სტამბოლი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
ქალაქი
სტამბოლი
თურქ. İstanbul
Istanbul collage 5j.jpg
ქვეყანა თურქეთის დროშა თურქეთი
რეგიონი მარმარილოს ზღვის
პროვინცია სტამბოლი
კოორდინატები 41°00′36″ ჩ. გ. 28°57′37″ ა. გ. / 41.01000° ჩ. გ. 28.96028° ა. გ. / 41.01000; 28.96028
ქალაქის მერი მევლიუთ უისალი
დაარსდა ძვ. წ. 667
ფართობი 5,343 კმ²
ცენტრის სიმაღლე 100 მეტრი
ოფიციალური ენა თურქული ენა
მოსახლეობა 14,657,434 (2015)[1]
სასაათო სარტყელი UTC+3
სატელეფონო კოდი +90 212 და +90 216
საფოსტო ინდექსი 34000 და 34990
საავტომობილო კოდი 34
ოფიციალური საიტი http://www.ibb.istanbul/
სტამბოლი — თურქეთი
სტამბოლი
იუნესკოს დროშა მსოფლიო მემკვიდრეობა UNESCO, ობიექტი № 356
რუს.ინგლ.ფრ.

სტამბოლი (თურქ. İstanbulისტანბული), ისტორიულად ცნობილია, როგორც კონსტანტინოპოლი (ბერძნ. Κωνσταντινούπολις, თურქ. Kostantiniyyeკონსტანტინიე) და ბიზანტიონითურქეთის უდიდესი და ხალხმრავალი ქალაქი. ქვეყნის ეკონომიკური, კულტურული და ისტორიული ცენტრი. ტრანსკონტინენტური ქალაქი ევრაზიაში, რომელიც მდებარეობს ბოსფორის სრუტის გასწვრივ (რომელიც ჰყოფს ევროპასა და აზიას), მარმარილოსა და შავი ზღვის სანაპიროზე. ქალაქის კომერციული და ისტორიული ცენტრი ევროპულ ნაწილშია, ხოლო ქალაქის მოსახლეობის დაახლოებით მესამედი აზიურ ნაწილში ცხოვრობს.[2] ქალაქი სტამბოლი ამავე სახელწოდების მეტროპოლიის ადმინისტრაციული ცენტრია, სადაც 14,7 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს. სტამბოლი მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე ხალხმრავალი ქალაქია და მსოფლიოს მე-7 უდიდესი ქალაქია ისევე, როგორც ევროპის ყველაზე დიდი ქალაქია.[3]

ძვ.წ. 660 წლამდე, სარაიბურნუს კონცხზე დაარსებული ქალაქი, სახელით ბიზანტიუმი (ბერძნ. Βυζάντιον), ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილი გახდა. ახ. წ. 330 წელს, კონსტანტინოპოლის სახელით აღდგენილმა ქალაქმა, თითქმის XVI საუკუნის მანძილზე რომის და ბიზანტიის (330–1204 და 1261–1453), ლათინთა (1204-1261) და ოსმალეთის იმპერიის (1453-1922) დედაქალაქად ითვლებოდა.[4] ქალაქმა დიდი როლი ითამაშა ქრისტიანობის გავრცელებაში რომისა და ბიზანტიის იმპერიის დროს, სანამ ოსმალებმა 1453 წელს დაიპყრობდნენ ქალაქს და გადააკეთებდნენ ისლამური სამყაროს დასაყრდენად, ისევე, როგორც ოსმალეთის ხალიფატის დედაქალაქად.[5]

სტამბოლის ისტორიული და სტრატეგიული ადგილმდებარეობა აბრეშუმის გზის,[6] რომელიც ევროპასა და ახლო აღმოსავლეთის სარკინიგზო ქსელების და შავი ზღვისა და ხმელთაშუაზღვისპირეთის მარშრუტის გზაზე მდებარეობს, კოსმოპოლიტური მოსახლეობა წარმოიქმნა, თუმცა ეს ნაკლებად იყო შესამჩნევი 1923 წელს, თურქეთის რესპუბლიკის ჩამოყალიბების დროს. ომებს შორის პერიოდში ახალ დედაქალაქად ანკარის გამოცხადებამ, ქალაქს უდიდესი მნიშვნელობა მიანიჭა. 1950-იანი წლებიდან, ქალაქის მოსახლეობამ ათჯერ გაიზარდა, რაც ანატოლიიდან მიგრანტების ჩამოსვლით იყო განპირობებული, ეს კი ქალაქის ადმინისტრაციული საზღვრების გაფართოვება გამოიწვია.[7][8] XX საუკუნის დასასრულს დაარსებული ხელოვნების, მუსიკის, კინოს ფესტივალები და კულტურული ღონისძიებები დღესაც იმართება ქალაქში და მის სავიზიტო ბარათად იქცა. ქალაქის ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებამ, გამოიწვია რთული სატრანსპორტო ქსელის წარმოშობა.

ქალაქის ევროპის კულტურულ დედაქალაქად გამოცხადებიდან ხუთი წლის შემდეგ, 2015 წელს სტამბოლში დაახლოებით 12,56 მილიონი უცხოელი ტურისტი ჩავიდა, რაც იგი მსოფლიოს მეხუთე ყველაზე პოპულარულ ტურისტულ მიმართულებად აქცია.[9] ქალაქის უდიდესი ღირშესანიშნოებას წარმოადგენს მისი ისტორიული ცენტრი, ნაწილობრივ იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში შეტანილი, ხოლო ქალაქის კულტურული და გასართობი ნაწილი მდებარეობს ბუნებრივი ნავსადგურის, ოქროს რქის (ჰალიჩი) მეორე ნაპირზე, ბეიოღლუს რაიონში. გლობალურ ქალაქად განიხილებადი სტამბოლი,[10] მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე სწრაფად მზარდი ეკონომიკის მეტროპოლიაა.[11] ქალაქი ბევრი თურქული კომპანიის და მედიასაშუალების შტაბ-ბინის განლაგების ადგილია და მისი მოგება ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის მეოთხედს შეადგენს.[12] მისი განვითარები და სწრაფი გაფართოების იმედით, სტამბოლმა ოცი წლის განმავლობაში, ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების ჩატარების მიზნით, ხუთჯერ შეიტანა განაცხადი ჩატარების თაობაზე.[13]

ტოპონიმი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : სტამბოლის სახელწოდებები.

ქალაქის პირველი ცნობილი სახელწოდებაა ბიზანტიუმი (ბერძნ. Βυζάντιον, ბიზანტიონი), რომელიც ძვ. წ. 660 წელს ქალაქს დაარქვეს მის დაარსებისას მეგარიელმა კოლონისტებმა.[14] ითვლება, რომ სახელწოდება მომდინარეობს პირადი სახელიდან — ბიზასი. ძველი ბერძნული ტრადიციის მიხედვით, ბიზასი ლეგენდარული მეფეა, რომელიც ბერძენი კოლონისტების ლიდერი იყო. თანამედროვე მეცნიერებს მიაჩნიათ, რომ ბიზასის სახელი ადგილობრივი თრაკიული ან ილირიული წარმოშობისაა, შესაბამისად, რომლებიც მეგარიელებზე ადრე დასახლდნენ.[15]

მას შემდეგ, რაც ახ. წ. 330 წელს კონსტანტინე დიდმა ქალაქი რომის იმპერიის ახალ აღმოსავლეთ დედაქალაქად გადააქცია, ქალაქი ცნობილი გახდა, როგორც „კონსტანტინოპოლისი“ (კონსტანტინოპოლი), რომელიც „Κωνσταντινούπολις“ (კონსტანტინოუპოლის) ლათინური ფორმაა და ნიშნავს „კონსტანტინეს ქალაქს“.[14] მან ასევე სცადა ხელი შეეწყო ახალი სახელწოდების „ნოვა რომა“-ს და მისი ბერძნული ვერსიის „Νέα Ῥώμη“ Nea Romē (ახალი რომი) დამკვიდრებას, მაგრამ ეს სახელწოდება ფართოდ ვერ გავრცელდა.[16] კონსტანტინოპოლი, დასავლეთში ქალაქის ყველაზე გავრცელებული სახელი დარჩა, თურქეთის რესპუბლიკის ჩამოყალიბებამდე, ასევე კოსტანტინეიე (ოსმ. قسطنطينيه) და ბე მაქამ-ე ქონსტანტინიიაჰ ალ-მაჰმიიაჰ (რაც ნიშნავს „კონსტანტინეპოლის დაცული ადგილი“) და ისტანბული ქალაქის ის სახელწოდებები იყო, რომლებიც ალტერნატიულად იყენებდნენ ოსმალეთში, ოსმალების მმართველობის დროს.[17] თურქებისთვის სახელწოდება „კონსტანტინოპოლის“ გამოყენება ქალაქის სახელად, ოსმალების მმართველობის პერიოდისთვის (XX საუკუნის შუა წლებიდან), დღეისთვის პოლიტიკურად არასწორია, თუნდაც ისტორიულად არაზუსტი იყოს.[18]

