][101]
18 09.11.1970 „ლოკომოტივის“ სტად., თბილისი „დინამო“ თბილისი 2–1 „არარატი“ ერევანი [102][103]

1970 წლიდან გუნდის სრულფასოვანი წევრი ხდება, ხოლო რამდენიმე წელში მისი ერთ-ერთი წამყვანი მოთამაშე.[104] გამოირჩეოდა სანიმუშო ფიზიკური მომზადებით და ბურთის ფლობის ოსტატობით. მაშინ, როდესაც აუცილებელი იყო თამაშის საკუთარ თავზე აღება, მის ინდივიდუალურ გარღვევებს და ღრმა სოლო რეიდებს აღტაცებაში მოყავდა მაყურებელი. ფლობდა უძლიერეს დარტყმას და ხშირად გაქონდა იშვიათი სილამაზის გოლები.[105]

ერთ-ერთი ასეთი გოლი მანუჩარმა 1972 წლის 26 მაისს პარიზის „პარკ დე პრენსის“ სტადიონის გახსნის მატჩში [106] საბჭოთა კავშირის ოლიმპიური ნაკრების შემადგენლობაში ფრანგების წინააღმდეგ გაიტანა. ამ შეხვედრამდე ზუსტად ერთი წლით ადრე, 1971 წლის 27 მაისს მოსკოვის, კიევისა და თბილისის „დინამოელთა“ ნაკრების შემადგენლობაში სლავა მეტრეველთან და მურთაზ ხურცილავასთან ერთად მონაწილეობა მიიღო საბჭოთა კავშირის ყველა დროის საუკეთესო მეკარის, ლევ იაშინის გამოსათხოვარ მატჩში [107] მსოფლიო ნაკრების წინააღმდეგ, რომლის ღირსებას იცავდნენ ურუგვაელი ლადისლაო მაზურკევიჩი, ინგლისელი ბობი ჩარლტონი, გერმანელი გერდ მიულერი, იტალიელი ჯაჩინტო ფაკეტი, იუგოსლაველი დრაგან ჯაიჩი და სხვები.

1973 წელს თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირის ე. წ. „კარაველას თასის“ — ტროფეო კოლომბინოს (ესპ. Trofeo Colombino de fútbol) [108][109] გამარჯვებული ხდება, სადაც ტურნირის ფინალში თბილისის „დინამოელები“ ლისაბონის „ბენფიკას“ ანგარიშით 3–1 ამარცხებენ.[110][111][112]

ყველაზე ხელხვავიანი კაპიტანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1976 წლიდან გუნდის კაპიტანია. მისი კაპიტნობის პერიოდში გუნდი ყველაზე შედეგიან და სანახაობრივ ფეხბურთს სთავაზობდა ერთგულ გულშემატკივარს. მის დროს ამარცხებდა „დინამო“ ისეთ გუნდებს, როგორებიც იყვნენ მილანის „ინტერი“ (1977),[113] „ნაპოლი“ (1978),[114] „ლივერპული“ (1979) [115]. ამ პერიოდში სტადიონზე მოხვედრა და „დინამოს“ მატჩებზე დასწრება მოვლენად ითვლებოდა.

მისი საფეხბურთო ტალანტი შეუმჩნეველი არ დარჩენიათ სახელგანთქმული უცხოური კლუბების მესვეურთ. თავის დროზე მას ოფიციალური კონტრაქტის გაფორმებას სთავაზობდნენ ესპანური საფეხბურთო კლუბები, აგრეთვე მილანის „ინტერი“, ლისაბონის „ბენფიკა“, ლონდონის „არსენალი“, „მანჩესტერ სიტი“ და სხვ. „ლივერპულის“ ლეგენდარულ მთავარ მწვრთნელზე ბობ პეისლიზე[116] „დინამოელთა“ მეშვიდე ნომერმა იმდენად კარგი შთაბეჭდილება დატოვა, რომ მერსისაიდული გრანდი თბილისელთა კაპიტნის სანაცვლოდ მზად იყო იმხანად უდიდესი სატრანსფერო თანხა — 5 მილიონი გირვანქა სტერლინგი გადაეხადა.[117]

მანუჩარ მაჩაიძემ ევროპული საერთაშორისო საფეხბურთო ტურნირების ფარგლებში „დინამოს“ ღირსება 26 შეხვედრაში დაიცვა, აქედან ოთხი — თასების მფლობელთა თასის, 18 — უეფა-ს თასის და ოთხიც — ევროპის ჩემპიონთა თასის გათამაშებაში. ამ შეხვედრებში მან ორჯერ მოახერხა მეტოქეთა კარის აღება. აღსანიშნავია, რომ ევროპული ოფიციალური სათასო ტურნირების ოცდაექვსივე მატჩი მან შეუცვლელად ითამაშა, აქედან 18 შეხვედრა გუნდის კაპიტნის რანგში.

იგი ყველაზე ხელხვავიანი თავკაცი აღმოჩნდა თბილისის „დინამოს“ ყველა დროის კაპიტნებს შორის,[118] რასაც ქვემოთ მოყვანილი მონაცემებიც ადასტურებს:

შოთა შავგულიძის თავკაცობით თბილისის „დინამო“ იყო:

ბორის პაიჭაძის თავკაცობით:

ავთანდილ ღოღობერიძის თავკაცობით:

შოთა იამანიძის თავკაცობით:

  • ერთხელ პირველ ადგილზე: 1964
  • ორჯერ მესამე ადგილზე: 1962, 1967

მანუჩარ მაჩაიძის თავკაცობით:

ალექსანდრე ჩივაძის თავკაცობით:

მანუჩარ მაჩაიძის შეფასებიდან[119] მის „ხელხვავიან კაპიტნობასთან“ დაკავშირებით:

ვიკიციტატა
„...წარმატებები, რასაც ჟურნალისტები და გულშემატკივრები „ხელხვავიანობას“ უწოდებენ, რასაკვირველია, მხოლოდ ჩემი დამსახურება არ გახლავთ. უბრალოდ, როგორც გუნდის კაპიტანს გამიმართლა, რაც იმით გამოიხატება, რომ საკუთარი ხელწერის მქონე, ტექნიკურად და ტაქტიკურად ძლიერ ფეხბურთელებთან მომიწია თამაში. მხედველობაში მაქვს ის თაობა, რომელიც მძლავრ ნაკადებად მოვიდა „დინამოში“. მათ შორის უპირველესად დავასახელებ დავით გოგიას, ოთარ გაბელიას, თამაზ კოსტავას, შოთა ხინჩაგაშვილს, ალექსანდრე ჩივაძეს, ფირუზ კანთელაძეს, ვახტანგ ქორიძეს, ვიტალი დარასელიას, თენგიზ სულაქველიძეს, დავით ყიფიანს, ვლადიმერ გუცაევს, რამაზ შენგელიას, რევაზ ჩელებაძეს. ისინი, ყველანი შესანიშნავი ოსტატები არიან და თუ ჩემი კაპიტნობის პერიოდში ამდენი წარმატება მოიპოვა ჩვენმა გუნდმა, ეს მათი დამსახურებაა და არა ჩემი.“

დინამო თბილისის შემდეგ[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1980 წელს თბილისის „დინამოდან“ წასვლის შემდეგ თამაშობდა ტაშკენტის „ფახთაქორში“[120] (ცამეტი მატჩი, ერთი გოლი), შემდეგ მოსკოვის „სპარტაკში“ (ორი მატჩი მადრიდის „რეალის“ [121] წინააღმდეგ — თბილისში [122] და მადრიდში [123] (უეფას ევროპის ჩემპიონთა თასის მეოთხედფინალის მატჩები). [124][125] ერთი წლის შემდეგ კი ქუთაისის «ტორპედოს» უმაღლესი ლიგის საგზურის მოპოვებაში დაეხმარა (48 თამაში, ექვსი გოლი).

მანუჩარ მაჩაიძემ საკავშირო ჩემპიონატების, საკავშირო თასის გათამაშებების და საერთაშორისო ტურნირების ფარგლებში 431 [126] მატჩი ჩაატარა (გაიტანა 62 გოლი).

თავისი სპორტული კარიერის მანძილზე მან მოიპოვა:
საკავშირო ჩემპიონატების
ერთი ოქროს — 1978 [127][128]
ერთი ვერცხლის — 1977 [129][130]
ოთხი ბრინჯაოს მედალი — 1971, 1972, 1976 (გაზაფხული), 1976 (შემოდგომა)
სსრ კავშირის თასი — 1976, [131][132][133] 1979 [134]
სსრ კავშირის ხალხთა სპარტაკიადის ვერცხლის მედალი — 1979 [135]
რვაჯერ იყო დასახელებული საბჭოთა კავშირის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიაში — 1971–1974 და 1976–1979 წლებში, აქედან, 1978 და 1979 წლებში აღიარებული იყო სსრ კავშირის საუკეთესო საყრდენ ნახევარმცველად.[136][137]
1984–1985 წლებში იყო თბილისის „ლოკომოტივის“ მთავარი მწვრთნელი.

საკლუბო სტატისტიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

[138]

სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1976 (გაზაფხული)
სსრ კავშირის ჩემპიონატი 1976 (შემოდგომა)
კლუბი სეზონი ჩემპიონატი თასი ევროპა სულ
მატჩი გოლი მატჩი გოლი მატჩი გოლი მატჩი გოლი
დინამო თბილისი 1968 4 0 4 0
1969 6 1 6 1
1970 18 0 5 0 23 0
1971 30 5 2 0 32 5
1972 22 2 4 0 2 [139] 0 28 2
1973 30 4 4 0 6 [140] 1 40 5
1974 29 7 8 2 37 9
1975 29 6 4 2 33 8
1976 13 3 5 0 18 3
1976 12 1 4 [141] 1 16 2
1977 30 3 1 0 6 0 37 3
1978 30 2 6 0 4 0 40 2
1979 34 7 8 1 4 0 46 8
1980 10 1 7 0 17 1
სულ 297 42 54 5 26 2 377 49
ფახთაქორი 1980 13 1 13 1
სულ 13 1 13 1
სპარტაკი მოსკოვი 1981 2 0 1 0 2 0 5 0
სულ 2 0 1 0 2 0 5 0
ტორპედო ქუთაისი 1981 30 6 30 6
1982 15 0 3 0 18 0
სულ 45 6 3 0 48 6
კარიერა სულ 357 49 58 5 28 2 443 56