XIX საუკუნეში, ქალაქმა შეიძინა სხვა სახელებიც, გამოყენებული უცხოელების ან თურქების მიერ. ევროპელები კონსტანტინოპოლს მთელი ქალაქისთვის იყენებდნენ, მაგრამ სახელწოდება „სტამბოლს“ იყენებდნენ, როგორც თურქები, ქალაქის ისტორიული კედლით შემოსაზღვრულ ნახევარკუნძულის მიმართ, რომელიც მდებარეობს ჰალიჩისა და მარმარილოს ზღვას შორის.[18] პერა (მომდინარეობს ბერძნული სიტყვიდან „გასწვრივ“) გამოიყენებოდა ოქროს რქისა და ბოსფორის შორის არსებული ტერიტორიის მიმართ, მაგრამ თურქები ასევე იყენებდნენ სახელწოდებას ბეიოღლუ (დღეს ოფიციალურად ქალაქის ერთ-ერთი რაიონი).[19] ისლამბოლი (რაც ნიშნავს „ისლამის ქალაქს“ ან „სრული ისლამი“) ხშირად იყო გამოყენებული ქალაქის სახელწოდებად და ზოგიერთ ოსმალურ მონეტაზეც ამოტვიფრული იყო,[20] მაგრამ რწმენა იმისა, რომ ეს იყო წინამორბედი სახელწოდება სტამბოლისა, თვით ის ფაქტიც უარყოფს, რომ ეს უკანასკნელი ადრეც იყო ქალაქის სახელწოდება და ოსმალეთის დაპყრობასაც უსწრებდა.[14]

სახელწოდება ისტანბული ჩვეულებრივ შედგება შუა საუკუნეების ბერძნული ფრაზისაგან „εἰς τὴν Πόλιν“ (იკითხება, როგორც ის ტიმ ბოლინ), რაც ნიშნავს „ქალაქში“[21] და ადგილობრივ ბერძნებს შორის გავრცელებული კონსტანტინოპოლისგან. ეს სახელწოდება ასახავდა ქალაქის სტატუსს, როგორც ერთადერთი მთავარი ქალაქს სიახლოვეს. ოსმალეთის სამყაროშიც დიდი იყო კონსტანტინოპოლის მნიშვნელობაც, რაც აისახა ქალაქის ოსმალურ სახელწოდებაში „დერ საადეტი“ (Der Saadet), რომელიც ნიშნავს „კეთილდღეობის კარიბჭეს“. ალტერნატიული თვალსაზრისით, ქალაქის სახელწოდება ძველი სახელწოდებიდან, კონსტანტინოპოლიდან პირდაპირ ჩამოყალიბდა, პირველი და მესამე მარცვალის ამოღებით.[14] თურქული ხალხური ეტიმოლოგია, ქალაქის სახელწოდებას ისლამთან აკავშირებს,[22] რადგან ქალაქს ისლამბოლი ან ისლამბული ერქვა, რაც განპირობებული იყო ქალაქის ისლამური ოსმალეთის იმპერიის დედაქალაქად წოდებით. ეს სახელწოდება თავდაპირველად ქალაქის დაპყრობის შემდეგ გაჟღერდა, ხოლო სახელწოდების გამოგონება, ზოგიერთი თანამედროვე მწერლის მიხედვით, სულთან მეჰმედ II-ისთვის იყო მიწერილი.[23] XVII საუკუნის ზოგიერთი ოსმალური წყარო, როგორიცაა ევლია ჩელები, აღწერს მას დროის საერთო თურქულ სახელწოდებად; XVII საუკუნის ბოლოდან XVIII საუკუნემდე, სახელწოდება ოფიციალურად გამოიყენებოდა. სახელწოდება „ისლამბოლის“ პირველი გამოყენება მონეტაზე, 1703 წელს, სულთან აჰმედ III-ის დროს ეკუთვნის. მიუხედავად ამისა, სახელწოდება კონსტანტინოპოლი ინგლისურ ენაში XX საუკუნემდე გამოიყენებოდა. ქალაქის სახელწოდება სტამბოლი (თურქ. İstanbul) მხოლოდ მას შემდეგ გახდა ფართოდ გამოყენებადი, რაც თურქეთმა 1928 წელს ლათინური ანბანი მიიღო და მოუწოდა სხვა ქვეყნებს, გამოიყენონ ქალაქის თურქული სახელწოდება.[24][25]

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : სტამბოლის ისტორია.
ბიზანტიუმის აკროპოლისის ბიზანტიური სვეტი, რომელიც დღეს მდებარეობს თოფქაფის სასახლეში.

XXI საუკუნის დასაწყისში, არქეოლოგების მიერ აღმოჩენილი ნეოლითის ხანის ნიმუშები მიუთითებენ, რომ სტამბოლის ისტორიული ნახევარკუნძული, ძვ.წ. მე-6 ათასწლეულში იყო დასახლებული.[26] ეს ადრეული დასახლება, მნიშვნელოვანია იმ პროცესისთვის, რომლის დროსაც, თითქმის ათასი წლის მანძილზე, ნეოლითის რევოლუციამ ახლო აღმოსავლეთიდან ევროპისკენ განვითარდა, სანამ წყლის დონის მატების გამო, ყველაფერი წყალქვეშ არ აღმოჩნდა.[27][28][29][30] ქალაქის აზიური მხარის პირველი დასახლებაა ფიკირთეფეს ყორღანი, რომელიც სპილენძის ხანის პერიოდისაა და ხელოვნების ნიმუშების მეშვეობით თარიღდება ძვ.წ. 5500-დან 3500 წლამდე,[31] ხოლო ქალაქის ევროპულ მხარეს, ნახევარკუნძულის (სარაიბურნუს) მახლობლად, პირველი ათასწლეულის დასაწყისში თრაკიელების დასახლება იყო. თანამედროვე ავტორები მას უკავშირებენ თრაკიის ტოპონიმს ლიგოსს,[32] რომელიც პლინიუს უფროსმა აღნიშნა, როგორც ბიზანტიის დასახლების ადრეული სახელწოდება.[33]

ქალაქის ისტორია იწყება დაახლოებით ძვ. წ. 660 წლიდან,[34][35][36] როდესაც ბერძენმა კოლონისტებმა მეგარიიდან ბოსფორის ევროპულ მხარეს ბიზანტიუმი დააარსეს. კოლონისტებმა ოქროს რქის მიმდებარედ აკროპოლისი ააშენეს, იმ ადგილზე, სადაც მანამდე თრაკიელების დასახლებები იყო, საიდანაც ქალაქის ეკონომიკის მართვა დაიწყეს.[37] ქალაქი, ძვ.წ. V საუკუნეში ხანმოკლე დროით სპარსეთის მმართველობის ქცეშ იყო, მაგრამ მალევე ბერძნებმა ბერძენ-სპარსელთა ომების დროს, დაიბრუნეს ქალაქი.[38] ბიზანტია განაგრძობდა დელიანის ლიგის, ხოლო შემდგომ მისი მემკვიდრის, ათენის მეორე იმპერიის შემადგენლობაში არსებობას, სანამ ძვ. წ. 355 წელს არ მოიპოვა დამოუკიდებლობა.[39] რომაელებთან დიდი ხნის მოკავშირეობის შემდეგ, ბიზანტია ოფიციალურად ახ. წ. 73 წელს რომის იმპერიის ნაწილი გახდა.[40] ბიზანტიის გადაწყვეტილება, რომაელი უზურპატორის პესცენიუს ნიგერის მხარდაჭერა იმპერატორ ლუციუს სეპტიმიუს სევერუსის წინააღმდეგ, ქალაქს ძვირად დაუჯდა; ახ. წ. 195 წლის მიწურულს დანებებისას, ქალაქი ორწლიანი ალყის გამო, განადგურებული იყო.[41] ხუთი წლის შემდეგ, სევერუსმა ბიზანტიის აღდგენა დაიწყო და ქალაქი, ზოგიერთების გადმოცემით, თავის წინა კეთილდღეობასაც კი გაუსწრო.[42]

კონსტანტინოპოლისა და ბიზანტიის იმპერიის აღმავლობა და დაცემა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : კონსტანტინოპოლი.
კრისტოფორო ბონდელმონტის მიერ 1422 წელს შექმნილი ეს რუკა, კონსტანტინოპოლის უძველესი გადარჩენილი რუკაა.

324 წლის სექტემბერში, კონსტანტინე დიდი ფაქტიურად მთელი რომის იმპერიის იმპერატორი გახდა.[43] ორი თვის შემდეგ, მან ბიზანტიუმის ნაცვლად ახალი, ქრისტიანული ქალაქის გეგმა შეიმუშავა. როგორც იმპერიის აღმოსავლეთი დედაქალაქი, ქალაქს დაერქვა „ახალი რომი“, თუმცა მას ფართოდ უწოდებდნენ კონსტანტინოპოლს, რომელიც XX საუკუნემდე დარჩა ქალაქის სახელწოდებად.[44] 330 წლის 11 მაისს, კონსტანტინოპოლი რომის იმპერიის დედაქალაქად გამოაცხადა, რომელიც მოგვიანებით თეოდოსიუს I-ის ორ ვაჟს შორის, 395 წლის 17 იანვარს, მის სიკვდილამდე გადანაწილდა, როდესაც ქალაქი აღმოსავლეთ რომის (ბიზანტიის) იმპერიის დედაქალაქი გახდა.[45]

კონსტანტინოპოლის დააარსება, კონსტანტინე დიდის ერთ-ერთი უმთავრესი მიღწევაა, რომლის შედეგად, რომის ძალაუფლება აღმოსავლეთით გადავიდა, რადგან ქალაქი ბერძნული კულტურისა და ქრისტიანობის ცენტრი გახდა.[45][46] ქალაქის მასშტაბით მრავალი ეკლესია აშენდა, მათ შორის აია-სოფია, რომელიც იუსტინიანეს მეფობის დროს აშენდა და ათასი წლის მანძილზე მსოფლიოში ყველაზე დიდ საკათედრო ტაძრად რჩებოდა.[47] კონსტანტინემ, ასევე კონსტანტინოპოლის იპოდრომის რეკონსტრუქცია და გაფართოებაც დაიწყო, რომელიც ათობით მაყურებელს იტევდა და V-VI საუკუნეებში გახდა სამოქალაქო ცხოვრების ძირითადი კერა, ისევე, როგორც აჯანყებების ადგილიც იყო, მათ შორის ნიკას აჯანყების ეპიცენტრიც იყო.[48][49] კონსტანტინოპოლის ადგილსამყოფელი ასევე უზრუნველყოფდა მის არსებობას დროთა განმავლობაში. მრავალი საუკუნის მანძილზე, ქალაქის კედლები და ზღვის ნაპირი, ევროპას აღმოსავლელი დამპყრობლებისგან და ისლამის გავრცელებისგან იცავდა.[46] შუა საუკუნეების დიდ ნაწილსა და ბიზანტიის ეპოქის უკანასკნელ პერიოდში, კონსტანტინოპოლი უდიდესი და ყველაზე მდიდარი ქალაქი იყო ევროპის კონტინენტზე და ზოგჯერ მსოფლიოშიც.[50][51]

კონსტანტინეპოლმა, 1025 წელს ბასილი II-ის მმართველობის დასრულების შემდეგ, მუდმივ დაღმალობას განიცდიდა. საბოლოო დარტყმა მიაყენა ქალაქს ვილარდოინის და ენრიკო დანდოლოს დაპყრობამ, მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს, როდესაც ქალაქი გააოხრეს და გაანადგურეს.[52] მოგვიანებით ქალაქი ლათინთა იმპერიის ცენტრად გადაიქცა, რომელიც კათოლიკე ჯვაროსნების მიერ შეიქმნა, მართლმადიდებლური ბიზანტიის იმპერიის ჩანაცვლების მიზნით.[53] აია სოფია კი 1204 წელს კათოლიკურ ეკლესიად გადაკეთდა. 1261 წელს ბიზანტიის იმპერია აღდგა, თუმცა დასუსტებულიყო.[54] კონსტანტინოპოლის ეკლესიები, თავდაცვითი ნაგებობები და ძირითადი შენობები უვარგისი იყო,[55] ხოლო ქალაქის მოსახლეობა რცა საუკუნის მანძილეზე ნახევარი მილიონიდან 100 ათასამდე შემცირდა. 1261 წლის გამარჯების შემდეგ, ქალაქის ზოგიერთი ძეგლი აღადგინეს, ხოლო ზოგი კი, როგორც დეისის მოზაიკა აია სოფიასა და კარიეში, ახლად შეიქმნა.

ანდრონიკე II-ის მიერ შემუშავებული და გატარებული სხვადასხვა ეკონომიკური და სამხედრო სტრატეგია, როგორიცაა სამხედრო ძალების შემცირება, გამოიწვია იმპერიის შესუსტება და დაუცველი გახადა თავდასხმისგან.[56] XIV საუკუნის შუა რიცხვებში, ოსმალელმა თურქებმა დაიწყეს პატარა ქალაქებისა და სოფლების თანდათანობით დაპყრობა, რითაც შეძლეს კონსტანტინოპოლში მიმავალი მომარაგებელი მარშრუტების ნელ-ნელა გაწყვეტა.[57] 1453 წლის 29 მაისს, რვა კვირიანი ალყის (რომლის დროსაც რომის ბოლო იმპერატორი კონსტანტინე XI მოკლეს) შემდეგ, სულთან მეჰმედ II „დამპყრობელმა“, კონსტანტინოპოლი საბოლოოდ აიღო და ქალაქი ოსმალეთის იმპერიის ახალ დედაქალაქად გამოაცხადა. ქალაქის აღებიდან რამდენიმე საათის შემდეგ, სულთანმა აია სოფიაში მივიდა და იმამი დაიბარა, რომ ტაძარი ისლამური რწმენის ნაგებობად გამოეცხადა, ამით დიდი ტაძარი იმპერიულ მეჩეთად გადაიქცა, რადგან ქალაქის მოსახლეობამ უარი თქვა მისი მშვიდობიანად გადაცემაზე.[58] სულთან მეჰმედმა კი თავისთავი ახალ „ქაისარ-ი რუმ“-ად (რაც ოსმალურად „რომის კეისრის“ ეკვივალენტია) გამოაცხადა და ოსმალეთის სახელმწიფო იმპერიად გადაკეთდა.[59]

ოსმალეთის იმპერიის და თურქეთის რესპუბლიკის ერა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ივანე აივაზოვსკის მიერ შესრულებული ოსმალეთის ეპოქის სამი ნამუშევარი