საერთაშორისო მატჩები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საერთაშორისო ამხანაგური მატჩი
მეგობრობის თასი 1971[კომ. 4]
შრი-ლანკის ტურნე 1972[კომ. 5]
სინგაპურის ტურნე 1972[კომ. 6]
არგენტინის ტურნე 1980[კომ. 7]
თარიღი შეხვედრის ადგილი მეტოქე ანგ. შეჯიბრება წყარო
16.07.1969 თბილისი [კომ. 8] ურუგვაის დროშა „ნასიონალი“[კომ. 9] 0–0
ამხანაგური
[კომ. 10][142]
17.10.1969 თბილისი [კომ. 11] გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკის დროშა „ვისმუტი“[კომ. 12] 2–1
ამხანაგური
[143]
22.02.1970 პალერმო [კომ. 13] იტალიის დროშა „პალერმო“ 1–2
ამხანაგური
[144]
24.05.1970 თბილისი [კომ. 14] ბრაზილიის დროშა „პალმეირასი“[კომ. 15] 2–4
ამხანაგური
[145]
04.06.1971 თეირანი თურქეთის დროშა თურქეთი[კომ. 16] 0–0
მეგობრობის თასი
[146][147]
06.06.1971 თეირანი პოლონეთის დროშა „ზაგლემბე“[კომ. 17] 0–1
მეგობრობის თასი
[148][149][150]
08.06.1971 თეირანი ირანის დროშა ირანი[კომ. 18] 1–0
მეგობრობის თასი
[151][152]
10.06.1971 თეირანი [კომ. 19] ირანის დროშა „პასი“[კომ. 20] 1–0
მეგობრობის თასი
[153]
19.09.1971 ერევანი [კომ. 21] პოლონეთის დროშა „პოლონია“[კომ. 22] 4–2
ამხანაგური
[კომ. 23][154]
23.09.1971 ერევანი [კომ. 24] რუმინეთის დროშა „უნივერსიტატეა“ 0–1
ამხანაგური
[კომ. 25][155]
20.02.1972 ჯაკარტა [კომ. 26] დანიის დროშა „ოდენსე“[კომ. 27] 4–2
ამხანაგური
[156]
23.02.1972 ჯაკარტა [კომ. 28] ინდონეზიის დროშა ინდონეზია[კომ. 29] 6–3
ამხანაგური
[157]
26.02.1972 ჯაკარტა [კომ. 30] ბრაზილიის დროშა „კრუზეირო“[კომ. 31] 1–3
ამხანაგური
[158][159]
17.06.1972 თბილისი [კომ. 32] უნგრეთის დროშა უნგრეთი[კომ. 33] 0–2
ამხანაგური
[160]
25.08.1972 ბერლინი [კომ. 34] გერმანიის დროშა „ჰერტა“ 0–1
ამხანაგური
[161]
13.09.1972 თბილისი [კომ. 35] ნიდერლანდების დროშა „ტვენტე“ 3–2
უეფა-ს თასი
[162]
27.09.1972 ენსხედე [კომ. 36] ნიდერლანდების დროშა „ტვენტე“ 0–2
უეფა-ს თასი
[163]
27.11.1972 კოლომბო [კომ. 37] შრი-ლანკის დროშა შრი-ლანკა[კომ. 38] 6–1
ამხანაგური
[164]
29.11.1972 კოლომბო [კომ. 39] შრი-ლანკის დროშა შრი-ლანკა[კომ. 40] 7–0
ამხანაგური
[165]
02.12.1972 კოლომბო [კომ. 41] შრი-ლანკის დროშა შრი-ლანკა[კომ. 42] 4–0
ამხანაგური
[166]
07.12.1972 სინგაპური სინგაპურის დროშა სინგაპური[კომ. 43] 6–0
ამხანაგური
[167]
08.12.1972 სინგაპური სინგაპურის დროშა სინგაპური[კომ. 44] 9–2
ამხანაგური
[168]
10.12.1972 სინგაპური [კომ. 45] სინგაპურის დროშა სინგაპური[კომ. 46] 6–0
ამხანაგური
[კომ. 47][169]
10.05.1973 თბილისი [კომ. 48] გერმანიის დროშა „ჰერტა“ 2–0
ამხანაგური
[170]
18.08.1973 უელვა [კომ. 49] ესპანეთის დროშა „ატლეტიკო“ 0–0
კარაველას თასი
[კომ. 50][171]
19.08.1973 უელვა [კომ. 51] პორტუგალიის დროშა „ბენფიკა“ 3–1
კარაველას თასი
[172][173]
19.09.1973 თბილისი [კომ. 52] ბულგარეთის დროშა „სლავია“ [კომ. 53] 4–1
უეფა-ს თასი
[174][175]
03.10.1973 სოფია [კომ. 54] ბულგარეთის დროშა „სლავია“ სოფია 0–2
უეფა-ს თასი
[176][177]
24.10.1973 თბილისი [კომ. 55] იუგოსლავიის დროშა „ოფკ“ ბელგრადი 3–0
უეფა-ს თასი
[178][179]
07.11.1973 ბელგრადი [კომ. 56] იუგოსლავიის დროშა „ოფკ“ ბელგრადი 5–1
უეფა-ს თასი
[180][181]
28.11.1973 თბილისი [კომ. 57] ინგლისის დროშა „ტოტენჰემი“ 1–1
უეფა-ს თასი
[182]
12.12.1973 ლონდონი [კომ. 58] ინგლისის დროშა „ტოტენჰემი“ 1–5
უეფა-ს თასი
[183]
27.08.1974 ლას-პალმასი [კომ. 59] პოლონეთის დროშა „გურნიკი“[კომ. 60] 3–1
ამხანაგური
[კომ. 61][184]
28.08.1974 ლას-პალმასი [კომ. 62] ესპანეთის დროშა „ლას-პალმასი“ 1–2
ამხანაგური
[კომ. 63][185]
25.09.1974 კრაკოვი [კომ. 64] პოლონეთის დროშა „ვისლა“ კრაკოვი 0–2
ამხანაგური
[186]
23.08.1975 უელვა [კომ. 65] ესპანეთის დროშა „სევილია“ 0–2
კარაველას თასი
[187][188]
24.08.1975 უელვა [კომ. 66] არგენტინის დროშა „რივერ პლეიტი“ 1–2
კარაველას თასი
[189][190][191]
31.08.1975 თბილისი [კომ. 67] თურქეთის დროშა „ტრაბზონსპორი“ 0–1
ამხანაგური
[192]
26.07.1976 ბათუმი [კომ. 68] იაპონიის დროშა იაპონია[კომ. 69] 3–0
ამხანაგური
[კომ. 70][193]
07.08.1976 ესპანეთი [კომ. 71] ესპანეთის დროშა „მალაგა“ 0–0
ლა-ლინეას თასი
[კომ. 72][194]
08.08.1976 ესპანეთი [კომ. 73] ნიდერლანდების დროშა „ამსტერდამი“ 6–1
ლა-ლინეას თასი
[კომ. 74][195]
15.09.1976 კარდიფი [კომ. 75] უელსის დროშა „კარდიფ სიტი“ 0–1
თასების თასი
29.09.1976 თბილისი [კომ. 76] უელსის დროშა „კარდიფ სიტი“ 3–0
თასების თასი
20.10.1976 თბილისი [კომ. 77] უნგრეთის დროშა „მტკ“ ბუდაპეშტი 1–4
თასების თასი
03.11.1976 ბუდაპეშტი [კომ. 78] უნგრეთის დროშა „მტკ“ ბუდაპეშტი 0–1
თასების თასი
08.02.1977 თბილისი [კომ. 79] იუგოსლავიის დროშა „ოლიმპია“ 5–0
ამხანაგური
12.02.1977 თბილისი [კომ. 80] იუგოსლავიის დროშა „ოლიმპია“ 4–0
ამხანაგური
07.05.1977 ლიუბლიანა [კომ. 81] იუგოსლავიის დროშა „ოლიმპია“ 0–0
ამხანაგური
10.05.1977 რიეკა [კომ. 82] იუგოსლავიის დროშა „რიეკა“ 1–1
ამხანაგური
[196]
12.05.1977 მარიბორი [კომ. 83] იუგოსლავიის დროშა „მარიბორი“ 2–1
ამხანაგური
[197]
17.05.1977 თბილისი [კომ. 84] უნგრეთის დროშა „უიპეშტი“ 2–1
ამხანაგური
[198]
12.08.1977 ალიკანტე [კომ. 85] ინგლისის დროშა „ვ.ბ. ალბიონი“ 0–1
კოსტა ბლანკას თასი
[199][200]
14.08.1977 ალიკანტე [კომ. 86] ბელგიის დროშა „ბევერენი“ 4–1
კოსტა ბლანკას თასი
[201][202][203]
14.09.1977 „სან-სირო“, მილანი იტალიის დროშა „ინტერი“ მილანი 1–0
უეფა-ს თასი
[204]
28.09.1977 თბილისი [კომ. 87] იტალიის დროშა „ინტერი“ მილანი 0–0
უეფა-ს თასი
[205]
19.10.1977 კოპენჰაგენი [კომ. 88] დანიის დროშა „კოპენჰაგენი“ 4–1
უეფა-ს თასი
02.11.1977 თბილისი [კომ. 89] დანიის დროშა „კოპენჰაგენი“ 2–1
უეფა-ს თასი
23.11.1977 თბილისი [კომ. 90] შვეიცარიის დროშა „გრასჰოპერი“ 1–0
უეფა-ს თასი
27.11.1977 პრშიბრამი [კომ. 91] ჩეხოსლოვაკიის დროშა „პრშიბრამი“ 4–1
ამხანაგური
[206][207]
30.11.1977 პლზენი [კომ. 92] ჩეხოსლოვაკიის დროშა „შკოდა“ 0–5
ამხანაგური
[208][209]
07.12.1977 ციურიხი [კომ. 93] შვეიცარიის დროშა „გრასჰოპერი“ 0–4
უეფა-ს თასი
18.02.1978 თბილისი [კომ. 94] იუგოსლავიის დროშა „ოლიმპია“ 2–0
ამხანაგური
[210][211]
21.02.1978 რუსთავი [კომ. 95] იუგოსლავიის დროშა „ოლიმპია“ 3–1
ამხანაგური
[212][213]
05.09.1978 ლიუბლიანა [კომ. 96] იუგოსლავიის დროშა „ოლიმპია“ 1–2
ამხანაგური
[214][215]
07.09.1978 მარიბორი [კომ. 97] იუგოსლავიის დროშა „მარიბორი“ 1–0
ამხანაგური
[216][217]
13.09.1978 თბილისი [კომ. 98] იტალიის დროშა „ნაპოლი“ 2–0
უეფა-ს თასი
[218]
27.09.1978 ნეაპოლი [კომ. 99] იტალიის დროშა „ნაპოლი“ 1–1
უეფა-ს თასი
[219]
18.10.1978 ბერლინი [კომ. 100] გერმანიის დროშა „ჰერტა“ 0–2
უეფა-ს თასი
01.11.1978 თბილისი [კომ. 101] გერმანიის დროშა „ჰერტა“ 1–0
უეფა-ს თასი
01.02.1979 ტუნისი ტუნისის დროშა ტუნისი 2–0
ამხანაგური
[220][221]
07.02.1979 ტუნისი ტუნისის დროშა ტუნისი 2–1
ამხანაგური
19.09.1979 ლივერპული [კომ. 102] ინგლისის დროშა „ლივერპული“ 1–2
ჩემპიონთა თასი
03.10.1979 თბილისი [კომ. 103] ინგლისის დროშა „ლივერპული“ 3–0
ჩემპიონთა თასი
24.10.1979 ჰამბურგი [კომ. 104] გერმანიის დროშა „ჰამბურგი“ 1–3
ჩემპიონთა თასი
07.11.1979 თბილისი [კომ. 105] გერმანიის დროშა „ჰამბურგი“ 2–3
ჩემპიონთა თასი
30.01.1980 ბუენოს-აირესი [კომ. 106] არგენტინის დროშა „ბოკა ხუნიორსი“ 1–1
ამხანაგური
[222][223]
01.02.1980 ბუენოს-აირესი [კომ. 107] არგენტინის დროშა „ველეს სარსფილდი“ 0–1
ამხანაგური
[224]
05.02.1980 როსარიო [კომ. 108] არგენტინის დროშა „როსარიო სენტრალი“ 2–3
ამხანაგური
[225][226]
06.02.1980 მენდოსა [კომ. 109] არგენტინის დროშა „მენდოსა“ 4–1
ამხანაგური
08.02.1980 ტუკუმანი [კომ. 110] არგენტინის დროშა „სან-მარტინი“ 5–2
ამხანაგური

სანაკრებო კარიერა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1971–1975 წლებში იყო სსრ კავშირის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრების წევრი, რომლის შემადგენლობაში ოთხი მატჩი ითამაშა — ავსტრიის, საფრანგეთის, იუგოსლავიის და ისლანდიის ოლიმპიური ნაკრებების წინააღმდეგ.

ასევე, ოთხი მატჩი ითამაშა საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაშიც — იუგოსლავიის, არგენტინის, ბრაზილიის და უნგრეთის წინააღმდეგ.

მათგან პირველ, იუგოსლავია – საბჭოთა კავშირის საერთაშორისო ამხანაგურ მატჩს უმასპინძლა ქალაქმა ზენიცამ. იგი, 1974 წლის 17 აპრილს გაიმართა ბილინო პოლეზე.[227] მაჩაიძემ შეხვედრის 68-ე წუთზე დავით ყიფიანი შეცვალა. შეხვედრა საბჭოთა კავშირის გამარჯვებით, ანგარიშით 1–0 დასრულდა. ბურთი დავით ყიფიანმა შეაგდო. მაჩაიძისა და ყიფიანის გარდა, თბილისის „დინამოელთაგან“ საბჭოთა ნაკრების შემადგენლობაში მონაწილეობას იღებდა რევაზ ძოძუაშვილიც.[228]

მეორე, არგენტინა – საბჭოთა კავშირის საერთაშორისო ამხანაგური შეხვედრის მასპინძელი იყო ქალაქი ბუენოს-აირესი, რომელიც 1976 წლის 28 ნოემბერს ესტადიო მონუმენტალზე გაიმართა. თამაში უგოლო ფრით — 0–0 დასრულდა. მაჩაიძის გარდა, საბჭოთა ნაკრების შემადგენლობაში კიდევ ერთი თბილისის „დინამოელი“შოთა ხინჩაგაშვილიც მონაწილეობდა. არგენტინელთა რიგებში კი მომავალი 1978 წლის მსოფლიო ჩემპიონები: ხორხე ოლგინი, ალბერტო ტარანტინი, დანიელ კილერი, ამერიკო გალიეგო, რენე ორლანდო ჰაუსმანი, ოსვალდო არდილესი, ხოსე დანიელ ვალენსია, რიკარდო დანიელ ბერტონი და 1986 წლის მსოფლიო ჩემპიონი — რიკარდო ბოჩინი იყვნენ მინდორზე.[229][230]

მესამე, ბრაზილია – საბჭოთა კავშირის საერთაშორისო ამხანაგური შეხვედრა რიო-დე-ჟანეიროში, 1976 წლის პირველ დეკემბერს სახელგანთქმულ მარაკანაზე შედგა და ბრაზილიელთა გამარჯვებით, ანგარიშით 2–0 დასრულდა. ამ მატჩშიც, მაჩაიძესთან ერთად, თბილისის „დინამოელთაგან“ მონაწილეობდა შოთა ხინჩაგაშვილი. ბრაზილიელთა ნაკრებში სხვა მოთამაშეებთან ერთად, მოედანზე იყვნენ ლეგენდარული ფეხბურთელები — პაულო რობერტო ფალკაო, რობერტო დინამიტი, ზიკო და მექსიკის 1970 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის ტრიუმფატორები — რობერტო რიველინო და გუნდის მაშინდელი კაპიტანი და ტურნირის დამაგვირგვინებელი, უკანასკნელი გოლის ავტორი კარლოს ალბერტო.[231]

მეოთხე, საბჭოთა კავშირი – უნგრეთისუეფას 1980 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის შესარჩევი ეტაპის შეხვედრას თბილისმა, 1979 წლის 19 მაისს უმასპინძლა დინამო არენაზე. თამაში ანგარიშით 2–2 დასრულდა. მაჩაიძესთან ერთად, თბილისის „დინამოელთაგან“ მატჩში მონაწილეობდნენ დავით ყიფიანი, რამაზ შენგელია, ვიტალი დარასელია და ვახტანგ ქორიძე.

სანაკრებო მატჩები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ფეხბურთს მიღმა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ფეხბურთის გარდა ადრეული ასაკიდანვე იყო დაინტერესებული სპორტის სხვა სახეობებითაც — ჭიდაობით, ცურვით, ფრენბურთით, კალათბურთით, სადაც გარკვეული წარმატებებიც ჰქონდა. თუმცა, განსაკუთრებული გატაცება ჭადრაკის მიმართ აღმოაჩნდა, რომლის სიყვარული წლების მანძილზე არ განელებია. ახალგაზრდობაში მონაწილეობდა სხვადასხვა საჭადრაკო ტურნირებსა და რესპუბლიკურ შეჯიბრებებში, მათ შორის თბილისის ჩემპიონატზე. იყო სპორტის ოსტატობის კანდიდატი ჭადრაკში. არაერთხელ აღუნიშნავს თავისი განსაკუთრებული დამოკიდებულება ბობი ფიშერის, მიხაილ ტალისა და ბორის სპასკის თამაშის მიმართ. თუმცა, მიაჩნია რომ ე. წ. „ძველი ჭადრაკი“ — კომბინაციური, რომანტიული და შემოქმედებითი — უკვე ისტორიის კუთვნილება გახდა: „ახლა სხვა ჭადრაკია და მას უნდა შეეჩვიო“ — ამბობს იგი ერთ-ერთ ინტერვიუში.[236]

2010 წლის 7 დეკემბერს მანუჩარ მაჩაიძემ საპატიო სტუმრის რანგში მონაწილეობა მიიღო ვერის ბაღში მდებარე თბილისის ჭადრაკის სასახლეში ჭადრაკის გულშემატკივართა კლუბის გახსნაში. პრეზენტაციაზე მოწვეულ სტუმრებს შორის იყვნენ საქართველოს ჭადრაკის ფედერაციის პრეზიდენტი გია გიორგაძე, ამავე ფედერაციის ყოფილი პრეზიდენტი ვაჟა შუბლაძე, საერთაშორისო დიდოსტატი ნანა ალექსანდრია, ტელეკომენტატორი ჯამლეთ ხუხაშვილი და ჭადრაკის მოყვარული საზოგადოების სხვა წარმომადგენლები.[237]

საფეხბურთო კარიერის დასრულების შემდეგ სხვადასხვა დროს მუშაობდა სამშენებლო ტრესტ „საქკურორტმშენში“ მატერიალურ-ტექნიკური მომარაგების სამმართველოს უფროსად (1982–1983), ამიერკავკასიის რკინიგზის სამშენებლო ტრესტის მმართველის მოადგილედ (1983–1987), სამშენებლო გაერთიანება „საქაგრომშენის“ N1 სამშენებლო-სარემონტო ტრესტის (1987–1988) და ლილოს N2 რკინაბეტონის ნაკეთობათა ქარხნების დირექტორად (1988–1995). იყო საქართველოს მეოთხე მოწვევის პარლამენტის წევრი (1995–1999), საქართველოს მშენებელთა კავშირის წევრი, საქართველოს სპორტსმენთა კავშირის წევრი,[238] ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს იურიდიულ საკითხთა კომისიისა და განათლებისა და კულტურის კომისიის წევრი.[239][240][241]

პარლამენტში საქმიანობისას მანუჩარ მაჩაიძე იყო განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის კომიტეტის ქვეკომიტეტის თავმჯდომარე, საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის ბრძოლაში უგზო-უკვლოდ დაკარგულთა მოკვლევის დროებითი კომისიის წევრი, აფხაზეთის პრობლემებთან დაკავშირებული დროებითი კომისიის წევრი. იგი იყო ერთ-ერთი, ვისი ინიციატივითა და მონაწილეობით მოხდა სპორტის შესახებ კანონპროექტის შემუშავება, წარდგენა და საბოლოოდ მიღება კანონისა სპორტის შესახებ, სადაც განსაკუთრებული პირობები ჩაიდო სპორტსმენთა სოციალური დაცვისა (თავი მეხუთე. მუხლი 22)[242] და სპორტული ობიექტების ხელშეუხებლობის შესახებ (თავი მეექვსე. მუხლი 24).[243][244][245]