კონსტანტინoპოლის დაპყრობის შემდეგ, მეჰმედ II დაუყოვნებლივ დაიწყო ქალაქის აღორძინებაზე ზრუნვა, რომელიც იმ დროისთვის უკვე ცნობილი იყო, როგორც სტამბოლი. მან მოუწოდა დაბრუნებისკენ მათ, ვინც ქალაქის ალყის დროს გაიქცა და ანატოლიის სხვადასხვა კუთხიდან ქალაქში გადმოასახლა მუსლიმები, ებრაელები და ქრისტიანები. მან მოითხოვა, რომ სექტემბრისთვის ხუთი ათასი ოჯახი გადმოესახლად კონსტანტინოპოლში.[60] მთელი ისლამური იმპერიის ტერიტორიებიდან, ქალაქში გადმოასახლეს ომის ტყვეები და დეპორტირებული ხალხი: ამ ხალხს თურქულ ენაზე ეწოდათ „სიურგიუნი“, რაც „გადასახლებულს“ ნიშნავს.[61] თუმცა, ბევრი ადამიანი ქალაქიდან ისევ გაიქცა, ამავე დროს იყო ჭირის ეპიდემიის რამდენიმე შემთხვევა, შედეგად, 1459 წელს მეჰმედმა დეპორტირებულ ბერძნებს ქალაქში დაუბრუნების უფლება მისცა.[62] მან ასევე მოიწვია თავის დედაქალაქში ადამიანები მთელი ევროპის მასშტაბით, რომ შეექმნა კოსმოპოლიტური საზოგადოება, რაც გააგრძელა თავისი არსებობა ოსმალეთის სახელმწიფოს არსებობის დიდი ნაწილის განმავლობაში.[63] თუმცა, ჭირის ეპიდემია განაგრძობდა სტამბოლში არსებობას, იგი არსებობას განაგრძობდა დანარჩენი საუკუნეების მანძილზეც, როგორც ეს იყო 1520 წლიდან, რამდენიმე წლის განმავლობაში პატარა შესვენებებით ის თავიდან იჩენდა თავს: 1529 და 1533 წლებში, 1549 და 1552 წლებში, 1567 და 1570 წლებში. ეპიდემია თავდაპირველად წარმოიშვა დასავლეთში, ჰეჯაზსა და სამხრეთ რუსეთში.[64] თუმცა, ანატოლიაში მოსახლეობის ზრდამ, ხელი შეუწყო სტამბოლს აღედგინა თავისი დანაკარგი და შეენარჩუნა მოსახლეობის რაოდენობა დაახლოებით 500 000 მოსახლემდე, რომელიც 1800 წლამდე შენარჩუნდა. მეჰმედ II ასევე გაარემონტა ქალაქის დაზიანებული ინფრასტრუქტურა, მათ შორის ქალაქის მთლიანი წყლის სისტემა, ააშენა სტამბოლის დიდი ბაზარი და თოფქაფის სასახლე, რომელიც სულთნის ოფიციალური რეზიდენცია იყო.[65] დედაქალაქის ედირნედან (ადრიანოპოლისი) კონსტანტინოპოლში გადაყვანით, ახალი სახელმწიფო რომის იმპერიის მემკვიდრედ და გამგრძელებლად გამოცხადდა.[66]

თომას ალომის ოსმალეთის პერიოდის სტამბოლის ნახატი
გალათას ხიდი XIX საუკუნეში

ოსმალებმა სწრაფად შეცვალეს ქალაქი ქრისტიანობის ბურჯიდან ისლამური კულტურის სიმბოლოთი. დაფუძნდა რელიგიური ფონდები, ძვირფასი შემკულობით ასაშენებელი მეჩეთების დასაფინანსებლად, რომლებიც ხშირად სკოლებთან, საავადმყოფოებთან და საზოგადოებრივ აბანოებთან იყვნენ შეერთებულნი.[65] ოსმანებმა 1517 წელს გამოაცხადეს ხალიფატის სტატუსი, ხოლო სტამბოლი ამ უკანასკნელი ხალიფატის, ბოლო ოთხი საუკუნის განმავლობაში დედაქალაქად რჩებოდა.[5] სულეიმან დიდებულის მმართველობის პერიოდი, 1520-1566 წლები, იყო ოსმალეთის იმპერიის უდიდესი მხატვრული და არქიტექტურული მიღწევის პერიოდი; იმპერიის მთავარმა არქიტექტორმა, მიმარ სინანმა, ქალაქის რამდენიმე გამორჩეული ნაგებობა შექმნა, რა დროსაც ოსმალური ხელოვნება, კერძოდ კერამიკა, ვიტრაჟები, კალიგრაფია და მინიატურა ყვავოდა.[67] სტამბოლის მოსახლეობამ, XVIII საუკუნის ბოლოსთვის, 570 ათასი ადამიანი შეადგინა.[68]

XIX საუკუნის დასაწყისის აჯანყების პერიოდმა, გამოიწვია პროგრესული სულთანის მაჰმუდ II-ის აღზევება, რაც შემდეგ თანზიმატის პერიოდში გადაიზარდა, რამაც პოლიტიკურ რეფორმებს ბიძგი და ქალაქისთვის ახალი ტექნოლოგიების დანერგვის საშუალება მისცა.[69] ამ პერიოდში აშენდა ოქროს რქაზე ხიდები და სტამბოლი 1880-იან წლებში,[70] დანარჩენ ევროპას სარკინიგზო ქსელით დაუკავშირდა.[71] თანამედროვე საშუალებები, როგორიცაა წყალმომარაგების ქსელი, ელექტროენერგია, ტელეფონები და ტრამვაი, სტამბოლში თანდათანობით, მომდევნო ათწლეულებში დაინერგა, თუმცა უფრო გვიან, ვიდრე სხვა ევროპულ ქალაქებში.[72] მოდერნიზაციის ძალისხმევა არ ყოფილა საკმარისი იმისათვის, რომ იმპერიას თავი აეცილა დაკნინებისგან.

XX საუკუნის დასაწყისში, ახალგაზრდა თურქების რევოლუციამ ჩამოაგდო სულთან აბდულჰამიდ II და გააჩაღა რიგი ომები, რომლებიც აწუხებდა ავადმყოფი იმპერიის დედაქალაქს.[73] ბოლო ომის, პირველი მსოფლიო ომის შედეგად, კონსტანტინოპოლის ოკუპაცია მოჰყვა ბრიტანული, ფრანგული და იტალიური ძალების მიერ. ოსმალეთის იმპერიის ბოლო სულთანი მეჰმედ VI 1922 წლის ნოემბერში, ათათურქის მიერ გააძევებულიყო. მომდევნო წელს, კონსტანტინოპოლის ოკუპაცია ლოზანის ხელშეკრულების ხელმოწერისა და მუსტაფა ქემალ ათათურქის მიერ გამოცხადებული თურქეთის რესპუბლიკის აღიარებით დასრულდა.[74]

რესპუბლიკის ადრეულ წლებში, სტამბოლს ჩამოართვეს დედაქალაქის სტატუსი ანკარის სასარგებლოდ, რომელიც ახალი და სეკულარული ქვეყნის ისტორია, ოსმალეთის ისტორიიდან განაცალკევა.[75] 1940-იანი წლების ბოლოს და 1950-იანი წლების დასაწყისში, სტამბოლში დიდი სტრუქტურული ცვლილებები განხორციელდა, რადგან ქალაქის მასშტაბით აშენდა ახალი მოედნები, ბულვარები და გამზირები, ზოგჯერ ისტორიული ნაგებობების ხარჯზე.[76] სტამბოლის მოსახლეობა 1970-იან წლებში სწრაფად გაიზარდა, ვინაიდან ანატოლიიდან მოსახლეობის სწრაფი მიგრირება მოხდა ქალაქში, რომლებიც სამუშაო ადგილს ეძებდნენ სტამბოლის გარეუბანში აშენებულ ახალ ქარხნებში. ქალაქის მოსახლეობის მოულოდნელმა მკვეთრმა ზრდამ გამოიწვია საცხოვრებელ სახლებზე დიდი მოთხოვნილება, შედეგად ქალაქის მეტროპოლიურმა ტერიტორიამ, სოფლების და ტყეების ხარჯზე გაიზარდა.[77]

ოსმალეთის პერიოდის სტამბოლის პანორამული ხედი გალათას კოშკიდან
ოსმალეთის პერიოდის სტამბოლის პანორამული ხედი გალათას კოშკიდან

გეოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დასავლეთ თურქეთში არსებული ნასხლეტები კონცენტრირებულია მარტო სტამბოლის სამხრეთ-დასავლეთით, რომელიც გადის მარმარილოსა და ეგეოსის ზღვის ქვეშ.
სტამბოლისა და ბოსფორის სრუტის თანამგზავრული ხედი.
სტამბოლის ტოპოგრაფიული რუკა

სტამბოლი მდებარეობს თურქეთის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, რომელიც შედის მარმარილოს ზღვის რეგიონის შემადგენლობაში და რომლის საერთო ფართობი შეადგენს 5,343 კმ².[78][79][80] ბოსფორი, რომელიც ერთმანეთს აკავშირებს მარმარილოს ზღვასა და შავ ზღვას, ქალაქს ყოფს ევროპულ, თრაკიულ მხარედ, რომელიც მოიცავს ქალაქის ისტორიულ და ეკონომიკურ ცენტრს და აზიურ, ანატოლიურ მხარედ. ქალაქი შემდგომში კიდევ იყოფა ოქროს რქად, რომელიც წარმოადგენს ბუნებრივ ნავსადგურს, სადაც დაარსდა ყოფილი ბიზანტიუმი და კონსტანტინოპოლი. დღევანდელი სტამბოლის გული, მარმარილოს ზღვის, ბოსფორისა და ოქროს რქის შესართავი, ათასობით წლის განმავლობაში აჩერებდა შეიარაღებულ ძალებს და დღემდე რჩება ქალაქის ლანდშაფტის მნიშვნელოვან ნაწილად.[46]