მანუჩარ მაჩაიძე თავისი სპორტული, სამეწარმეო, საკანონმდებლო თუ სხვა საქმიანობის გარდა საზოგადოებისთვის ცნობილია აგრეთვე, როგორც მოყვარული მხატვარი. მიუხედავად იმისა, რომ მას მხატვრობასთან პროფესიული შეხება არ ჰქონია — აკადემიური განათლების მიღების, სასწავლო კურსების, სამხატვრო სასწავლებელსა თუ პროფესიონალ პედაგოგთან მომზადების თვალსაზრისით — მისი დაინტერესება მხატვრობით ადრეულ ასაკშივე იწყება. ხატვას ჯერ კიდევ სკოლისა და სტუდენტობის პერიოდიდან იწყებს. როგორც თავად აღნიშნავს, მასზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა საზღვარგარეთ ყოფნისას სხვადასხვა მუზეუმებში ნანახმა დიდი მხატვრების ნამუშევრებმა. პირველ ნახატებს 1977–1978 წლებში ქმნის. მისი ნამუშევრების პერსონალური გამოფენები ეწყობა თბილისში, გალერეა „ვერნისაჟში“, ასევე მოსკოვში, მხატვართა სახლში. მისი პირველი ნახატები (სულ 13 ნახატი) დღემდე მოსკოვში ინახება. არის არაერთი ჯგუფური გამოფენის მონაწილე. 90-იან წლებში მისი რამდენიმე ნამუშევარი წარმოდგენილი იყო ასევე — „თეთრ გალერეასა“ და „ქარვასლაში“.[246]

2011 წლის 3 ოქტომბერს საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საგამოფენო დარბაზში მისი მორიგი პერსონალური გამოფენა გაიმართა, რომლის გახსნასაც ხელოვნების მოყვარულ საზოგადოებასთან ერთად, ქართული ხელოვნებისა და სპორტის არაერთი გამოჩენილი მოღვაწე თუ სახელოვანი წარმომადგენელი დაესწრო. ეროვნული ბიბლიოთეკის საგამოფენო დარბაზში მანუჩარ მაჩაიძის ორმოცდაათამდე ფერწერული ტილო გამოიფინა.[247]

2014 წლის 16 იანვარს საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის საკონფერენციო დარბაზში მისი კიდევ ერთი პერსონალური გამოფენა გაიმართა, რომლის გახსნაზეც მისი შემოქმედების დამფასებლებთან ერთად თავი მოიყარა ასევე, ქართული კულტურისა და სპორტული საზოგადოების არაერთმა თვალსაჩინო და ღირსეულმა წარმომადგენელმა. ეროვნული ბიბლიოთეკის საკონფერენციო დარბაზში მანუჩარ მაჩაიძის ოცდათექვსმეტი ფერწერული ტილო იქნა წარმოდგენილი.

„ზეთის საღებავებში მუშაობა დავიწყე უკვე 27–28 წლის ასაკში. მაშინ პროფესიონალი ფეხბურთელი ვიყავი და ეს ყველას უკვირდა, მაგრამ როგორც ჩანს ჩემში ეს სიყვარული თავიდანვე იყო. ყველა ადამიანში არსებობს ხელოვნების რომელიმე დარგის მიმართ მიდრეკილება — ზოგს პოეზია უყვარს, ზოგს პროზა, ზოგს მუსიკა, რასაკვირველია მეც მათ შორის ვარ, მაგრამ ფერწერა მაინც განსაკუთრებით მიტაცებს და თითქმის უკვე 35 წელია რაც ვხატავ“ — აღნიშნა „იმედის“ ჟურნალისტთან მიცემულ ინტერვიუში მანუჩარ მაჩაიძემ.

„ბატონი მანუჩარი წარმოგვიდგა როგორც აბსოლუტურად განსხვავებული პერსონა, უკვე არა როგორც სპორტსმენი, არამედ როგორც ხელოვანი და მან ეს შეძლო. შეიძლება ითქვას, რომ საყოველთაო მოწონება დაიმსახურა მისმა შემოქმედებამ. აქ მობრძანდნენ ქართული ხელოვნებისა და კულტურის ღირსეული წარმომადგენლები, რომელთაც თავიანთი სიხარული და აღფრთოვანება გამოხატეს დღევანდელ დღესთან დაკავშირებით“ — განაცხადა იმავე ჟურნალისტთან საუბრისას პროფესორმა დავით სანდოძემ.[248]

მიღწევები, ჯილდოები და პრიზები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საკლუბო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოს სსრ–ის დროშა დინამო თბილისი
საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატი
საბჭოთა კავშირის თასი
  • თასის მფლობელი: 1976, 1979
  • ფინალისტი: 1970 [249][250]
კარაველას თასი
  • თასის მფლობელი: 1973 [251]

სანაკრებო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოს სსრ–ის დროშა საქართველოს სსრ ნაკრები
სსრ კავშირის სპარტაკიადა
  • ვიცე-ჩემპიონი: 1979 [252]

ინდივიდუალური[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

33 საუკეთესო
  • №1: 1978, 1979
  • №2: 1973, 1974
  • №3: 1971, 1972, 1976, 1977

ბიბლიოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ვიდეოარქივი

კომენტარები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ორმოციანი წლების თბილისის „დინამოს“ ცნობილი მეკარის სერგო შუდრას უმცროსი ძმა. თბილისის „სპარტაკის“ ყოფილი ცენტრალური მცველი. სათამაშო კარიერის დასრულების შემდეგ, წლების მანძილზე მოღვაწეობდა თბილისის 35-ე საფეხბურთო სკოლაში. ქართული ფეხბურთის არაერთი აღიარებული ოსტატის აღმზრდელი.
  2. ფშმ — (რუს. ФШМ – Футбольная школа молодежи)
  3. თავდაპირველად, როგორც საფეხბურთო სკოლაში, ასევე „დინამოს“ დუბლებშიც თავდამსხმელის პოზიციაზე თამაშობდა. მოგვიანებით ნახევარდაცვაში გადაინაცვლა. როგორც გაზეთ „სოვეტსკი სპორტისთვის“ მიცემულ 1974 წლის ივლისის ერთ-ერთ ინტერვიუში თავადვე აღნიშნავდა — თავდასხმის ხაზის მეორე პოზიციიდან შემტევის როლი სავსებით შეესაბამებოდა, როგორც სათამაშო პოზიციის მისთვის სასურველ არჩევანს, ასევე მის შესაძლებლობებსაც. თუმცა, მისივე განმარტებით ე.წ. „სუფთა წყლის“ ცენტრფორვარდს უნდა გააჩნდეს უფრო მეტი სისწრაფე, უკეთ შეეძლოს უბურთოდ მოძრაობა, პოზიციების დაკავება და სრულყოფილად თამაშობდეს თავით.
  4. Jaam-e-Doosti (Friendship) Cup — საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირი. გაიმართა სულ სამჯერ (1969, 1970, 1971) ირანის დედაქალაქ თეირანში.
  5. 1972 წლის შრი-ლანკის ტურნეს ფარგლებში გამართული საერთაშორისო ამხანაგური მატჩები.
  6. 1972 წლის სინგაპურის ტურნეს ფარგლებში გამართული საერთაშორისო ამხანაგური მატჩები.
  7. 1980 წლის არგენტინის ტურნეს ფარგლებში გამართული საერთაშორისო ამხანაგური მატჩები.
  8. „ლოკომოტივი“.
  9. „ნასიონალი“ მონტევიდეო (ესპ. Club Nacional de Football) — საფეხბურთო კლუბი ქალაქ მონტევიდეოდან. სამხრეთამერიკული ფეხბურთის ერთ-ერთი საუკეთესო წარმომადგენელი, ურუგვაის ფეხბურთის იტორიაში ყველაზე ტიტულოვანი კლუბი — ურუგვაის 46-გზის ჩემპიონი, კოპა ინტერამერიკანას ორგზის, ლიბერტადორესის თასისა და საკონტინენტთაშორისო თასის სამგზის მფლობელი.
  10. საერთაშორისო ამხანაგური შეხვედრა. ყველა დროის ერთ-ერთი უდიდესი ქართველი ფეხბურთელის მიხეილ მესხის გამოსათხოვარი მატჩი.
  11. „ლოკომოტივი“.
  12. „ვისმუტი“ აუე (გერმ. BSG Wismut Aue) — გერმანული საფეხბურთო კლუბი ქალაქ აუედან.
  13. მატჩი შედგა „სტადიო ლა-ფავორიტაზე“ (იტალ. Stadio La Favorita) — საფეხბურთო სტადიონი ქალაქ პალერმოში. ადგილობრივი „პალერმოს“ საშინაო არენა. სტადიონს სახელი გადაერქვა 2002 წელს. მისი ამჟამინდელი სახელწოდებაა „სტადიო რენცო ბარბერა“ (იტალ. Stadio Renzo Barbera).
  14. „ლოკომოტივი“.
  15. „პალმეირასი“ (პორტ. Sociedade Esportiva Palmeiras) — ბრაზილიური საფეხბურთო კლუბი ქალაქ სან-პაულუდან. სამხრეთამერიკული ფეხბურთის თვალსაჩინო წარმომადგენელი, ბრაზილიის ფეხბურთის იტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ტიტულოვანი კლუბი — ბრაზილიის ათგზის ჩემპიონი, რიო-სან-პაულუს ტურნირის ხუთგზის და პაულისტას ჩემპიონატის 24-გზის გამარჯვებული, ბრაზილიის თასის (პორტ. Copa do Brasil de Futebol) სამგზის და ლიბერტადორესის თასის მფლობელი.
  16. თურქეთის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრები.
  17. „ზაგლემბე“ სოსნოვეცი (პოლ. Zagłębie Sosnowiec) — პოლონური საფეხბურთო კლუბი ქალაქ სოსნოვეციდან. პოლონეთის თასის ოთხგზის მფლობელი (1962, 1963, 1977, 1978) და ოთხგზის ვიცე-ჩემპიონი (1955, 1964, 1967, 1972).
  18. ირანის ახალგაზრდული საფეხბურთო ნაკრები.
  19. შეხვედრა გაიმართა „შაჰიდ დასთგერდის“ სტადიონზე (ინგლ. Shahid Dastgerdi Stadium; სპარს. ورزشگاه شهيد دستگردی) — ასევე, ცნობილია როგორც თეირანის „პასის“ სტადიონი (ინგლ. PAS Tehran Stadium).
  20. „პასი“ თეირანი (სპარს. باشگاه فوتبال پاس تهران; ინგლ. PAS Tehran F.C.) — ირანული საფეხბურთო კლუბი, ირანის ხუთგზის ჩემპიონი, აზიის ფეხბურთის კონფედერაციის ჩემპიონთა ლიგის გამარჯვებული. 2007 წლის 9 ივნისს გუნდმა ოფიციალურად შეწყვიტა არსებობა.
  21. საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირი სომხეთის სსრ-ს სპორტკომიტეტის პრიზზე. გაიმართა ერევანში, „რაზდანის“ სტადიონზე.
  22. „პოლონია“ ბიტომი (პოლ. Towarzystwo Sportowe Polonia Bytom) — პოლონური საფეხბურთო კლუბი ქალაქ ბიტომიდან. პოლონეთის ორგზის ჩემპიონი (1954, 1962) და ოთხგზის ვიცე-ჩემპიონი (1952, 1958, 1959, 1961), უეფა-ს ინტერტოტოს თასის მფლობელი (1965) და ამავე ტურნირის გათამაშების ფინალისტი (1964).