ქალაქ რომის მოდელის მსგავსად, ისტორიული ნახევარკუნძული შვიდი ბორცვის ხასიათს ატარებს, აქედან თითოეულ ბორცვს იმპერიული მეჩეთი ამშვენებს. ამ ბორცვებიდან აღმოსავლეთში მყოფზე სარაიბურნუა, რომელზეც მდებარეობს თოფქაფის სასახლე.[81] ოქროს რქის მეორე მხარეს კიდევ ერთი ბორცვია, სადაც მდებარეობს თანამედროვე ბეიოღლუს რაიონი. ტოპოგრაფიის გამო, ბეიოღლუს შენობები ოდესღაც ტერასული საყრდენი კედლების დახმარებით აშენდა და გზები საფეხურის სახით იყო დაგებული.[82] იუსქიუდარის რაიონი, რომელიც ქალაქის აზიურ მხარეს მდებარეობს, ასევე ბორცვიან ხასიათს ატარებს, რომლის რელიეფი თანდათანობით ვრცელდება ბოსფორის სანაპიროზე, მაგრამ შემსიფაშასა და აიაზმას ლანდშაფტი უფრო მკვეთრია, როგორც კონცხის. სტამბოლის უმაღლესი წერტილია ჩამლიჯას ბორცვი, რომლის სიმაღლე შეადგენს 288 მეტრს.[82] სტამბოლის ჩრდილოეთ ნახევარი სამხრეთ სანაპიროსთან შედარებით უფრო მაღალი საშუალო სიმაღლე გააჩნია, სადაც ზოგიერთი ადგილის სიმაღლე 200 მეტრს აღემატება, ხოლო ზოგიერთი ნაწილი სანაპირო ზოლის ციცაბო კლდეებით ფიორდს ჰგავს, განსაკუთრებით ბოსფორის ჩრდილოეთით ნაწილში, სადაც სრუტე შავ ზღვას ერწყმის.

სტამბოლი მდებარეობს ჩრდილოეთ ანატოლიურ ნასხლეტთან, აფრიკისა და ევრაზიის ფილაქნის საზღვართან ახლოს. ნასხლეტების ეს ზონა, რომელიც ჩრდილოეთ ანატოლიიდან მარმარილოს ზღვამდე გრძელდება, პასუხისმგებელია ქალაქის ისტორიაში მომხდარ რამდენიმე სასიკვდილო მიწისძვრაზე. ამ სეისმური მოვლენებიდან ყველაზე დამანგრეველი იყო 1509 წლის მიწისძვრა, რამაც ცუნამი გამოიწვია, რომელიც ქალაქის კედლები შეანგრია და 10 000-ზე მეტი ადამიანი იმსხვერპლა. ცოტა ხნის წინ მომხდარმა, 1999 წლის იზმითის მიწისძვრამ, რომლის ეპიცენტრი იზმითთან მდებარეობდა, 18 000 ადამიანი იმსხვერპლა, მათ შორის 1 000 ადამიანი სტამბოლის გარეუბნებში. სტამბოლის მოსახლეობა კვლავ შეშფოთებულია, რადგან შესაძლებელია კიდევ უფრო კატასტროფული სეისმური მოვლენა მოხდეს უახლოეს მომავალში, რაც შესაძლებელია სტამბოლის სწრაფად მზარდი მოსახლეობის საცხოვრებელი ინფრასტრუქტურა დაანგრიოს, რადგან ახალი ინფრასტრუქტურული ობიექტები ხშირად არ აკმაყოფილებენ სეისმოლოგიურ სტანდარტებს.[83] სეისმოლოგები აცხადებენ, რომ 2030 წლისთვის, სტამბოლში 7.6 მაგნიტუდის მიწისძვრის საშიშროების რისკი 60%-ზე მეტია.[84][85]

კლიმატი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ნისლში გახვეული ლევენთი, სადაც დილის საათებში ეს მოვლენა ხშირია.
სტამბოლში ყოველწლიური ნალექების განსხვავებები, რომლებიც რამდენიმე მიკროკლიმატს ქმნის.
სტამბოლის მიკროკლიმატები კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის მიხედვით.

კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის სისტემაში სტამბოლი ხმელთაშუა ზღვის, ნოტიო სუბტროპიკული და ოკეანური კლიმატის საზღვარზეა, რაც განპირობებულია მისი ადგილმდებარეობით გარდამავალ კლიმატურ ზონაში. ვინაიდან ზაფხულის თვეებში ნალექების რაოდენობა 20-დან 65 მმ-მდე მერყეობს, რაც დამოკიდებულია მისი ადგილმდებარეობით, ქალაქი არ შეიძლება იყოს კლასიფიცირებული მხოლოდ ხმელთაშუაზღვის ან ნოტიო სუბტროპიკული კლიმატით.[86][87][88] ქალაქის ზომიდან, მრავალფეროვანი ტოპოგრაფიიდან, საზღვაო მდებარეობიდან და რაც მთავარია, სანაპირო ზოლიდან გამომდინარე, სტამბოლში სხვადასხვა მიკროკლიმატებია წარმოდგენილი. ქალაქის ჩრდილოეთი ნაწილისთვის, ისევე, როგორც ბოსფორის სანაპირო ზოლისთვის დამახასიათებელი ოკეანური და ტენიანი სუბტროპიკული კლიმატი, რაც განპირობებულია შავი ზღვის ტენიანობისა და მცენარეულობის შედარებით მაღალი კონცენტრაციის გამო. კლიმატი ქალაქის დასახლებულ რაიონებში, სამხრეთში, მარმარილოს ზღვის სანაპიროზე, თბილი, მშრალი და ნაკლებად ტენიანია.[89] ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში წლიური ნალექი შეიძლება ორჯერ აღემატებოდეს (ბაჰჩექოი 1166.6 მმ) სამხრეთის, მარმარილოს ზღვის სანაპიროსას (ფლორია 635.0 მმ).[90] მნიშვნელოვანი განსხვავებაა ჩრდილოეთისა (ბაჰჩექოი 12.8 °C) და სამხრეთი სანაპიროების (ქართალი 15.03 °C) საშუალო წლიურ ტემპერატურათა შორის.[91] პროვინციის ნაწილები, რომლებიც დაშორებულია ორივე ზღვას, განსხვავდებიან კონტინენტური კლიმატის გავლენით, სადაც გაცილებით უფრო გამოხატულია დღე-ღამის და ზაფხულ-ზამთრის ტემპერატურული განსხვავებები. ზამთარში, პროვინციის ზოგიერთ ნაწილში ყინვაც ფიქსირდება.

სტამბოლის მუდმივად მაღალი ტენიანობით ხასიათდება, ძირითადად დილით 80% აღწევს.[92] ზუსტად ამის გამო, ნისლი ძალიან ხშირია, თუმცა, უფრო მეტად ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში და ცენტრიდან დაშორებით.[89] მკვრივი ნისლი ხელს უშლის რეგიონში ტრანსპორტის მოძრაობას, მათ შორის ბოსფორზე გადაადგილებასაც, რაც ხშირია წლის შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში, როდესაც ტენიანობა დღის მეორე ნახევარში კვლავ მაღალია.[93][94][95] ნოტიო პირობები და ნისლი, ზაფხულის თვეებში შუადღისთვის იფანტება, მაგრამ გრძელვადიანი ტენიანობა ზრდის ზაფხულის ზომიერად მაღალ ტემპერატურას.[92][96] ასეთ ზაფხულის თვეებში, მაღალი ტემპერატურა საშუალოდ დაახლოებით 29 °C შეადგენს, ხოლო ნალექი იშვიათია. აღსანიშნავია, რომ შესაძლო ნალექი მხოლოდ თხუთმეტი დღის განმავლობაში მოდის, რომელიც ივნისიდან აგვისტომდე გრძელდება.[97] ზაფხულის თვეებში, ასევე აღინიშნება ელჭექის ყველაზე მაღალი კონცენტრაცია.[98]