  23. თბილისის „დინამო“ 4–2 „პოლონია“ ბიტომი. „დინამოელთაგან“ გოლები გაიტანეს: მანუჩარ მაჩაიძემ 31', დავით ყიფიანმა 64' და 117' და ფირუზ რეხვიაშვილმა 95'. შეხვედრის ძირითადი დრო 2–2 დამთავრდა, თბილისელებმა დამატებით დროში მოახერხეს პოლონელთა დამარცხება.
  24. საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირი სომხეთის სსრ-ს სპორტკომიტეტის პრიზზე. გაიმართა ერევანში, „რაზდანის“ სტადიონზე.
  25. „უნივერსიტატეა“ კლუჟი (რუმ. Fotbal Club Universitatea Cluj) — რუმინული საფეხბურთო კლუბი ქალაქ კლუჟიდან. რუმინეთის თასის მფლობელი (1965) და ამავე თასის გათამაშების ოთხგზის ფინალისტი.
  26. საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირი, რომელსაც ინდონეზიის დედაქალაქმა — ჯაკარტამ უმასპინძლა. მატჩი შედგა „გელორა ბუნგ კარნოს“ სტადიონზე (ინდო. Stadion Utama Gelora Bung Karno) — ასევე, ცნობილი იყო როგორც Gelora Senayan Main Stadium (1969–2001).
  27. „ოდენსე“ დანია (დან. Odense Boldklub) — დანიური საფეხბურთო კლუბი ქალაქ ოდენსედან, დანიის სამგზის ჩემპიონი (1977, 1982, 1989), ექვსგზის ვიცე-ჩემპიონი და დანიის თასის ხუთგზის მფლობელი.
  28. საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირი, რომელსაც ინდონეზიის დედაქალაქმა — ჯაკარტამ უმასპინძლა. მატჩი შედგა „გელორა ბუნგ კარნოს“ სტადიონზე.
  29. ინდონეზიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები.
  30. საერთაშორისო ამხანაგური საფეხბურთო ტურნირი, რომელსაც ინდონეზიის დედაქალაქმა — ჯაკარტამ უმასპინძლა. მატჩი შედგა „გელორა ბუნგ კარნოს“ სტადიონზე.
  31. „კრუზეირო“ (პორტ. Cruzeiro Esporte Clube) — ბრაზილიური საფეხბურთო კლუბი ქალაქ ბელუ-ორიზონტიდან. ბრაზილიის ფეხბურთის იტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ტიტულოვანი კლუბი — ბრაზილიის ოთხგზის ჩემპიონი, მინეიროს ჩემპიონატის (პორტ. Campeonato Mineiro) 40-გზის გამარჯვებული, ბრაზილიის თასის ექვსგზის და ლიბერტადორესის თასის ორგზის მფლობელი.
  32. „ლოკომოტივი“.
  33. უნგრეთის ოლიმპიური საფეხბურთო ნაკრები.
  34. მატჩი შედგა „ოლიმპიაშტადიონზე“.
  35. „ლოკომოტივი“.
  36. მატჩი შედგა „დიკმან სტადიონზე“ (ნიდერლ. Diekman Stadion) — ქალაქ ენსხედეს საფეხბურთო სტადიონი. ფუნქციონირებდა 1956 წლის 8 აგვისტოდან 1998 წლის 22 აპრილამდე.
  37. მატჩს უმასპინძლა „სუგათადასამ“ (ინგლ. Sugathadasa Stadium).
  38. შრი-ლანკის საფეხბურთო კლუბების ნაკრები.
  39. შეხვედრა გაიმართა „სუგათადასაზე“.
  40. შრი-ლანკის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები.
  41. მატჩი შედგა „სუგათადასას“ სტადიონზე.
  42. შრი-ლანკის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები.
  43. სინგაპურის მეორე ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები.
  44. სინგაპურის კომერციული ფირმების საფეხბურთო ნაკრები.
  45. შეხვედრა გაიმართა კალანგის „ჯალან ბესარის“ სტადიონზე (ინგლ. Jalan Besar Stadium).
  46. სინგაპურის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები.
  47. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: ლევან ნოდიამ (2) 25' და 75', ვლადიმერ გუცაევმა (2) 39' და 55', მანუჩარ მაჩაიძემ 84' და ფირუზ რეხვიაშვილმა 88'.
  48. „ლოკომოტივი“.
  49. შეხვედრას უმასპინძლა „ესტადიო კოლომბინომ“.
  50. პენალტებით 5–4.
  51. „ესტადიო კოლომბინო“.
  52. „ლოკომოტივი“.
  53. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: გივი ნოდიამ 5', გოჩა გავაშელმა 23', ლევან ნოდიამ 53' და მანუჩარ მაჩაიძემ 84'.
  54. მატჩი შედგა „ვასილ ლევსკის“ სტადიონზე (ბულგ. Национален стадион „Васил Левски“) — ბულგარეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების საშინაო არენა, გაიხსნა 1953 წლის 5 ივლისს.
  55. „ლოკომოტივი“.
  56. „ომლადინსკი“ (სერბ. Омладински стадион).
  57. „ლოკომოტივი“.
  58. „უაით ჰართ ლეინი“.
  59. ესპანეთის კუნძულ გრან-კანარიაზე მდებარე ქალაქ ლას-პალმასის საერთაშორისო ამხანაგური ტურნირის — XXV Trofeo Aniversario de la Unión Deportiva Las Palmas-ის ფარგლებში გამართული მატჩი. შეხვედრას უმასპინძლა „ესტადიო ინსულარმა“ (ესპ. Estadio Insular).
  60. „გურნიკი“ ზაბჟე (პოლ. Klub Sportowy Górnik Zabrze) — პოლონეთის ერთ-ერთი ყველაზე ტიტულოვანი საფეხბურთო კლუბი. პოლონეთის 14-ზის ჩემპიონი და ოთხგზის ვიცე-ჩემპიონი, პოლონეთის თასის ექვსგზის მფლობელი და ამავე თასის გათამაშების შვიდგზის ფინალისტი.
  61. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: გივი ნოდიამ 12', ზურაბ წერეთელმა 56' და მანუჩარ მაჩაიძემ 63'.
  62. ლას-პალმასის საერთაშორისო ამხანაგური ტურნირის — XXV Trofeo Aniversario de la Unión Deportiva Las Palmas-ის ფარგლებში გამართული მატჩი. „ესტადიო ინსულარი“.
  63. თბილისელთაგან ბურთი გაიტანა: მანუჩარ მაჩაიძემ.
  64. მატჩი გაიმართა ჰენრიკ რეიმანის სახელობის სტადიონზე (პოლ. Stadion Miejski im. Henryka Reymana) — ქალაქ კრაკოვის საფეხბურთო სტადიონი, ადგილობრივი „ვისლას“ საშინაო არენა (პოლ. Stadion Wisła).
  65. „ესტადიო კოლომბინო“.
  66. „ესტადიო კოლომბინო“.
  67. „ლოკომოტივი“.
  68. „დინამოს“ სტადიონი.
  69. იაპონიის სტუდენტთა საფეხბურთო ნაკრები.
  70. ბურთები გაიტანეს: ალექსანდრე ჩივაძემ 16', მანუჩარ მაჩაიძემ 27' და გოჩა მაჩაიძემ 50'.
  71. მატჩი შედგა ლა-ლინეას „ესტადიო მუნისიპალზე“ (ესპ. Estadio Municipal de La Línea de la Concepción) — საფეხბურთო კლუბ „რეალ ბალომპედიკა ლინენსეს“ (ესპ. Real Balompédica Linense) საშინაო არენა.
  72. პენალტებით 4–5.
  73. მატჩი შედგა ლა-ლინეას „ესტადიო მუნისიპალზე“ (ესპ. Estadio Municipal de La Línea de la Concepción).
  74. გოლები: რევაზ ჩელებაძე 1', ვიტალი დარასელია 35', მანუჩარ მაჩაიძე 39', დავით ყიფიანი 41', ვიტალი დარასელია 49', ალექსანდრე ჩივაძე 83'.
  75. „ნინიან პარკი“.
  76. „დინამოს“ სტადიონი.
  77. „დინამოს“ სტადიონი.
  78. „ნეპშტადიონი“.
  79. „ლოკომოტივი“.
  80. „ლოკომოტივი“.
  81. „ბეჟიგრადი“, „სტადიონ ბეჟიგრად“, ასევე, „სტადიონ ზა ბეჟიგრადომ“ (სლოვენ. Stadion Bežigrad, Stadion za Bežigradom) — ქალაქ ლიუბლიანის საფეხბურთო სტადიონი, ადგილობრივი „ოლიმპიის“ საშინაო არენა.
  82. „სტადიონ კანტრიდა“ (ხორ. Stadion Kantrida) — ქალაქ რიეკას საფეხბურთო სტადიონი, ადგილობრივი „რიეკას“ საშინაო არენა.
  83. „სტადიონ ლიუდსკი ვრტ“ (სლოვენ. Ljudski vrt) — ქალაქ მარიბორის საფეხბურთო სტადიონი, ადგილობრივი „მარიბორის“ საშინაო არენა.
  84. „დინამოს“ სტადიონი.
  85. „ესტადიო ხოსე რიკო პერესი“ (ესპ. Estadio José Rico Pérez) — ქალაქ ალიკანტეს საფეხბურთო სტადიონი, ადგილობრივი „ჰერკულესის“ საშინაო არენა.
  86. „ესტადიო ხოსე რიკო პერესი“.
  87. „დინამოს“ სტადიონი.
  88. „იდრეტსპარკი“.
  89. „დინამოს“ სტადიონი.
  90. „დინამოს“ სტადიონი.
  91. „ნა ლიტავცე“ (ჩეხ. Na Litavce) — ქალაქ პრშიბრამის საფეხბურთო სტადიონი, ადგილობრივი „პრშიბრამის“ საშინაო არენა.
  92. „შტრუნც პარკი“ (ჩეხ. Štrunc Park, იგივე Stadion ve Štruncových sadech, ადრე ცნობილი იყო, როგორც Stadion města Plzně, ამჟამინდელი დასახელებაა Doosan Arena) — ქალაქ პლზენის საფეხბურთო სტადიონი, ადგილობრივი „ვიქტორია პლზენის“ (FC Viktoria Plzeň) საშინაო არენა.
  93. „ლეციგრუნდი“.
  94. „დინამოს“ სტადიონი.
  95. „მეტალურგის“ სტადიონი.
  96. „ბეჟიგრადი“ – „სტადიონ ბეჟიგრად“.
  97. „სტადიონ ლიუდსკი ვრტ“ (სლოვენ. Ljudski vrt).
  98. „დინამოს“ სტადიონი.
  99. „სტადიო სან-პაოლო“.
  100. „ოლიმპიაშტადიონი“.
  101. „დინამოს“ სტადიონი.
  102. „ენფილდი“.
  103. „დინამოს“ სტადიონი.
  104. „ფოლკსპარკშტადიონი“.
  105. „დინამოს“ სტადიონი.
  106. „ლა ბომბონერა“ – „ესტადიო ალბერტო ხოსე არმანდო“ (Estadio Alberto José Armando).
  107. მატჩი შედგა „ესტადიო ხოსე ამალფიტანზე“ (ესპ. Estadio José Amalfitani; El Fortín; Estadio Vélez Sarsfield) — საფეხბურთო კლუბ „ველეს სარსფილდის“ საშინაო არენა.
  108. მატჩს უმასპინძლა „ესტადიო ხიგანტე დე აროიიტომ“ (ესპ. Estadio Gigante de Arroyito) — საფეხბურთო კლუბ „როსარიო სენტრალის“ საშინაო არენა.
  109. „ესტადიო სიუდად დე მენდოსა“ (ესპ. Estadio Ciudad de Mendoza) — სტადიონს სახელი გადაერქვა 1982 წელს და მისი ამჟამინდელი სახელწოდებაა „ესტადიო მალვინას არხენტინას“ (ესპ. Estadio Malvinas Argentinas).
  110. მატჩს უმასპინძლა „ესტადიო ლა სიუდადელამ“ (ესპ. Estadio La Ciudadela) — საფეხბურთო კლუბ „სან-მარტინის“ (ესპ. Club Atlético San Martín de Tucumán) საშინაო არენა.

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. მანუჩარ მაჩაიძე - ბიოგრაფიული ლექსიკონი. წყარო: ვინ ვინაა საქართველოში: ქართული ბიოგრაფიული ცნობარი. - თბ., 1998-1999. - გვ. 218; საქართველოს არქიტექტორთა და მშენებელთა ენციკლოპედია. - თბ., 2017.- გვ. 378-379. / საქართველოს ბიოგრაფიულ ლექსიკონში იხილავთ იმ პიროვნებათა ბიოგრაფიებს, რომლებიც საქართველოს ისტორიის ნაწილნი არიან ან დაკავშირებულნი არიან საქართველოსთან. პროექტი მიზნად ისახავს, გამოაქვეყნოს მაქსიმალურად ყველა ცნობილი ქართველი. / საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  2. მეორედ — ოლიმპზე : თბილისის „დინამო“ — სსრ კავშირის 1978 წლის ჩემპიონი : ცნობარი / ავტ.-შემდგ.: გ. აკოფოვი, მ. კაკაბაძე; საქ. სპორტ. ჟურნალისტთა ფედერაცია. - თბ. : საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა და სტ., 1979. — გვ. 37. წაკითხვის თარიღი: 20 დეკემბერი, 2018.
  3. ფეხბურთი 1978 : ცნობარი / ავტ.-შემდგ.: გ. აკოფოვი, მ. კაკაბაძე; საქ. სპორტ. ჟურნალისტთა ფედერაცია. - თბ. : საქ. კპ ცკ-ის გამ-ბა და სტ., 1978. — გვ. 20. წაკითხვის თარიღი: 25 დეკემბერი, 2018.
  4. მანუჩარ მაჩაიძე. წყარო: ქართული სპორტის ოქროს წიგნი / ელგუჯა ბერიშვილი. - თბილისი:პალიტრა L, 2013. - 195 გვ. / ბიოგრაფიული ლექსიკონი წარმოგიდგენთ როგორც საქართველოს იმ სპორტსმენთა ბიოგრაფიებს, რომლებმაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს ქართული სპორტის განვითარებაში; აგრეთვე იმათ, ვინც ერთი პრიზი მაინც მოიპოვეს სპორტულ შეჯიბრებებში. ბიოგრაფიული ლექსიკონი მოიცავს როგორც საერთაშორისო შეჯიბრებებში, ასევე ყოფილ საბჭოთა ჩემპიონატებსა და სპარტაკიადებში გამარჯვებულ სპორტსმენთა შესახებ ინფორმაციას. / საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. ქართველი სპორტსმენები: ბიოგრაფიული ლექსიკონი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  5. მანუჩარ მაჩაიძე — პერსონალური გვერდი. წყარო: თბილისის „დინამო“: გუნდის ისტორია (თარიღები, მოვლენები, ფაქტები). მაქსიმ არხიპოვი. Мачаидзе, Манучар Доментьевич — Персональная страница. «Динамо» (Тбилиси): история команды (История, статистика, факты). Максим Архипов. / dinamo-tbilisi.ru. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 21 ივნისი, 2019.
  6. გოდუაძე, ლაშა (22 აპრილი, 2015). კარიერა ფრაზებში: თბილისის „დინამოს“ ერთ-ერთი საუკეთესო კაპიტანი — მანუჩარ მაჩაიძე. წყარო: საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტრო. / msy.gov.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  7. კაჭარავა, გოჩა (24 აპრილი, 2014). მანუჩარ მაჩაიძე — ფეხბურთის რაინდი, დიდოსტატი, იღბლიანი კაპიტანი. ციტატა: „მანუჩარ მაჩაიძის თამაშის პერიოდი თბილისის „დინამოსთვის“ მართლაც „ოქროს ხანა“ იყო. საკავშირო პირველობებზე მოპოვებულ ვერცხლისა და ბრინჯაოს მედლებს თავი რომ დავანებოთ, 1976-79 წლებში გუნდმა ჩემპიონობა და ორჯერ თასი მოიგო. იმ პერიოდის "დინამო” დიდოსტატურ თამაშთან ერთად სტაბილური ასპარეზობითაც გამოირჩეოდა და ამაში ლომის წილი მანუჩარ მაჩაიძეს მიუძღვის.“ / წყარო: InterMedia.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  8. ლევან ყიფიანმა მანუჩარ მაჩაიძეს სპორტის რაინდის წოდება მიანიჭა. ციტატა: „25 მარტს ლეგენდარულ ქართველ ფეხბურთელს მანუჩარ მაჩაიძეს 64 წელი შეუსრულდა, 26 მარტს კი საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა მინისტრმა ლევან ყიფიანმა იუბილარს სამინისტროში უმასპინძლა და სპორტის რაინდის წოდება მიანიჭა.“ სპორტის და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტროს პრესსამსახური. 26 მარტი, 2013. / წყარო: worldsport.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  9. მანუჩარ მაჩაიძეს სპორტის რაინდის წოდება მიენიჭა. ციტატა: „25 მარტს ლეგენდარულ ქართველ ფეხბურთელს მანუჩარ მაჩაიძეს 64 წელი შეუსრულდა. 26 მარტს კი საქართველოს სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა მინისტრმა ლევან ყიფიანმა იუბილარს სამინისტროში უმასპინძლა და სპორტის რაინდის წოდება მიანიჭა.“ სპორტის და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტროს პრესსამსახური. 26 მარტი, 2013. / წყარო: Sportall.ge. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  10. მანუჩარ მაჩაიძე – 64“, fcdinamo.ge, 2013-03-25. წაკითხვის თარიღი: 7 იანვარი, 2017. 
  11. 25 მარტი მსოფლიო სპორტის ისტორიაში“, worldsport.ge, 25 მარტი, 2016. წაკითხვის თარიღი: 15 ივნისი, 2018. 
  12. „ლელოს“ სტუმარი მანუჩარ მაჩაიძე იქნება“, interpressnews.ge, 19 ნოემბერი, 2013. წაკითხვის თარიღი: 7 იანვარი, 2017. 
  13. ეკა სალაღაია (5 იანვარი, 2015). “რა შემთხვევაში კარგავს თავს მანუჩარ მაჩაიძე და რა მიაჩნია მას საკუთარ მიღწევად“, tbiliselebi.ge. წაკითხვის თარიღი: 26 დეკემბერი, 2018. 
  14. მოსაშვილი, მინდია. „დიდი მანუჩარი“. - თბ. : ხელოვნება, 1980. - გვ. 17-19.
  15. დემიკო ლოლაძე (15 მარტი, 2012). გახსენება — ვლადიმერ ელოშვილი. ციტატა: „ვლადიმერ ელოშვილი თბილისის „დინამოს“ ერთ-ერთი გამორჩეული ვეტერანი ფეხბურთელი იყო, რომელიც 1949–1959 წლებში, 10 სეზონის მანძილზე იცავდა „დინამოს“ ღირსებას. დიდ ფეხბურთთან გამოთხოვების შემდეგ, ჭაბუკების აღზრდას მოჰკიდა ხელი და ამ კუთხითაც გაითქვა სახელი. უამრავი ფეხბურთელი აღზარდა: ჩივაძე, გუცაევი, კანთელაძე, გოგია, კოპალეიშვილი და მრავალი სხვა. 1967 წელს სსრკ-ს ჭაბუკთა ნაკრები ევროპის ჩემპიონი გახდა. იმ ნაკრებში ვლადიმერ ელოშვილი მთავარი მწვრთნელის ასისტენტი იყო. მან, იმ პერიოდისთვის ყველაზე მაღალი წოდება მიიღო — გახდა საბჭოთა კავშირის დამსახურებული მწვრთნელი.“ worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 12 ივნისი, 2019.
  16. მოსაშვილი, მინდია. „დიდი მანუჩარი“. - თბ. : ხელოვნება, 1980. - გვ. 32.
  17. Футбольные соревнования для юношей в СССР. Чемпионат СССР среди юношеских команд СДЮШОР 14-17 лет: 1937 - Спартак М; 1938 - Молот Тб; 1945 - Москва; 1946-47 - Литовская ССР; 1948 - Москва; 1950-51 - Грузинская ССР; 1952 - Украинская ССР; 1953 - Грузинская ССР; 1954 - Москва; 1956 - Украинская ССР; 1957 - Динамо Тб; 1958-59 - Спратак М; 1960-61 - Динамо К; 1962-63 - Спартак М; 1964- Динамо М; 1965 - Динамо К; 1966 - ФШМ Тб; 1967 - Спартак М; 1968 - Шахтер Дн; 1969 - Динамо Тб; 1971 - Динамо К; 1972 - ФШМ Тб; 1973 - ДЮСШ Тб; 1974 - Динамо Батуми; 1975 - ЦСКА; 1976 - команда ГОРОНО Киев; 1977 - ДЮСШ Клайпеда; 1978 - Зенит; 1979 - "Машиностроитель" Артемовск; 1980 - Юность Р/Д; 1981 - Арарат; 1982-83 - ЭШВСМ Москва; 1984 - РСДЮШОР Ереван; 1985 - ЭШВСМ Москва; 1986 - Динамо М; 1987 - Нефтчи; 1988 - Школа №35 Тбилиси. Апшеронск, Краснодарский край. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 7 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 7 ივნისი, 2019.
  18. შ. მერკვილაძის ღირსების ორდენით დაჯილდოების შესახებ. საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება №178 — შ. მერკვილაძის ღირსების ორდენით დაჯილდოების შესახებ. 1997 წლის 10 აპრილი, ქ. თბილისი. ციტატა: „ქართული სპორტის განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისა და ნაყოფიერი პედაგოგიური მოღვაწეობისათვის ქ. თბილისის 35-ე ექსპერიმენტული საფეხბურთო საშუალო სკოლის უფროსი მეთოდისტი შოთა მერკვილაძე დაჯილდოვდეს ღირსების ორდენით.“ ე. შევარდნაძე. სსიპ „საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე“. წაკითხვის თარიღი: 9 ივნისი, 2019.
  19. მოსაშვილი, მინდია. „დიდი მანუჩარი“. - თბ. : ხელოვნება, 1980. - გვ. 33.
  20. Состав команды «Пахтакор» Ташкент в сезоне 1968. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  21. «Пахтакор» Ташкент 0–0 «Динамо» Тбилиси — 01.06.1968. Чемпионат СССР 1968. 1-я группа класса «А». 11-й тур. Ташкент, Центральный стадион «Пахтакор». FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  22. ФК "Заря" (Луганск). წაკითხვის თარიღი: 26 დეკემბერი, 2018.
  23. Soviet Union Championship 1968“, Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation, 29 თებერვალი, 2012. წაკითხვის თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  24. Soviet Top League 1968“, Prepared and maintained by wildstat.com. წაკითხვის თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  25. Чемпионат СССР по футболу 1968“, fc-dynamo.ru, 2 თებერვალი, 2016. წაკითხვის თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  26. Чемпионат СССР по футболу 1968.“, dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017. 
  27. Центральный стадион «Пахтакор», Ташкент — Открыт 11 августа 1956 года; Вмещает: 54 170; Поле: натуральное, размер — 112 х 72; Реконструирован в 1996 году. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 6 იანვარი, 2019.
  28. "Пахтакор" (Ташкент) 0–0 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „1 июня 1968. Ташкент. Центральный стадион "Пахтакор". 32000 зрителей. Чемпионат СССР 1968.“ წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  29. "Локомотив" (Москва) 0–3 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „8 сентября 1968. Москва. Стадион "Локомотив". 12000 зрителей. Чемпионат СССР 1968.“ წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  30. Солдатов Валерий (2000–2018). "Локомотив" (Москва) – "Динамо" (Тбилиси) — В чемпионатах СССР (1936–1989). Энциклопедия футбольной статистики (ЭФеС). football.mojgorod.ru. წაკითხვის თარიღი: 27 ივნისი, 2018.
  31. Shakhtyor Stadium. shakhtar.com. წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  32. Donbass Arena. donbass-arena.com. წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  33. "Шахтёр" (Донецк) 1–0 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „13 сентября 1968. Донецк. Центральный стадион "Шахтёр". 22000 зрителей. Чемпионат СССР 1968.“ წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  34. Авангард (стадион, Луганск). fczarya-lugansk.at.ua. წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  35. "Заря" (Луганск) 0–0 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „17 сентября 1968. Луганск. Стадион "Авангард". 28000 зрителей. Чемпионат СССР 1968.“ წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  36. Football matches for 26.08.1969. Prepared and maintained by wildstat.com. ციტატა: „USSR, 1969. First group A, Tournament for places 1-14.“ წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  37. Футбольные матчи 26 августа 1969 года. Подготовка документа: wildstat.ru. ციტატა: „31-й чемпионат СССР, 1969г. Первая группа А, Турнир за 1-14 места.“ წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  38. "Динамо" (Тбилиси) 2–1 СКА (Ростов-на-Дону). footballfacts.ru. ციტატა: „26 августа 1969. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 27 градусов. 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1969. Голы: 1–0 М.Мачаидзе (33), 1–1 Ю.Романов (56), 2–1 Н.Антоневич (80, автогол).“ წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  39. Чемпионат СССР 1969. 1-я группа класса «А». footballfacts.ru. ციტატა: „საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატი 1969 — საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატის 31-ე გათამაშება. გამარჯვებული გახდა მოსკოვის „სპარტაკი“, მეორე ადგილზე გავიდა კიევის „დინამო“, მესამეზე – თბილისის „დინამო“. დაიწყო 4 აპრილს და დასრულდა 21 ოქტომბერს.“ წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  40. Soviet Union Championship 1969. Prepared and maintained by Andrei Balitskiy and Mike Dryomin for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (6 მარტი, 2012). წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  41. Soviet Top League 1969. Prepared and maintained by wildstat.com. წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  42. Чемпионат СССР по футболу 1969.. fc-dynamo.ru (2 თებერვალი, 2016). ციტატა: „საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატის 31-ე გათამაშების ფარგლებში ჩატარებული მატჩების სტატისტიკა (რუსულად)“ წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  43. Чемпионат СССР по футболу 1969.. dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  44. "Динамо" (Тбилиси) 3–0 "Пахтакор" (Ташкент). fc-dynamo.ru. ციტატა: „30 мая 1969. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 24 градуса. 35000 зрителей. Чемпионат СССР 1969.“ წაკითხვის თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  45. Стадион «Динамо». minsk-old-new.com. წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  46. "Динамо" (Минск) 0–0 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „7 июля 1969. Минск. Стадион "Динамо". Ясно. 28 градусов. 45000 зрителей. Чемпионат СССР 1969.“ წაკითხვის თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  47. Olympic Complex Luzhniki. luzhniki.ru. წაკითხვის თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  48. Olimpiyskiy Kompleks Luzhniki Stadion. worldstadiums.com. წაკითხვის თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  49. «Олимпийский Комплекс Лужники» — один из крупнейших спортивных комплексов мира и самый крупный спортивный комплекс Европы.. vk.com/luznikiofficial. წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  50. ЦСКА (Москва) 1–0 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „14 августа 1969. Москва. Центральный стадион им. В.И.Ленина. Пасмурно. 16 градусов. 45000 зрителей. Чемпионат СССР 1969.“ წაკითხვის თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  51. Авангард (стадион, Луганск). fczarya-lugansk.at.ua. წაკითხვის თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  52. ФК"Заря"(Украина, Луганск). zarya-lugansk.com. წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  53. "Заря" (Луганск) 0–2 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „22 августа 1969. Луганск. Стадион "Авангард". 22 градуса. Ясно. 18000 зрителей. Чемпионат СССР 1969.“ წაკითხვის თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  54. Head to head stats: Dynamo (Tbilisi) – SKA (Rostov-on-Don). Prepared and maintained by wildstat.com. წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  55. Статистика встреч: Динамо (Тбилиси) – СКА (Ростов-на-Дону). Подготовка документа: wildstat.ru. წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017.
  56. "Динамо" (Тбилиси) 2–1 СКА (Ростов-на-Дону). fc-dynamo.ru. ციტატა: „26 августа 1969. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 27 градусов. 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1969.“ წაკითხვის თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  57. Официальный сайт ФК СКА (Ростов-на-Дону). FC SKA Rostov-on-Don. ციტატა: „Спортивная Ассоциация «Футбольный клуб «СКА Ростов-на-Дону».“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  58. "Динамо" (Тбилиси) 2–0 "Динамо" (Киев). fc-dynamo.ru. ციტატა: „25 ноября 1969. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 9 градусов. 5000 зрителей. Чемпионат СССР 1969.“ წაკითხვის თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  59. Soviet Union Championship 1970“, Prepared and maintained by Andrei Balitskiy and Mike Dryomin for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation, 29 თებერვალი, 2012. წაკითხვის თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  60. Soviet Top League 1970“, Prepared and maintained by wildstat.com. წაკითხვის თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  61. Чемпионат СССР по футболу 1970“, fc-dynamo.ru, 2 თებერვალი, 2016. წაკითხვის თარიღი: 4 მარტი, 2017. 