ზამთარი სტამბოლში გაცილებით მკაცრია, ვიდრე ხმელთაშუა ზღვის აუზის სხვა ქალაქებში, სადაც ტემპერატურა საშუალოდ 1-4 °C-მდე ეცემა.[97] შავი ზღვიდან ტბა-ეფექტის თოვლი საკმაოდ ხშირია, მიუხედავად იმისა, რომ რთულია პროგნოზირება თუ როგორი მძიმე იქნება მისი შედეგები ქალაქის ინფრასტრუქტურისთვის.[99] გაზაფხული და შემოდგომა გაცილებით რბილი, მაგრამ ხშირად ნესტიანი და არაპროგნოზირებადია; ცივი ქარი, რომელიც ჩრდილო-დასავლეთიდან და თბილი ქარი სამხრეთიდან, ზოგჯერ იმავე დღეს ტემპერატურის მერყეობას იწვევს.[96][100] საერთო ჯამში, სტამბოლში 130 დღეზე მოდის საშუალო წლიური ნალექი, რომელიც წელიწადში 810 მილიმეტრს შეადგენს.[97][101] ყველაზე მაღალი და ყველაზე დაბალი ტემპერატურა სტამბოლის ისტორიაში შეადგინა 40.5 °C და -16.1 °C. დღის ყველაზე დიდი ნალექები 227 მილიმეტრია, ხოლო ყველაზე მაღალი თოვლის საფარი 80 სანტიმეტრია.[102][103]

ამინდის მონაცემები: სტამბოლი (სარიერი), 1950–2015
თვე იან თებ მარ აპრ მაი ივნ ივლ აგვ სექ ოქტ ნოე დეკ წელი
რეკორდ. მაღალი °C (°F) 22.0
(71.6)
23.2
(73.8)
29.3
(84.7)
33.6
(92.5)
34.5
(94.1)
40.0
(104)
41.5
(106.7)
39.6
(103.3)
36.6
(97.9)
34.0
(93.2)
26.5
(79.7)
25.8
(78.4)
41.5
(106.7)
საშუალო მაღალი °C (°F) 8.5
(47.3)
9.0
(48.2)
10.8
(51.4)
15.4
(59.7)
20.0
(68)
24.6
(76.3)
26.6
(79.9)
26.8
(80.2)
23.7
(74.7)
19.1
(66.4)
14.7
(58.5)
10.8
(51.4)
17.5
(63.5)
ყოველდღიური საშუალო °C (°F) 5.7
(42.3)
5.7
(42.3)
7.0
(44.6)
11.1
(52)
15.7
(60.3)
20.4
(68.7)
22.9
(73.2)
23.1
(73.6)
19.8
(67.6)
15.6
(60.1)
11.5
(52.7)
8.0
(46.4)
13.88
(56.98)
საშუალო დაბალი °C (°F) 3.2
(37.8)
3.1
(37.6)
4.2
(39.6)
7.7
(45.9)
12.1
(53.8)
16.5
(61.7)
19.5
(67.1)
20.1
(68.2)
16.8
(62.2)
13.0
(55.4)
8.9
(48)
5.5
(41.9)
10.88
(51.6)
რეკორდ. დაბალი °C (°F) −11.0
(12.2)
−8.4
(16.9)
−5.8
(21.6)
−1.4
(29.5)
3.0
(37.4)
8.5
(47.3)
12.0
(53.6)
12.3
(54.1)
7.1
(44.8)
0.6
(33.1)
−2.2
(28)
−7.0
(19.4)
−11
(12.2)
საშუალო ნალექი მმ (დუიმი) 105.0
(4.134)
78.0
(3.071)
70.8
(2.787)
45.2
(1.78)
34.1
(1.343)
35.0
(1.378)
31.6
(1.244)
40.7
(1.602)
59.5
(2.343)
90.0
(3.543)
101.3
(3.988)
122.0
(4.803)
813.2
(32.016)
საშუალო ნალექების დღეები (≥ 0.1 mm) 17.5 15.3 13.8 10.4 8.1 6.1 4.2 4.9 7.4 11.3 13.2 17.2 129.4
საშუალო დღიური მზიანი საათები 2.3 3.1 4.3 6.0 8.1 10.0 10.4 9.5 8.1 5.3 3.4 2.2 6.06
შესაძლო მზის სხივის პროცენტულობა 23 28 36 46 58 67 69 68 68 48 34 24 47.4
წყარო: თურქეთის სახელმწიფო მეტეოროლოგიური სამსახური (sun, 1960–2012)[97][101][104]
სტამბოლის კლიმატური მონაცემები
თვე იან თებ მარ აპრ მაი ივნ ივლ აგვ სექ ოქტ ნოე დეკ წელი
საშუალო ზღვის ტემპერატურა °C (°F) 8.4
(47.1)
7.7
(45.9)
8.3
(46.9)
10.2
(50.4)
15.5
(59.9)
21.3
(70.3)
24.6
(76.3)
24.9
(76.8)
22.8
(73.0)
18.4
(65.1)
13.8
(56.8)
10.5
(50.9)
15.5
(60.0)
საშუალო დღიური დრო 10.0 11.0 12.0 13.0 14.0 15.0 15.0 14.0 12.0 11.0 10.0 9.0 12.2
საშუალო ულტრაიისფერი ინდექსი 2 2 4 5 7 8 9 8 6 4 2 1 4.8
წყარო: ამინდის ატლასი [107]

ქალაქის მიმოხილვა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სტამბოლის ისტორიული ადგილები*
იუნესკოს მსოფლიო
მემკვიდრეობის ძეგლი

Topkapı - 01.jpg
თოფქაფის სასახლის ახლო ხედი, პრინცის კუნძულების ფონზე
ქვეყანა თურქეთის დროშა თურქეთი
ტიპი კულტურული
კრიტერიუმები I, II, III, IV
სია 356
რეგიონი** ევროპა და ჩრდილოეთი ამერიკა
კოორდინატები 41°00′36″ ჩ. გ. 28°57′37″ ა. გ. / 41.01000° ჩ. გ. 28.96028° ა. გ. / 41.01000; 28.96028
გაწევრიანების ისტორია
გაწევრიანება 1985  (მე-9 სესია)
* იხ. ინგლ. სახელი UNESCO-ს სიაში.
** იუნესკოს მიერ კლასიფიცირებული რეგიონი.

დღევანდელი ფათიჰის რაიონი, რომელიც სულთან მეჰმედ დამპყრობელის (თურქ. Fatih Sultan Mehmed) საპატივცემულოდ დაერქვა, ტერიტორიულად შეესაბამება იმას, რაც 1453 წელს ოსმალეთის დაპყრობამდე იყო, რაც მთელ ქალაქ კონსტანტინოპოლს (დღევანდელი ქალაქის ისტორიული ნაწილი) შეადგენს, რომელიც მდებარეობს ჰალიჩის სამხრეთ სანაპიროზე, შუა საუკუნეების გენუელების ციტადელის გალათას მოპირდაპირედ. გალათაში მდებარე გენუელების თავდაცვითი ნაგებობები, XIX საუკუნეში მეტწილად დაანგრიეს, გარდა გალათას კოშკისა, რათა ქალაქი ჩრდილოეთით გაფართოებულიყო.[108] დღეს გალათა (ქარაქიოი) ბეიოღლუს რაიონის (პერა) ერთ-ერთი კვარტალია, რომელიც სტამბოლის კომერციული და გასართობი ცენტრია და მოიცავს ისტიკლალის გამზირსა და თაქსიმის მოედანს.[109]

დოლმაბაჰჩეს სასახლე, რომელიც მთავრობის ადგილსამყოფელი იყო ოსმალეთის იმპერიის ბოლო პერიოდში, მდებარეობს ბეშიქთაშის რაიონში ბოსფორის ევროპულ სანაპიროზე, ბეიოღლუს ჩრდილოეთით. ბრწყინვალე პორტა (Bâb-Âli), რომელიც გახდა ოსმალეთის მთავრობისთვის მეტონიმი, თავდაპირველად გამოიყენებოდა იმპერიის კარიბჭესთვის (Bâb-ı Hümâyûn), რომელიც თოფქაფის სასახლის ყველაზე შორეულ ეზოში იყო, მაგრამ XVIII საუკუნის შემდეგ, ბრწყინვალე პორტას (ან უბრალოდ პორტა) სახელწოდების გამოყენება სავეზიროს (პრემიერ-მინისტრის) კარიბჭესთვის დაიწყეს, რომელიც ჯაღალოღლუს კვარტალში, თოფქაფის სასახლესთან ახლოს მდებარეობდა, სადაც სავეზირო (დიდი ვეზირი) და სხვა ვეზირთა ოფისები მდებარეობდა, სადაც ასევე უცხოელ დიპლომატებს ხვდებოდნენ. ყოფილი სოფელი ორთაქიოი, რომელიც მდებარეობს ბეშიქთაშის რაიონში და ამავე სახელწოდებას ატარებს ორთაქიოის მეჩეთი ბოსფორზე, მდებარეობს ბოსფორის ხიდთან ახლოს. ბოსფორის ორივე, ევროპულ და აზიურ სანაპიროებზე, ოსმალელი არისტოკრატებისა და ელიტის მიერ აშენებულია ძვირადღირებული საზაფხულო სასახლეები — იალები.[110] მოშორებით, ქალაქის შიგნით, შიდა საქალაქო მაგისტრალების გარეთ მდებარეობს ლევენთისა და მასლაქის კვარტლები, რომლებიც სტამბოლის მთავარი საქმიანი უბნებია.[111]

თავდაპირველად ქალაქის გარეთ მყოფი იალები (სასახლეები), დღეს სტამბოლის ელიტარული უბნების რეზიდენციებია.