  62. Чемпионат СССР по футболу 1970.“, dinamo-tbilisi.ru. წაკითხვის თარიღი: 5 მარტი, 2017. 
  63. "Зенит" (Ленинград) 1–1 "Динамо" (Тбилиси). Archive.today - Saved from FootballFacts.ru // 6 Jun 2019 02:42:22 UTC. ციტატა: „25 апреля 1970. Ленинград. Стадион им. С.М.Кирова. 45000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  64. "Зенит" (Ленинград) 1–1 "Динамо" (Тбилиси). Archive.today - Saved from FC-Dynamo.ru // 6 Jun 2019 02:37:09 UTC. ციტატა: „25 апреля 1970. Ленинград. Стадион им. С.М.Кирова. 45000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  65. Стадион им. С. М. Кирова, Ленинград - ამჟამად Стадион «Газпром Арена», Санкт-Петербург. FootballFacts.ru. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 6 ივნისი, 2019. წაკითხვის თარიღი: 6 ივნისი, 2019.
  66. "Динамо" (Тбилиси) 4–0 "Пахтакор" (Ташкент). footballfacts.ru. ციტატა: „20 мая 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 25000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  67. "Динамо" (Тбилиси) 4–0 "Пахтакор" (Ташкент). fc-dynamo.ru. ციტატა: „20 мая 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 25000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  68. "Спартак" (Орджоникидзе) 1–1 "Динамо" (Тбилиси). footballfacts.ru. ციტატა: „16 июня 1970. Орджоникидзе. Республиканский стадион "Спартак". 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  69. Республиканский стадион «Спартак», Владикавказ. footballfacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  70. Республиканский стадион «Спартак», Владикавказ. allstadiums.ru. წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  71. "Спартак" (Орджоникидзе) 1–1 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „16 июня 1970. Орджоникидзе. Республиканский стадион "Спартак". 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  72. "Динамо" (Тбилиси) 1–0 "Нефтчи" (Баку). footballfacts.ru. ციტატა: „3 августа 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 27000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  73. The official website of Neftchi PFC. neftchipfk.com. წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  74. "Динамо" (Тбилиси) 1–0 "Нефтчи" (Баку). fc-dynamo.ru. ციტატა: „3 августа 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 27000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  75. "Динамо" (Тбилиси) 4–1 "Шахтёр" (Донецк). footballfacts.ru. ციტატა: „13 августа 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 20000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  76. "Динамо" (Тбилиси) 4–1 "Шахтёр" (Донецк). fc-dynamo.ru. ციტატა: „13 августа 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 20000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  77. "Пахтакор" (Ташкент) 1–2 "Динамо" (Тбилиси). footballfacts.ru. ციტატა: „17 августа 1970. Ташкент. Центральный стадион "Пахтакор". 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  78. "Пахтакор" (Ташкент) 1–2 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „17 августа 1970. Ташкент. Центральный стадион "Пахтакор". 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  79. "Динамо" (Киев) 2–0 "Динамо" (Тбилиси). footballfacts.ru. ციტატა: „6 сентября 1970. 19:00. Киев. Центральный стадион. 11 градусов. 40000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  80. "Динамо" (Киев) 2–0 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „6 сентября 1970. 19:00. Киев. Центральный стадион. 11 градусов. 40000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  81. "Черноморец" (Одесса) 0–0 "Динамо" (Тбилиси). footballfacts.ru. ციტატა: „9 сентября 1970. Киев. Центральный стадион. 10000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  82. "Черноморец" (Одесса) 0–0 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „9 сентября 1970. Киев. Центральный стадион. 10000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  83. "Динамо" (Минск) 1–1 "Динамо" (Тбилиси). footballfacts.ru. ციტატა: „13 сентября 1970. Минск. Стадион "Динамо". 37000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  84. "Динамо" (Минск) 1–1 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „13 сентября 1970. Минск. Стадион "Динамо". 37000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  85. "Динамо" (Москва) 3–1 "Динамо" (Тбилиси). footballfacts.ru. ციტატა: „19 сентября 1970. 19:00. Москва. Стадион "Динамо". Ясно. 14 градусов. 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  86. Центральный стадион «Динамо», Москва. footballfacts.ru. ციტატა: „Стадио́н «Дина́мо» — существовавший ранее стадион в Москве, домашний стадион футбольного клуба «Динамо». Находился в районе «Аэропорт», неподалёку от станции метро «Динамо». В ноябре 2008 года, в год своего 80-летия, был закрыт и позже снесён.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  87. "Динамо" (Москва) 3–1 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „19 сентября 1970. 19:00. Москва. Стадион "Динамо". Ясно. 14 градусов. 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  88. "Динамо" (Тбилиси) 2–0 СКА (Ростов-на-Дону). footballfacts.ru. ციტატა: „24 сентября 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 18000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  89. "Динамо" (Тбилиси) 2–0 СКА (Ростов-на-Дону). fc-dynamo.ru. ციტატა: „24 сентября 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 18000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  90. "Торпедо" (Кутаиси) 2–1 "Динамо" (Тбилиси). footballfacts.ru. ციტატა: „1 октября 1970. Кутаиси. Центральный стадион. 18000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  91. "Торпедо" (Кутаиси) 2–1 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „1 октября 1970. Кутаиси. Центральный стадион. 18000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  92. Спартак" (Москва) 2–1 "Динамо" (Тбилиси). footballfacts.ru. ციტატა: „6 октября 1970. Москва. Центральный стадион им. В.И.Ленина. 10000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  93. "Спартак" (Москва) 2–1 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „6 октября 1970. Москва. Центральный стадион им. В.И.Ленина. 10000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  94. "Динамо" (Тбилиси) 5–2 "Спартак" (Орджоникидзе). footballfacts.ru. ციტატა: „19 октября 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 20000 зрителей. 10000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  95. "Динамо" (Тбилиси) 5–2 "Спартак" (Орджоникидзе). fc-dynamo.ru. ციტატა: „19 октября 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 20000 зрителей. 10000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  96. "Динамо" (Тбилиси) 0–0 "Заря" (Ворошиловград). footballfacts.ru. ციტატა: „24 октября 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 25000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  97. "Динамо" (Тбилиси) 0–0 "Заря" (Ворошиловград). fc-dynamo.ru. ციტატა: „24 октября 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 25000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  98. ЦСКА (Москва) 1–0 "Динамо" (Тбилиси). footballfacts.ru. ციტატა: „1 ноября 1970. Москва. Стадион "Динамо". Пасмурно. -3 градуса. 8000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  99. ЦСКА (Москва) 1–0 "Динамо" (Тбилиси). fc-dynamo.ru. ციტატა: „1 ноября 1970. Москва. Стадион "Динамо". Пасмурно. -3 градуса. 8000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  100. "Динамо" (Тбилиси) 1–0 "Зенит" (Ленинград). footballfacts.ru. ციტატა: „5 ноября 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 18000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  101. "Динамо" (Тбилиси) 1–0 "Зенит" (Ленинград). fc-dynamo.ru. ციტატა: „5 ноября 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 18000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  102. "Динамо" (Тбилиси) 2–1 "Арарат" (Ереван). footballfacts.ru. ციტატა: „9 ноября 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  103. "Динамо" (Тбилиси) 2–1 "Арарат" (Ереван). fc-dynamo.ru. ციტატა: „9 ноября 1970. Тбилиси. Стадион "Локомотив". 30000 зрителей. Чемпионат СССР 1970.“ წაკითხვის თარიღი: 3 მარტი, 2017.
  104. Состав команды «Динамо» Тбилиси в сезоне 1970. footballfacts.ru (3 ნოემბერი, 2016). წაკითხვის თარიღი: 4 იანვარი, 2017.
  105. 10 ნოემბერი „დინამოს“ ისტორიაში — 1974 წლის 10 ნოემბერს „დინამომ“ სტუმრად, კიშინიოვში, ადგილობრივი „ნისტრუ“ ორბურთიანი სხვაობით — 3–1 დაამარცხა. თბილისელთაგან ორი გოლი მანუჩარ მაჩაიძემ გაიტანა, ერთი ბურთი კი ვახტანგ ჭელიძის აქტივშია. fcdinamo.ge. წაკითხვის თარიღი: 19 დეკემბერი, 2018.
  106. რის გამო თქვა მანუჩარ მაჩაიძემ უარი უამრავ სახარბიელო შემოთავაზებაზე და რა უსამართლობას წააწყდა ის კარიერის განმავლობაში. tbiliselebi.ge (2014-07-28). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-07.
  107. Прощальный матч Льва Яшина. rusfan.ru (2009-06-05). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  108. კარაველას თასი. fcdinamo.ge (19 აგვისტო, 2013). წაკითხვის თარიღი: 18 დეკემბერი, 2018.
  109. Trofeo Colombino de fútbol. es.wikipedia.org (1 ნოემბერი, 2016). წაკითხვის თარიღი: 18 დეკემბერი, 2018.
  110. Динамо (Тбилиси) – Бенфика (Лиссабон, Португалия) 3–1. fc-dynamo.ru (2 თებერვალი, 2016). წაკითხვის თარიღი: 18 დეკემბერი, 2018.
  111. IX Trofeo Colombino de fútbol. dinamo-tbilisi.ru (5 მარტი, 2015). წაკითხვის თარიღი: 18 დეკემბერი, 2018.
  112. "კარაველას" რაინდები. 1973 წლის აგვისტო. ესპანეთის ქალაქი უელვა. ოთხთა ტრადიციული, რიგით IX ტურნირი. მონაწილენი: მადრიდის „ატლეტიკო“, ლისაბონის „ბენფიკა“, ინგლისის „დერბი ქაუნთი“ და თბილისის „დინამო“. ციტატა: „აღსანიშნავია, რომ ამ ტურნირის მთავარმა პრიზმა — „კარაველას თასმა“ მანამდე მხოლოდ ორჯერ დატოვა იქაურობა — ეს ბრაზილიის „სან-პაულუმ“ და უნგრეთის „დოჟა უიპეშტმა“ შეძლეს. დანარჩენ შემთხვევებში ყველას მადრიდის „რეალმა“, სევილიის „ბეტისმა“, ადგილობრივმა „რეკრეატივომ“ და იმავე „ატლეტიკომ“ აჯობეს.“ ავტორი: ბეჟან დოლიძე, „საქართველოს რესპუბლიკა“. 22 აგვისტო, 2013. ქართული პრესის ელექტრონული არქივი. წაკითხვის თარიღი: 10 ივნისი, 2019.
  113. «ДИНАМО» (Тбилиси) – «ИНТЕРНАЦИОНАЛЕ» (Милан, Италия) 1–0. klisf.net (2005-02-17). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  114. «ДИНАМО» (Тбилиси) – «Наполи» (Неаполь, Италия) 2–0. klisf.net (2005-03-17). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  115. «ДИНАМО» (Тбилиси) – «Ливерпуль» (Ливерпуль, Англия) 3–0. klisf.net (2005-04-15). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  116. ლივერპულის მთავარი მწვრთნელი ბობ პეისლი. ლივერპულის მთავარი მწვრთნელი ბობ პეისლი და გარუნ აკოფოვი. წყარო: საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. 3 ოქტომბერი, 1979. ციფრული ბიბლიოთეკა „ივერიელი“. წაკითხვის თარიღი: 9 ივნისი, 2019.
  117. ვიტალი ჯაფარიძე (26 აპრილი, 2014). ფეხბურთის რაინდი. ციტატა: „თავის დროზე მას ოფიციალური კონტრაქტის გაფორმებას რამდენიმე ესპანური გუნდი, აგრეთვე მილანის „ინტერი“, ლისაბონის „ბენფიკა“, „მანჩესტერ სიტი“, „არსენალი“ სთხოვდა, „ლივერპულის“ ლეგენდარულ მთავარ მწვრთნელ ბობ პეისლიზე კი დინამოელთა მეშვიდე ნომერმა იმდენად კარგი შთაბეჭდილება დატოვა, რომ მერსისაიდული გრანდი თბილისელთა კაპიტნის სანაცვლოდ იმხანად უდიდესი სატრანსფერო თანხის, 5 მილიონი გირვანქის გადახდას იყო ყაბულს. არადა, ბატონ მანუჩარს ხელფასი 200 მანეთი ჰქონდა... სამაგიერო კომპენსაცია კი გულშემატკივართა საყოველთაო სიყვარული და პატივისცემა გახლდათ.“ წყარო: გაზეთი „საქართველოს რესპუბლიკა“. ქართული პრესის ელექტრონული არქივი. წაკითხვის თარიღი: 9 ივნისი, 2019.
  118. მოსაშვილი, მინდია. „დიდი მანუჩარი“. - თბ. : ხელოვნება, 1980. - გვ. 39-40.
  119. მოსაშვილი, მინდია. „დიდი მანუჩარი“. - თბ. : ხელოვნება, 1980. - გვ. 41-42.
  120. Состав команды «Пахтакор» Ташкент в сезоне 1980. footballfacts.ru (2017-01-04). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  121. მადრიდის „რეალის“ ოფიციალური საიტი. realmadrid.com. წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  122. Quarter-finals, First leg - 04/03/1981 - 16:00CET (19:00 local time) - Boris Paichadze Erovnuli Stadioni - Tbilisi. uefa.com. წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  123. Quarter-finals, Second leg - 18/03/1981 - 18:00CET (18:00 local time) - Estadio Santiago Bernabéu - Madrid. uefa.com. წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  124. Кубок европейских чемпионов 1980/81. 1/4 финала. «Спартак» Москва 0–0 «Реал» Мадрид. 04.03.1981. footballfacts.ru (2017-01-04). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  125. Кубок европейских чемпионов 1980/81. 1/4 финала. «Реал» Мадрид 2–0 «Спартак» Москва. 19.03.1981. footballfacts.ru (2017-01-04). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  126. მანუჩარ მაჩაიძე – 65. fcdinamo.ge (2017-01-04). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  127. Ибрагимов, Георгий (10 აპრილი, 2003). СССР. Сезон — 1978. Высшая лига. Итоговая таблица. — Клуб любителей истории и статистики футбола (КЛИСФ). Источник данных: проект «Высшая лига СССР». kwadra.ru. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  128. Ибрагимов, Георгий (10 აპრილი, 2003). СССР. Сезон — 1978. Высшая лига. Календарь турнира. — Клуб любителей истории и статистики футбола (КЛИСФ). Источник данных: проект «Высшая лига СССР». kwadra.ru. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  129. Ибрагимов, Георгий (10 აპრილი, 2003). СССР. Сезон — 1977. Высшая лига. Итоговая таблица. — Клуб любителей истории и статистики футбола (КЛИСФ). Источник данных: проект «Высшая лига СССР». kwadra.ru. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  130. Ибрагимов, Георгий (10 აპრილი, 2003). СССР. Сезон — 1977. Высшая лига. Календарь турнира. — Клуб любителей истории и статистики футбола (КЛИСФ). Источник данных: проект «Высшая лига СССР». kwadra.ru. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  131. Soviet Union Cup 1976 » Dinamo Tbilisi 3–0 Ararat Yerevan. Prepared and maintained by Andrei Balitskiy and Mike Dryomin for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (2013-07-11). წაკითხვის თარიღი: 2017-02-22.
  132. Кубок СССР » 1976 » 3 сентября 1976 » Динамо (Тбилиси) — Арарат (Ереван) 3–0 » Финал. fc-dynamo.ru (2017-01-04). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  133. პირველი „ბროლის თასი“ // 1976 წლის 3 სექტემბერი მნიშვნელოვანი დღეა „დინამო“ თბილისის ტიტულოვან ისტორიაში. ჩვენმა გუნდმა პირველად მოიპოვა სსრკ-ს თასი. აღსანიშნავია, რომ თბილისელები მანამდე ხუთჯერ იყვნენ გასული ბროლის თასის გათამაშების ფინალში და ხუთივეჯერ ხელი მოეცარათ. ციტატა: „ფინალამდე მტკვრისპირელებმა ზაპოროჟიეს „მეტალურგი“ პენალტების სერიაში ანგარიშით 5–4 დაამარცხეს, მერვედფინალში ლენინგრადის „ზენიტს“ სამი უპასუხო გოლით მოუგეს, შემდეგ ლვოვის „კარპატი“ დაამარცხეს ანგარიშით 2–1, ხოლო ნახევარფინალში დონეცკის „შახტიორს“ 2–0 აჯობეს. ფინალში, რომელიც მოსკოვში, „ლუჟნიკების“ სტადიონზე გაიმართა და მატჩს 45 000 გულშემატკივარი ესწრებოდა, ჩვენი გუნდის მეტოქე წინა გათამაშების გამარჯვებული და თბილისელთა პრინციპული მოწინააღმდეგე – ერევნის „არარატი“ გახლდათ. „დინამომ“ მეტად საინტერესო შეხვედრაში დიდი ანგარიშით 3–0 იმარჯვა. გოლები 27-ე წუთზე დავით ყიფიანმა, 64-ე წუთზე ფირუზ კანთელაძემ (პენალტით) და 68-ე წუთზე რევაზ ჩელებაძემ გაიტანეს. აღსანიშნავია, რომ სათასო ასპარეზობის საუკეთესო ბომბარდირი ხუთი გატანილი გოლით – დავით ყიფიანი გახდა“. 3 სექტემბერი, 2018. // თბილისის „დინამოს“ ოფიციალური საიტი. წაკითხვის თარიღი: 30 მაისი 2019.
  134. Кубок СССР » 1979 » 11 августа 1979 » Динамо (Тбилиси) – Динамо (Москва) 0–0 » По пенальти 5–4 » Финал. fc-dynamo.ru (2017-01-04). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  135. 1979 წლის სსრ კავშირის ხალხთა სპარტაკიადა. dinamo-tbilisi.ru (2017-01-04). წაკითხვის თარიღი: 2017-01-04.
  136. საბჭოთა კავშირის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სია — საბჭოთა კავშირის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიის შედგენა ხდებოდა საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატის სეზონის შედეგების მიხედვით 1926 წლიდან არარეგულარულად, ხოლო 1948 წლიდან — ყოველწლიურად (1954 წლის გარდა). dic.academic.ru. წაკითხვის თარიღი: 29 ივნისი, 2018.
  137. Список 33 лучших футболистов сезона в СССР — Список лучших футболистов сезона в СССР составлялся по итогам футбольного сезона (чемпионата) в СССР с 1926 года нерегулярно, а с 1948 года — ежегодно (кроме 1954 года). წაკითხვის თარიღი: 29 ივნისი, 2018.
  138. მანუჩარ მაჩაიძის საკლუბო სტატისტიკა. footballfacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  139. 1972–73 UEFA Cup
    Dinamo Tbilisi 3–2 Twente. uefa.com. ციტატა: „Dinamo Tbilisi 3–2 Twente (Enschede, Netherlands) — 1972–73 UEFA Cup, First round, First leg — 13/09/1972 — Boris Paichadze Dinamo Arena, Tbilisi“ წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Twente 2–0 Dinamo Tbilisi. uefa.com. ციტატა: „Twente (Enschede, Netherlands) 2–0 Dinamo Tbilisi — 1972–73 UEFA Cup, First round, Sec. leg — 27/09/1972 — Diekman Stadion, Enschede“ წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  140. 1973–74 UEFA Cup
    Dinamo Tbilisi (Agg:5–3) Slavia Sofia. uefa.com. ციტატა: „First round (19 September – 3 October 1973)“ წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Dinamo Tbilisi (Agg:8–1) OFK Beograd. uefa.com. ციტატა: „Second round (24 October – 7 November 1973)“ წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Dinamo Tbilisi (Agg:2–6) Tottenham Hotspur. uefa.com. ციტატა: „Third round (28 November – 12 December 1973)“ წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  141. 1976–77 UEFA Cup Winners' Cup
    Dinamo Tbilisi (Agg:3–1) Cardiff City. RSSSF. ციტატა: „UEFA Cup Winners' Cup, First round (15–29 September 1976)“ წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
    Dinamo Tbilisi (Agg:1–5) MTK-VM Budapest. RSSSF. ციტატა: „UEFA Cup Winners' Cup, Second round (20 October – 3 November 1976)“ წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  142. Dinamo Tbilisi 0–0 Nacional (Montevideo). Lokomotivi Stadium. 16.07.1969. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  143. Dinamo Tbilisi 2–1 BSG Wismut Aue (GDR). Lokomotivi Stadium. 17.10.1969. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  144. U.S. Città di Palermo 2–1 Dinamo Tbilisi. Stadio La Favorita. 22.02.1970. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  145. Dinamo Tbilisi 2–4 Palmeiras (São Paulo). Lokomotivi Stadium. 24.05.1970. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  146. „დინამო“ თბილისი 0–0 თურქეთის ოლიმპიური ნაკრები. თეირანი. 04.06.1971. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  147. Erik Garin, Neil Morrison, Hassanin Mubarak and RSSSF (5 მოემბერი, 2014). Jaam-e-Doosti (Friendship) Cup (Tehran, Iran). 4–6–71. Turkey Olympic 0–0 Dinamo Tbilisi. Jaam-e-Doosti Cup 1971. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  148. „დინამო“ თბილისი 0–1 „ზაგლემბე“ სოსნოვეცი. თეირანი. 06.06.1971. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  149. Erik Garin, Neil Morrison, Hassanin Mubarak and RSSSF (5 მოემბერი, 2014). Jaam-e-Doosti (Friendship) Cup (Tehran, Iran). 6–6–71. Zagłębie Sosnowiec 1–0 Dinamo Tbilisi. Jaam-e-Doosti Cup 1971. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  150. ისევ ეს „ზაგლემბე“. ციტატა: „თეირანი 7 ივნისი. ირანის დედაქალაქში გრძელდება საერთაშორისო ტურნირი ფეხბურთში „მეგობრობის თასზე“ თბილისის „დინამოელებს“ მეორე შეხვედრა ჰქონდათ პოლონეთის ქალაქ სოსნოვეცის „ზაგლემბესთან“. „დინამოელებმა“ მატჩი წააგეს — 0–1. საინტერესოა აღინიშნოს, რომ თბილისის „დინამო“ ამ გუნდს ერთხელ უკვე შეხვდა (1962 წლის აპრილში თავის მინდორზე) და მაშინაც დამარცხდა — 1–2. თურქეთის ოლიმპიურმა ნაკრებმა ფრედ ითამაშა ირანის „ომიდთან“ — 1–1. ორი ტურის შემდეგ გათამაშების ლიდერია "ზაგლემბე" — 3 ქულა.“ წყარო: „ლელო“. 10 ივნისი, 1971. საქართველოს საბიბლიოთეკო კონსორციუმის ციფრული არქივი. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  151. „დინამო“ თბილისი 1–0 ირანის ახალგაზრდული ნაკრები. თეირანი. 08.06.1971. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  152. Erik Garin, Neil Morrison, Hassanin Mubarak and RSSSF (5 მოემბერი, 2014). Jaam-e-Doosti (Friendship) Cup (Tehran, Iran). 8–6–71. Iran Youth 0–1 Dinamo Tbilisi. Jaam-e-Doosti Cup 1971. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  153. „დინამო“ თბილისი 1–0 „პასი“ თეირანი. თეირანი. 10.06.1971. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  154. „დინამო“ თბილისი 4–2 „პოლონია“ ბიტომი. ერევანი. 19.09.1971. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  155. „დინამო“ თბილისი 0–1 „უნივერსიტატეა“ კლუჟი. ერევანი. 23.09.1971. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  156. „დინამო“ თბილისი 4–2 „ოდენსე“ დანია. ჯაკარტა. 20.02.1972. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  157. „დინამო“ თბილისი 6–3 ინდონეზიის ეროვნული ნაკრები. ჯაკარტა. 23.02.1972. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  158. „დინამო“ თბილისი 1–3 „კრუზეირო“ ბელუ-ორიზონტი. ჯაკარტა. 26.02.1972. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  159. Claudio Freati, RSSSF and RSSSF Brazil (7 ივლისი, 2014). Cruzeiro 3–1 Dinamo Tbilisi. 26/02/1972. Indonesia. Matches of Minas Gerais clubs in Asia, Africa and Oceania. Partidas de clubes mineiros na Ásia, África e Oceania. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  160. „დინამო“ თბილისი 0–2 უნგრეთის ოლიმპიური ნაკრები. თბილისი. 17.06.1972. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  161. „დინამო“ თბილისი 0–1 „ჰერტა“ (დას. ბერლინი). დას. ბერლინი. 25.08.1972. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  162. «Динамо» (Тбилиси) 3–2 «Твенте» (Энсхеде, Нидерланды) Кубок УЕФА сезона 1972/73 годов. 1/32 финала. I-й матч. Тбилиси. 13 сентября 1972 года. Стадион «Локомотив». 35 000 зрителей. Подготовка документа: Евгений Пугло — КЛИСФ. 7 ნოემბერი, 2004. წაკითხვის თარიღი: 27 ნოემბერი, 2018.
  163. Твенте» (Энсхеде, Нидерланды) 2–0 «Динамо» (Тбилиси) Кубок УЕФА сезона 1972/73 годов. 1/32 финала. II-й матч. Энсхеде. 27 сентября 1972 года. Стадион «Дикман». 10 000 зрителей. Подготовка документа: Евгений Пугло — КЛИСФ. 7 ნოემბერი, 2004. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  164. შრი-ლანკის კლუბების ნაკრები 1–6 „დინამო“ თბილისი. კოლომბო. 27 ნოემბერი, 1972. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: დავით ყიფიანმა (2), ფირუზ რეხვიაშვილმა, ზორბეგ ებრალიძემ, სერგო კუტივაძემ და ლევან ნოდიამ. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  165. შრი-ლანკის ეროვნული ნაკრები 0–7 „დინამო“ თბილისი. კოლომბო. 29 ნოემბერი, 1972. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: ლევან ნოდიამ (3), დავით ყიფიანმა (2), კახი ასათიანმა და ვახტანგ ჭელიძემ. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  166. შრი-ლანკის ეროვნული ნაკრები 0–4 „დინამო“ თბილისი. კოლომბო. 2 დეკემბერი, 1972. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: გივი ნოდიამ (2), დავით ყიფიანმა და ფირუზ რეხვიაშვილმა. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  167. სინგაპურის II ეროვნული ნაკრები 0–6 „დინამო“ თბილისი. სინგაპური. 7 დეკემბერი, 1972. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: ფირუზ რეხვიაშვილმა (4), ლევან ნოდიამ და გივი ნოდიამ. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  168. სინგაპურის კომერციული ფირმების ნაკრები 2–9 „დინამო“ თბილისი. სინგაპური. 8 დეკემბერი, 1972. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: გივი ნოდიამ (3), დავით ყიფიანმა (2), ფირუზ რეხვიაშვილმა (2), ბესარიონ მჭედლიშვილმა და ვლადიმერ გუცაევმა. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  169. სინგაპურის ეროვნული ნაკრები 0–6 „დინამო“ თბილისი. სინგაპური. 10 დეკემბერი, 1972. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: ლევან ნოდიამ (2) 25' 75', ვლადიმერ გუცაევმა (2) 39' 55', მანუჩარ მაჩაიძემ 84' და ფირუზ რეხვიაშვილმა 88'. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  170. „დინამო“ თბილისი 2–0 „ჰერტა“ (დას. ბერლინი). თბილისი, „ლოკომოტივის“ სტადიონი. 10 მაისი, 1973. გოლები: დავით ყიფიანი 57', ფირუზ რეხვიაშვილი 60'. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  171. Dinamo Tbilisi 0–0 Atlético Madrid — (4–2 Penalty kicks) (23 თებერვალი, 2017). ციტატა: „Trofeo Colombino, Estadio Nuevo Colombino, Huelva, August 18, 1973. Prepared and maintained by Erik Garin, Luis Antonio Reyes, Raúl Torre and Andrea Veronese for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  172. Dinamo Tbilisi 3–1 Benfica Lisbon (23 თებერვალი, 2017). ციტატა: „Trofeo Colombino, Estadio Nuevo Colombino, Huelva, August 19, 1973. Prepared and maintained by Erik Garin, Luis Antonio Reyes, Raúl Torre and Andrea Veronese for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  173. „დინამო“ თბილისი 3–1 „ბენფიკა“ ლისაბონი. უელვა, „ესტადიო კოლომბინო“. 19 აგვისტო, 1973. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: დავით ყიფიანმა 5' და ვლადიმერ გუცაევმა (2) 21' 46'. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  174. «Динамо» (Тбилиси) 4–1 «Славия» (София, Болгария) Кубок УЕФА сезона 1973/74 годов. 1/32 финала. I-й матч. Тбилиси. 19 сентября 1973 года. Стадион «Локомотив». 20 000 зрителей. Подготовка документа: Евгений Пугло — КЛИСФ. 27 ნოემბერი, 2004. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  175. James M. Ross (4 ივნისი, 2015). UEFA Cup 1973–74 RSSSF. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  176. «Славия» (София, Болгария) 2–0 «Динамо» (Тбилиси) Кубок УЕФА сезона 1973/74 годов. 1/32 финала. II-й матч. София. 3 октября 1973 года. Стадион им. Васила Левского. Подготовка документа: Евгений Пугло — КЛИСФ. 27 ნოემბერი, 2004. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  177. 1973–74 UEFA Cup. First round (All matches) uefa.com. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  178. «Динамо» (Тбилиси) 3–0 «ОФК» (Белград, Югославия) Кубок УЕФА сезона 1973/74 годов. 1/16 финала. I-й матч. Тбилиси. 24 октября 1973 года. Стадион «Локомотив». 30 000 зрителей. Подготовка документа: Евгений Пугло — КЛИСФ. 27 ნოემბერი, 2004. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  179. Статистика встреч «ОФК» (Белград, Югославия) – «Динамо» (Тбилиси) wildstat.ru. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  180. «ОФК» (Белград, Югославия) 1–5 «Динамо» (Тбилиси) Кубок УЕФА сезона 1973/74 годов. 1/16 финала. II-й матч. Белград. 7 ноября 1973 года. Стадион ОФК. 3 000 зрителей. Подготовка документа: Евгений Пугло — КЛИСФ. 27 ნოემბერი, 2004. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  181. 1973–74 UEFA Cup. (All matches) uefa.com. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  182. «Динамо» (Тбилиси) 1–1 «Тоттенхэм Хотспур» (Лондон, Англия) Кубок УЕФА сезона 1973/74 годов. 1/8 финала. I-й матч. Тбилиси. 28 ноября 1973 года. Стадион «Локомотив». 45 000 зрителей. Подготовка документа: Евгений Пугло — КЛИСФ. 27 ნოემბერი, 2004. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  183. «Тоттенхэм Хотспур» (Лондон, Англия) 5–1 «Динамо» (Тбилиси) Кубок УЕФА сезона 1973/74 годов. 1/8 финала. II-й матч. Лондон. 12 декабря 1973 года. Стадион «Уайт Харт Лейн». 18 602 зрителя. Подготовка документа: Евгений Пугло — КЛИСФ. 27 ნოემბერი, 2004. წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  184. „დინამო“ თბილისი 3–1 „გურნიკი“ ზაბჟე. ლას-პალმასი, „ესტადიო ინსულარი“. 27 აგვისტო, 1974. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: გივი ნოდიამ 12', ზურაბ წერეთელმა 56' და მანუჩარ მაჩაიძემ 63'. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  185. „ლას-პალმასი“ 2–1 „დინამო“ თბილისი. ლას-პალმასი, „ესტადიო ინსულარი“. 28 აგვისტო, 1974. თბილისელთაგან ბურთი გაიტანა: მანუჩარ მაჩაიძემ 50'. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  186. „ვისლა“ კრაკოვი 2–0 „დინამო“ თბილისი. კრაკოვი, ჰენრიკ რეიმანის სახელობის სტადიონი. 25 სექტემბერი, 1974. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  187. Sevilla FC 2–0 Dinamo Tbilisi (23 თებერვალი, 2017). ციტატა: „Trofeo Colombino, Estadio Nuevo Colombino, Huelva, August 23, 1975. Prepared and maintained by Erik Garin, Luis Antonio Reyes, Raúl Torre and Andrea Veronese for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  188. International football tournaments (19 ივნისი, 2014). ციტატა: „Trofeo Colombino, Trofeo Real Balompédica Linense, Trofeo Santiago Bernabeu, Prepared and maintained by Aleks Chistogan“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  189. River Plate 2–1 Dinamo Tbilisi (23 თებერვალი, 2017). ციტატა: „Trofeo Colombino, Estadio Nuevo Colombino, Huelva, August 24, 1975. Prepared and maintained by Erik Garin, Luis Antonio Reyes, Raúl Torre and Andrea Veronese for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  190. XI Trofeo Colombino 1975 (7 ივნისი, 2015). ციტატა: „Trofeo Colombino“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  191. Colombino Trophy (April 7, 2008). ციტატა: „Trofeo Colombino“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  192. „დინამო“ თბილისი 0–1 „ტრაბზონსპორი“ ტრაბზონი. თბილისი, „ლოკომოტივის“ სტადიონი. 31 აგვისტო, 1975. წაკითხვის თარიღი: 23 ივნისი, 2018.