ოსმალეთის იმპერიის დროს, იუსქიუდარის და ქადიქიოის რაიონები, ტერიტორიულად ქალაქ სტამბოლის ფარგლებს გარეთ იყვნენ, რომლებიც ზღვის სანაპიროს დასასვენებელ კურორტებს განასახიერებდნენ, თაცისი ბაღებითა და იალებით. მაგრამ, XX საუკუნის მეორე ნახევარში, ქალაქის აზიური მხარე მნიშვნელოვანი ურბანულ ზრდა განიცადა. ქალაქის ამ ნაწილის გვიანმა განვითარებამ, გამოიწვია უკეთესი ინფრასტრუქტურის მოწყობა და ურყევი ურბანული დაგეგმარება, ქალაქის სხვა რაიონების უმრავლესობასთან შედარებით.[2] ქალაქის და ბოსფორის აზიური მხარე, სტამბოლის ევროპული ნაწილის ეკონომიკური და კომერციული ცენტრების გარეუბანს განასახიერებს, სადაც ქალაქის მოსახლეობის მესამედი ცხოვრობს, მაგრამ დასაქმებული მხოლოდ ქალაქის მოსახლეობის მეოთხედი.[2] XX საუკუნეში სტამბოლის ექსპონენტური ზრდის შედეგად, ქალაქის მნიშვნელოვანი ნაწილი შედგება გეჯექონდუსგან (სიტყვასიტყვით: „ღამით აშენებული“), რომლებიც უკანონოდ აშენებული ჩაცუცქული შენობებია.[112] დღეისათვის, ზოგიერთი გეჯექონდუების ტერიტორიას თანდათანობით ანგრევენ და თანამედროვე მასობრივი ბინებით ცვლიან.[113] უფრო მეტიც, მიმდინარეობს ფართომასშტაბიანი ჯენტრიფიკაციის და ურბანული განახლების პროექტები,[114] როგორიცაა, მაგალითად თარლაბაშში მიმდინარე განახლების პროგრამა.[115] აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთ პროექტი, როგორიცაა სულუქულეში მიმდინარე, კრიტიკის წინაშე აღმოჩნდა.[116] თურქეთის მთავრობას ასევე გააჩნია ამბიციური გეგმები ქალაქის ევროპული მხარის დასავლეთით და ჩრდილოეთით გაზრდის მხრივ, რაც დაკავშირებულია მესამე აეროპორტის აშენებასთან. ქალაქის ახალი ნაწილები უნდა შეიცავდეს ოთხ სხვადასხვა დასახლებას თავიანთი განსაზღვრული ურბანული ფუნქციებით და 1,5 მილიონი მოსახლეობით.[117]

გალერეა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ʻAner, Nadav (2005). The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004–2005: The Jewish People Between Thriving and Decline. Jerusalem: Gefen Publishing House Ltd. ISBN 978-965-229-346-6. 
  • Athanasopulos, Haralambos (2001). Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law. Jefferson, N.C.: McFarland & Company, Inc. ISBN 978-0-7864-0943-3. 
  • Barnes, Timothy David (1981). Constantine and Eusebius. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-16531-1. 
  • Baynes, Norman H. (1949). Byzantium: An Introduction to East Roman Civilization. Oxford, Eng.: Clarendon Press. ISBN 978-0-674-16531-1. 
  • Boyar, Ebru; Fleet, Kate (2010) A Social History of Ottoman Istanbul. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-13623-5. 