  193. „დინამო“ თბილისი 3–0 იაპონიის სტუდენტთა ნაკრები. ბათუმი, „დინამოს“ სტადიონი. 26 ივლისი, 1976. გოლები: ალექსანდრე ჩივაძე 16', მანუჩარ მაჩაიძე 27', გოჩა მაჩაიძე 50'. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  194. Málaga 0–0 Dinamo Tbilisi — (Málaga on Penalty kicks) (23 თებერვალი, 2017). ციტატა: „Trofeo Ciudad de La Línea, Estadio Municipal de La Línea de la Concepción, Andalucía, August 7, 1976. Friendly tournament played in August since 1970 in the southern Spanish city of La Línea de la Concepción, near Gibraltar. Prepared and maintained by Javier García, Erik Garin and Raúl Torre for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  195. Dinamo Tbilisi 6–1 FC Amsterdam (23 თებერვალი, 2017). ციტატა: „Trofeo Ciudad de La Línea, Estadio Municipal de La Línea de la Concepción, Andalucía, August 8, 1976. The tournament is played at the Estadio Municipal de La Línea de la Concepción. Prepared and maintained by Javier García, Erik Garin and Raúl Torre for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  196. „რიეკა“ 1–1 „დინამო“ თბილისი. რიეკა, „სტადიონ კანტრიდა“. 10 მაისი, 1977. თბილისელთაგან ბურთი გაიტანა რევაზ ჩელებაძემ 81'. წაკითხვის თარიღი: 23 ივნისი, 2018.
  197. „მარიბორი“ 1–2 „დინამო“ თბილისი. მარიბორი, „სტადიონ ლიუდსკი ვრტ“. 12 მაისი, 1977. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: მანუჩარ მაჩაიძემ 19' და რევაზ ჩელებაძემ 77'. წაკითხვის თარიღი: 23 ივნისი, 2018.
  198. „დინამო“ თბილისი 2–1 „უიპეშტი“. თბილისი, „დინამოს“ სტადიონი. 17 მაისი, 1977. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: ზურაბ წერეთელმა 20' და ალექსანდრე ჩივაძემ 63'. წაკითხვის თარიღი: 23 ივნისი, 2018.
  199. „ვესტ ბრომვიჩ ალბიონი“ 1–0 „დინამო“ თბილისი. ალიკანტე, „ესტადიო ხოსე რიკო პერესი“. 12 აგვისტო, 1977. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  200. Erik Garin, Raúl Torre and RSSSF (7 დეკემბერი, 2017). West Bromwich Albion 1–0 Dinamo Tbilisi. Alicante, Estadio José Rico Pérez. 12.08.1977. Trofeo Costa Blanca. — Played at Estadio José Rico Pérez in Alicante (Spain). Trofeo Costa Blanca organized by Hércules CF since 1971–1983. Since 1984 is organized by the City of Alicante, and is called "Trofeo Ciudad de Alicante".RSSSF. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  201. „დინამო“ თბილისი 4–1 „ბევერენი“. ალიკანტე, „ესტადიო ხოსე რიკო პერესი“. 14 აგვისტო, 1977. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: ვლადიმერ გუცაევმა 54', რევაზ ჩელებაძემ 72', ვიტალი დარასელიამ 75' და ნოდარ ხიზანიშვილმა 80'. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  202. Erik Garin, Raúl Torre and RSSSF (7 დეკემბერი, 2017). Dinamo Tbilisi 4–1 SC Beveren. Alicante, Estadio José Rico Pérez. 14.08.1977. RSSSF. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  203. „დინამო“ თბილისი 4–1 „ბევერენი“. 14 აგვისტო, 1977. „დინამო“ თბილისის საერთაშორისო ამხანაგური მატჩების სტატისტიკა კლუბის ოფიციალურ საიტზე. fcdinamo.ge. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  204. Maurizio Mariani, Roberto Di Maggio and RSSSF (11 მაისი, 2018). Inter 0–1 Dinamo Tbilisi. 14.09.1977 (Goals: Kipiani 77'. San Siro, Milan. Attendance: 45,000) — Italian Clubs in European Cups. RSSSF. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  205. Maurizio Mariani, Roberto Di Maggio and RSSSF (11 მაისი, 2018). Dinamo Tbilisi 0–0 Inter. 28.09.1977 (Dinamo Stadium, Tbilisi. Attendance: 90,000) — Italian Clubs in European Cups. RSSSF. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  206. „პრშიბრამი“ 1–4 „დინამო“ თბილისი. პრშიბრამი, „ნა ლიტავცე“. 27 ნოემბერი, 1977. თბილისელთაგან ბურთები გაიტანეს: ფირუზ კანთელაძემ 20' ვლადიმერ გუცაევმა (2) 51' 85' და მანუჩარ მაჩაიძემ 88'. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  207. „პრშიბრამი“ 1–4 „დინამო“ თბილისი. 27 ნოემბერი, 1977. „დინამო“ თბილისის საერთაშორისო ამხანაგური მატჩების სტატისტიკა კლუბის ოფიციალურ საიტზე. fcdinamo.ge. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  208. „შკოდა“ 5–0 „დინამო“ თბილისი. პლზენი, „შტრუნც პარკი“. 30 ნოემბერი, 1977. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  209. „შკოდა“ 5–0 „დინამო“ თბილისი. 30 ნოემბერი, 1977. „დინამო“ თბილისის საერთაშორისო ამხანაგური მატჩების სტატისტიკა კლუბის ოფიციალურ საიტზე. fcdinamo.ge. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  210. „დინამო“ თბილისი 2–0 „ოლიმპია“ ლიუბლიანა. თბილისი, „დინამოს“ სტადიონი. 18 თებერვალი, 1978. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  211. „დინამო“ თბილისი 2–0 „ოლიმპია“ ლიუბლიანა. 18.02.1978. „დინამო“ თბილისის საერთაშორისო ამხანაგური მატჩების სტატისტიკა კლუბის ოფიციალურ საიტზე. fcdinamo.ge. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  212. „დინამო“ თბილისი 3–1 „ოლიმპია“ ლიუბლიანა. რუსთავი, „მეტალურგის“ სტადიონი. 21 თებერვალი, 1978. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  213. „დინამო“ თბილისი 3–1 „ოლიმპია“ ლიუბლიანა. 21.02.1978. „დინამო“ თბილისის საერთაშორისო ამხანაგური მატჩების სტატისტიკა კლუბის ოფიციალურ საიტზე. fcdinamo.ge. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  214. „ოლიმპია“ ლიუბლიანა 2–1 „დინამო“ თბილისი. ლიუბლიანა, „ბეჟიგრადი“. 5 სექტემბერი, 1978. თბილისელთაგან ბურთი გაიტანა მანუჩარ მაჩაიძემ 66'. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  215. „ოლიმპია“ ლიუბლიანა 2–1 „დინამო“ თბილისი. 05.09.1978. „დინამო“ თბილისის საერთაშორისო ამხანაგური მატჩების სტატისტიკა კლუბის ოფიციალურ საიტზე. fcdinamo.ge. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  216. „მარიბორი“ 0–1 „დინამო“ თბილისი. მარიბორი, „ლიუდსკი ვრტ“. 7 სექტემბერი, 1978. ბურთი გაიტანა მანუჩარ მაჩაიძემ 50'. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  217. „მარიბორი“ 0–1 „დინამო“ თბილისი. 07.09.1978. „დინამო“ თბილისის საერთაშორისო ამხანაგური მატჩების სტატისტიკა კლუბის ოფიციალურ საიტზე. fcdinamo.ge. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  218. Maurizio Mariani, Roberto Di Maggio and RSSSF (11 მაისი, 2018). Dinamo Tbilisi 2–0 Napoli. 13.09.1978 (Goals: Kipiani 39', Scenghelija 49') — Italian Clubs in European Cups. RSSSF. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  219. Maurizio Mariani, Roberto Di Maggio and RSSSF (11 მაისი, 2018). Napoli 1–1 Dinamo Tbilisi. 27.09.1978 (Goals: Savoldi 79' (pen.), Daraselija 66') — Italian Clubs in European Cups. RSSSF. წაკითხვის თარიღი: 22 ივნისი, 2018.
  220. ტუნისის ახალგაზრდული ნაკრები 0–2 „დინამო“ თბილისი. ტუნისი. 1 თებერვალი, 1979. გოლები: რამაზ შენგელია 31', გოჩა მაჩაიძე 50'. წაკითხვის თარიღი: 24 ივნისი, 2018.
  221. ლელო (5 თებერვალი, 1979). თბილისელთა პირველი გამარჯვება. ტუნისი. 1 თებერვალი. სსრ. კავშირის ჩემპიონებმა – თბილისის „დინამოს“ ფეხბურთელებმა პირველი საერთაშორისო მატჩი ჩაატარეს ტუნისში, სადაც მათი მეტოქე იყო ამ ქვეყნის ახალგაზრდული ნაკრები. დინამოელებმა მასპინძლები დაამარცხეს ანგარიშით 2–0. პირველი ბურთი გაიტანა შენგელიამ (31'), ხოლო მეორე – გ. მაჩაიძემ (50'). დინამოელებს მატჩის მსვლელობაში სრული ტერიტორიული უპირატესობა ჰქონდათ. ეს შეხვედრა თბილისელებმა ასეთი შემადგენლობით ჩაატარეს: გაბელია, კოსტავა (ხიზანიშვილი, 69'), კანთელაძე, ჩივაძე, გ. მაჩაიძე, დარასელია, მ. მაჩაიძე, ქორიძე, გუცაევი, ჩელებაძე (მუჯირი, 71'), შენგელია. ლელო 05.02.1979. წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  222. Boca Juniors 1–1 Dinamo Tbilisi (La Bombonera. 30.01.1980). წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  223. არგენტინული ტურნე. ციტატა: „მოგვითხრობს თბილისის „დინამოს“ ფეხბურთლთა გუნდის ექიმი, მედიცინის მეცნიერებათ კანდიდატი ზ. თელია.“ წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  224. Vélez Sarsfield 1–0 Dinamo Tbilisi (Estadio José Amalfitani. 01.02.1980). წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  225. Rosario Central 3–2 Dinamo Tbilisi (Estadio Gigante de Arroyito. 05.02.1980). წაკითხვის თარიღი: 20 ივნისი, 2018.
  226. 5 თებერვალი მსოფლიო სპორტის ისტორიაში (5 თებერვალი, 2018). ციტატა: „1980. თბილისის „დინამომ“ არგენტინული საფეხბურთო ტურნეს მსვლელობის მესამე მატჩში, როსარიოში ადგილობრივ „როსარიო სენტრალთან“ 2–3 წააგო. ქართველთაგან გოლები მანუჩარ მაჩაიძემ და ვახტანგ კოპალეიშვილმა გაიტანეს. „დინამო“ ასეთი შემადგენლობით ასპარეზობდა: გოგია (გაბელია), სულაქველიძე, ქორიძე, ხინჩაგაშვილი, ჭილაია, მინაშვილი (კაკილაშვილი), მ. მაჩაიძე, კოპალეიშვილი, დარასელია, ყიფიანი, შენგელია (ჩელებაძე).“ წაკითხვის თარიღი: 20 დეკემბერი, 2018.
  227. Yugoslavia 0–1 Soviet Union (Yugoslavia National Team List of Results 1970–1979). Prepared and maintained by Misha Miladinovich for the Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (27 მაისი, 2006). წაკითხვის თარიღი: 22 თებერვალი, 2017.
  228. Yugoslavia 0–1 Soviet Union. Association of Football Statisticians (AFS). ციტატა: „International Friendly, 17 April 1974.“ წაკითხვის თარიღი: 4 მარტი, 2017.
  229. Argentina 0–0 Soviet Union. Association of Football Statisticians (AFS). ციტატა: „International Friendly, River Plate, Buenos Aires. 28 November 1976.“ წაკითხვის თარიღი: 4 მარტი, 2017.
  230. Amistosos Argentina 1976 — Argentina 0–0 Soviet Union (28.11.1976) (24 ივლისი, 2016) estadisticadefutbol.blogspot.com წაკითხვის თარიღი: 18 იანვარი, 2018.
  231. Brazil 2–0 Soviet Union. Association of Football Statisticians (AFS). ციტატა: „International Friendly, Maracana, Rio de Janeiro. 01 December 1976.“ წაკითხვის თარიღი: 4 მარტი, 2017.
  232. იუგოსლავია 0–1 სსრ კავშირი. საერთაშორისო ამხანაგური მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  233. არგენტინა 0–0 სსრ კავშირი. საერთაშორისო ამხანაგური მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  234. ბრაზილია 2–0 სსრ კავშირი. საერთაშორისო ამხანაგური მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  235. სსრ კავშირი 2–2 უნგრეთი. ევროპის ჩემპიონატის შესარჩევი ეტაპის მატჩი. FootballFacts.ru. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  236. Nikoladze, Sophie (7 სექტემბერი, 2017). მანუჩარ მაჩაიძე: მოჭადრაკეები თავისიანად მთვლიან. ციტატა: „ახალგაზრდობაში ვთამაშობდი, ვმონაწილეობდი სხვადასხვა ტურნირებში. ვთამაშობდი თბილისის ჩემპიონატზე, ვიყავი ოსტატობის კანდიდატი. ახლაც ვთამაშობ ხოლმე, მაგრამ ბოლო ხანებში უფრო კომპიუტერთან. საერთოდ, ძალიან მიყვარს ჭადრაკი, ვქომაგობ ქართველ მოჭადრაკეებს, ძველებიდან კი საბჭოთა და უცხოელ ჩემპიონებს. ძალიან მიყვარს ფიშერის, ტალის, სპასკის თამაში. ასე მგონია, რომ ძველი ჭადრაკი — კომბინაციური, რომანტიული, შემოქმედებითი — უკვე მოკვდა. ახლა სხვა ჭადრაკია და მას უნდა შეეჩვიო.“ / წყარო: საქართველოს ჭადრაკის ფედერაცია. წაკითხვის თარიღი: 8 ივნისი, 2019.
  237. ლაბუჩიძე, როლან (7 დეკემბერი, 2010). თბილისში ჭადრაკის მოყვარულთა კლუბი გაიხსნა. worldsport.ge. წაკითხვის თარიღი: 21 ივნისი, 2018.
  238. საქართველოს სპორტსმენთა კავშირი (სსკ). nplg.gov.ge. წაკითხვის თარიღი: 16 ივნისი, 2018.
  239. თბილისის საკრებულო (2014–2017). საკრებულოს წევრები — მანუჩარ მაჩაიძე. tbsakrebulo.gov.ge. წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  240. მანუჩარ მაჩაიძე — ბიოგრაფიული ლექსიკონი. nplg.gov.ge (17 აპრილი, 2011). წაკითხვის თარიღი: 15 ივნისი, 2018.
  241. მანუჩარ მაჩაიძე — საქართველოს მეოთხე მოწვევის პარლამენტის წევრი. parliament.ge. წაკითხვის თარიღი: 15 ივნისი, 2018.
  242. საქართველოს კანონი სპორტის შესახებ. თავი მეხუთე. მუხლი 22. სპორტსმენისა და სპორტის სპეციალისტის სოციალური დაცვა. (20 სექტემბერი, 1996). წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  243. საქართველოს კანონი სპორტის შესახებ. თავი მეექვსე. მუხლი 24. სპორტის სფეროს მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა. (20 სექტემბერი, 1996). წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  244. საქართველოს კანონი სპორტის შესახებ. msy.gov.ge (20 სექტემბერი, 1996). წაკითხვის თარიღი: 18 ივნისი, 2018.
  245. საქართველოს სპორტსმენთა კავშირი. ivote.ge (21 ოქტომბერი, 2018). წაკითხვის თარიღი: 15 ივნისი, 2018.
  246. ეკა პატარაია (11 ნოემბერი, 2009). ახლახან „ვერნისაჟში“ ჩემი ფერწერული ნამუშევრების პერსონალური გამოფენა გაიმართა. ყველას დააინტერესა — სად ფეხბურთელი და სად მხატვრობაო. tbiliselebi.ge. ციტატა: „ფერწერაში განათლება არ მიმიღია, არც სპეციალური სკოლა მაქვს დამთავრებული და არც ტექნიკუმი. ჯერ კიდევ აქტიურ ფეხბურთში რომ ვიყავი, თბილისის „დინამოში“, მაშინ დავიწყე ხატვა.“ წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  247. მანუჩარ მაჩაიძის ნახატების გამოფენა ეროვნულ ბიბლიოთეკაში. nplg.gov.ge (2 ოქტომბერი, 2011). წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  248. მანუჩარ მაჩაიძის ნახატების გამოფენა ეროვნულ ბიბლიოთეკაში. youtube.com (17 იანვარი, 2014). წაკითხვის თარიღი: 19 ივნისი, 2018.
  249. Andrei Balitskiy and Mike Dryomin (29 თებერვალი, 2012). Soviet Union Cup 1970 // Dinamo Moskva 2–1 Dinamo Tbilisi. // Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. წაკითხვის თარიღი: 30 მაისი 2019.
  250. „დინამო“ მოსკოვი 2–1 „დინამო“ თბილისი — 8 აგვისტო, 1970. "Динамо" (Москва) - "Динамо" (Тбилиси) 2:1 (1:0). Голы: 1:0 В.Эштреков (17), 2:0 Г.Еврюжихин (62), 2:1 Ш.Хинчагашвили (67). 8 августа 1970. 18:00. Финал. Москва. Центральный стадион имени В.И.Ленина. Второй тайм электроосвещение. Ясно. 24 градуса. 103000 зрителей. Источник: Интернет ресурсы & Ткачук И.А.; Сайт болельщиков о футбольном клубе "Динамо" (Москва). fc-dynamo.ru. წაკითხვის თარიღი: 25 დეკემბერი, 2018.
  251. თბილისის „დინამო“ კარაველას თასს დაეუფლა — ეროვნული ფოტომატიანე. სურათზე მარცხნიდან: კახი ასათიანი, დავით ყიფიანი, რევაზ ძოძუაშვილი, ფირუზ კანთელაძე და ვახტანგ ჭელიძე. 19 აგვისტო, 1973. საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. წაკითხვის თარიღი: 19 დეკემბერი, 2018.
  252. Финал. Сборная Москвы — Сборная Грузии 2–1 (1–0). 5 августа 1979 года. Москва. Стадион им. В.И.Ленина. 95000 зрителей. Судья: М.Ступар (Ивано-Франковск). Сб. Москвы: Дасаев, Самохин, Никулин, Бубнов, Маховиков (к), Хидиятуллин, Шавло, Гаврилов (Васильев, 78), Максименков, Черенков, Сидоров (Петраков, 67). Сб. Грузии: Габелия, Сулаквелидзе, Чивадзе, Хинчагашвили, Муджири, Г.Мачаидзе, Дараселия, М.Мачаидзе (к), Коридзе (Какилашвили, 65), Гуцаев, Челебадзе (Шенгелия, 46). Голы: 1:0 Максименков (40), 2:0 Максименков (55), 2:1 Г.Мачаидзе (83). Предупреждения: Хидиятуллин, Гуцаев. Источник: Статистика матчей сборной Грузинской ССР на Спартакиаде народов СССР 1979 г. Футбол на летней Спартакиаде народов СССР 1979. «Динамо» (Тбилиси): история команды (История, статистика, факты). Максим Архипов. dinamo-tbilisi.ru. წყარო: საქართველოს სსრ ნაკრების სტატისტიკა 1979 წლის სსრ კავშირის ხალხთა სპარტაკიადის საფეხბურთო ტურნირზე. თბილისის „დინამო“: გუნდის ისტორია (თარიღები, მოვლენები, ფაქტები). მაქსიმ არხიპოვი. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 2 აგვისტო, 2016. წაკითხვის თარიღი: 21 ივნისი, 2019.