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. http://istanbul.yerelnet.org.tr/
  2. 2.0 2.1 2.2 WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō 2004
  3. Turkey: Provinces and Major Cities. Citypopulation (31 December 2014). ციტატა: „The population of the Turkish cities and provinces according to census results and latest register-based tabulations“ წაკითხვის თარიღი: 26 June 2015.
  4. Çelik 1993
  5. 5.0 5.1 Masters და Ágoston 2009
  6. Dumper და Stanley 2007
  7. Turan 2010
  8. Population and Demographic Structure. Istanbul 2010: European Capital of Culture. Istanbul Metropolitan Municipality (2008). წაკითხვის თარიღი: 27 March 2012.
  9. MasterCard Global Destination Cities Index.
  10. The World According to GaWC 2010. Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network. Loughborough University. წაკითხვის თარიღი: 8 May 2012.
  11. Berube, Alan. Global Growth on the Orient Express. Brookings Institution blog "The Avenue" (1 December 2010). წაკითხვის თარიღი: 14 April 2013.
  12. (March 2008) OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey. The Organisation for Economic Co-operation and Development. ISBN 978-92-64-04383-1. 
  13. IOC selects three cities as Candidates for the 2020 Olympic Games. The International Olympic Committee (24 May 2012). წაკითხვის თარიღი: 18 June 2012.
  14. 14.0 14.1 14.2 14.3 Room 2006
  15. Georgacas 1947
  16. Gregory 2010
  17. Necipoğlu 2010
  18. 18.0 18.1 Masters და Ágoston 2009
  19. Masters და Ágoston 2009
  20. Finkel 2005
  21. Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]. In: Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi, ed. Türkiye Kültür Bakanlığı, Istanbul.
  22. Online Etymology Dictionary. წაკითხვის თარიღი: 26 June 2015.
  23. Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]. In: 'Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi', ed. Türkiye Kültür Bakanlığı, Istanbul.
  24. Room 2006
  25. Göktürk, Soysal და Türeli 2010
  26. Rainsford, Sarah. “Istanbul's ancient past unearthed“, BBC, 10 January 2009. წაკითხვის თარიღი: 21 April 2010. 
  27. Algan, O.; Yalçın, M. N. K.; Özdoğan, M.; Yılmaz, Y. C.; Sarı, E.; Kırcı-Elmas, E.; Yılmaz, İ.; Bulkan, Ö. და სხვები. (2011). "Holocene coastal change in the ancient harbor of Yenikapı–İstanbul and its impact on cultural history". Quaternary Research 76: 30. Bibcode 2011QuRes..76...30A. .
  28. BBC: "Istanbul's ancient past unearthed" Published on 10 January 2007. Retrieved on 3 March 2010.
  29. Bu keşif tarihi değiştirir. hurriyet.com.tr.
  30. Marmaray kazılarında tarih gün ışığına çıktı. fotogaleri.hurriyet.com.tr.
  31. Cultural Details of Istanbul. Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 12 September 2007. წაკითხვის თარიღი: 2 October 2007.
  32. ჯანინ, რაიმონდი (1964). Constantinople byzantine. Institut Français d'Études Byzantines, გვ. 10f.. 
  33. Pliny the Elder, book IV, chapter XI:
    "On leaving the Dardanelles we come to the Bay of Casthenes, ... and the promontory of the Golden Horn, on which is the town of Byzantium, a free state, formerly called Lygos; it is 711 miles from Durazzo, ..."
  34. Bloom და Blair 2009
  35. Lister 1979
  36. Herodotus Histories 4.144, translated in De Sélincourt 2003
  37. Çelik 1993
  38. De Souza 2003
  39. Freely 1996
  40. Freely 1996
  41. Grant 1996
  42. Limberis 1994
  43. Barnes 1981
  44. Barnes 1981
  45. 45.0 45.1 Barnes 1981
  46. 46.0 46.1 46.2 Gregory 2010
  47. Klimczuk და Warner 2009
  48. Dash, Mike. (2 March 2012) Blue Versus Green: Rocking the Byzantine Empire. Smithsonian Magazine. The Smithsonian Institution. წაკითხვის თარიღი: 30 July 2012.
  49. Dahmus 1995
  50. Cantor 1994
  51. Morris 2010
  52. Gregory 2010
  53. Gregory 2010
  54. Gregory 2010
  55. Gregory 2010
  56. Reinert 2002
  57. Baynes 1949
  58. Gregory 2010
  59. Béhar 1999; Bideleux და Jeffries 1998.
  60. Inalcik, Halil. "The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City." Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229–249. p. 236
  61. Müller-Wiener, Wolfgang (1977). Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh (in German). Tübingen: Wasmuth. ISBN 978-3-8030-1022-3.
  62. Müller-Wiener (1977), p. 28
  63. Holt, Lambton და Lewis 1977
  64. Joseph Patrick Byrne, Encyclopedia of the Black Death, Volume 1, p.87
  65. 65.0 65.1 Holt, Lambton და Lewis 1977
  66. Tarasov და Milner-Gulland 2004; El-Cheikh 2004.
  67. Holt, Lambton და Lewis 1977
  68. Chandler, Tertius; Fox, Gerald (1974). 3000 Years of Urban Growth. London: Academic Press. ISBN 978-0-12-785109-9.
  69. Shaw და Shaw 1977
  70. Çelik 1993
  71. Harter 2005
  72. Shaw და Shaw 1977
  73. Çelik 1993
  74. Landau 1984
  75. Dumper და Stanley 2007
  76. Keyder 1999
  77. Efe და Cürebal 2011
  78. Districts. Istanbul Metropolitan Municipality. წაკითხვის თარიღი: 21 December 2011.
  79. History of Local Governance in Istanbul. Istanbul Metropolitan Municipality. წაკითხვის თარიღი: 21 December 2011.
  80. İstanbul İl ve İlçe Alan Bilgileri Turkish. Istanbul Metropolitan Municipality. წაკითხვის თარიღი: 20 June 2010.
  81. Istanbul from a Bird's Eye View. Governorship of Istanbul. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 17 May 2009. წაკითხვის თარიღი: 13 June 2010.
  82. 82.0 82.1 The Topography of İstanbul. Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism. წაკითხვის თარიღი: 19 June 2012.
  83. Revkin, Andrew C.. “Disaster Awaits Cities in Earthquake Zones“, The New York Times, 24 February 2010. წაკითხვის თარიღი: 13 June 2010. 
  84. Parsons, Tom; Toda, Shinji; Stein, Ross S.; Barka, Aykut; Dieterich, James H. (2000). "Heightened Odds of Large Earthquakes Near Istanbul: An Interaction-Based Probability Calculation". Science (Washington, D.C.: The American Association for the Advancement of Science) 288 (5466): 661–5. Bibcode 2000Sci...288..661P. . PMID 10784447.
  85. Traynor, Ian. “A Disaster Waiting to Happen – Why a Huge Earthquake Near Istanbul Seems Inevitable“, The Guardian, 9 December 2006. წაკითხვის თარიღი: 13 June 2010. 
  86. Kottek, Markus; Grieser, Jürgen; Beck, Christoph; Rudolf, Bruno; Rube, Franz (June 2006). "World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated". Meteorologische Zeitschrift 15 (3): 259–263. Bibcode 2006MetZe..15..259K. . http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf. წაკითხვის თარიღი: 29 March 2013.
  87. Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. (2007). "Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification". Hydrology and Earth System Sciences 4 (2): 439–473. . http://www.hydrol-earth-syst-sci-discuss.net/4/439/2007/hessd-4-439-2007.pdf. წაკითხვის თარიღი: 29 March 2013.
  88. Total Participation Data: August Turkish. Turkish State Meteorological Service. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 16 May 2012. წაკითხვის თარიღი: 6 July 2012.
  89. 89.0 89.1 Efe და Cürebal 2011
  90. COMPARISONS OF ANNUAL MEANPRECIPITATION GRIDDED AND STATION DATA: AN EXAMPLE FROM ISTANBUL, TURKEY Yıllık Ortalama Gridlenmiş Yağış Verisi ve İstasyon Yağış Verisinin Karşılaştırılması, İstanbul Örneği – USTAOĞLU – Marmara Coğrafya Dergisi. marmara.edu.tr. წაკითხვის თარიღი: 2016-02-12.
  91. belgrat. HÜSNÜ YAZICI YAZDIĞI KONULAR. blogspot.com.tr. წაკითხვის თარიღი: 2016-02-12.
  92. 92.0 92.1 Weather – Istanbul. World Weather. BBC Weather Centre. წაკითხვის თარიღი: 15 October 2012.
  93. Istanbul Enshrouded in Dense Fog. Turkish Daily News (14 January 2005). წაკითხვის თარიღი: 15 October 2012.
  94. Thick Fog Causes Disruption, Flight Delays in İstanbul. Today's Zaman (23 November 2009). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 November 2013. წაკითხვის თარიღი: 15 October 2012.
  95. Dense Fog Disrupts Life in Istanbul. Today's Zaman (6 November 2010). დაარქივებულია ორიგინალიდან - 4 November 2013. წაკითხვის თარიღი: 15 October 2012.
  96. 96.0 96.1 Pelit, Attila. When to Go to Istanbul. TimeOut Istanbul. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 14 December 2011. წაკითხვის თარიღი: 19 December 2011.
  97. 97.0 97.1 97.2 97.3 Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler) Turkish. Turkish State Meteorological Service. წაკითხვის თარიღი: 10 August 2015.
  98. Quantic 2008
  99. Kindap, Tayfin (19 January 2010). "A Severe Sea-Effect Snow Episode Over the City of Istanbul". Natural Hazards 54 (3): 703–23. . ISSN 1573-0840. http://www.springerlink.com/content/cu66841r30p20v72/. წაკითხვის თარიღი: 15 October 2012.
  100. Istanbul Winds Battle Over the City. Turkish Daily News (17 October 2009). წაკითხვის თარიღი: 15 October 2012.
  101. 101.0 101.1 Yıllık Toplam Yağış Verileri Turkish. Turkish State Meteorological Service. წაკითხვის თარიღი: 6 July 2012.
  102. İstanbul Bölge Müdürlüğü'ne Bağlı İstasyonlarda Ölçülen Ekstrem Değerler Turkish. Turkish State Meteorological Service. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 24 May 2011. წაკითხვის თარიღი: 27 July 2010.
  103. Tayanç, Mete; Karaca, Mehmet; Dalfes, H. Nüzhet (1998). "March 1987 Cyclone (Blizzard) over the Eastern Mediterranean and Balkan Region Associated with Blocking". Monthly Weather Review (American Meteorological Society) 126 (11): 3036. Bibcode 1998MWRv..126.3036T. . http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/1520-0493(1998)126%3C3036%3AMCBOTE%3E2.0.CO%3B2. წაკითხვის თარიღი: 27 July 2010.
  104. Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler) Turkish. თურქეთის სახელმწიფო მეტეოროლოგიური სამსახური. წაკითხვის თარიღი: 3 December 2014.
  105. The Yearly Measurements by Kirecburnu Station Between 1990–1999
  106. The Yearly Measurements by Bahcekoy Station Between 1990–1999
  107. Istanbul, Turkey - Climate data. Weather Atlas. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 30 March 2017.
  108. Çelik 1993
  109. Çelik 1993
  110. Moonan, Wendy. “For Turks, Art to Mark 700th Year“, The New York Times, 29 October 1999. წაკითხვის თარიღი: 4 July 2012. 
  111. Oxford Business Group 2009
  112. Karpat 1976
  113. Yavuz, Ercan. “Gov't launches plan to fight illegal construction“, Today's Zaman, 8 June 2009. წაკითხვის თარიღი: 20 December 2011. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 20 January 2012. 
  114. (2005) Gentrification In A Global Context: The New Urban Colonialism. Routledge, გვ. 123–. ISBN 978-0-415-32951-4. წაკითხვის თარიღი: 6 May 2013. 
  115. Jessica Bourque. “Poor but Proud Istanbul Neighborhood Faces Gentrification“, 4 July 2012. წაკითხვის თარიღი: 6 May 2013. 
  116. Robert Tait. “Forced gentrification plan spells end for old Roma district in Istanbul“, 22 July 2008. წაკითხვის თარიღი: 6 May 2013. 
  117. New city construction to begin in six months“, 22 February 2013. წაკითხვის თარიღი: 6 May 2013.