სულეიმან I

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
სულეიმან I დიდებული
Muhteşem Süleyman
EmperorSuleiman.jpg
ოსმალეთის მე-10 სულთანი
მმართ. დასაწყისი: 30 სექტემბერი, 1520
მმართ. დასასრული: 7 სექტემბერი, 1566
წინამორბედი: სელიმ I
მემკვიდრე: სელიმ II
პირადი ცხოვრება
დაბ. თარიღი: 6 ნოემბერი, 1494
დაბ. ადგილი: ტრაპიზონი, ოსმალეთის იმპერია
გარდ. თარიღი: 7 სექტემბერი, 1566
გარდ. ადგილი: სიგეტვარი, უნგრეთი
მეუღლე: მაჰიდევრანი,
ჰიურემი
გულფემი
ფულანე
შვილები: მაჰმუდი, მურადი
მუსტაფა, მეჰმედი, აჰმედი,
აბდულა, სელიმი
ბაიაზიდი, ჯიჰანგირი
მიჰრიმაჰი, რაზიე, ფატმა
დინასტია: ოსმანები
მამა: სელიმ I
დედა: აიშე სულთანი
რელიგია: ისლამი
ხელმოწერა: Tughra of Suleiman I the Magnificent.svg

სულეიმან I კანუნი, სულეიმან კანონმდებელი (თურქ. Muhteşem Süleyman, არაბ. سليمان القانوني‎‎; დ. 6 ნოემბერი, 1494 – გ. 7 სექტემბერი, 1566) — ოსმალეთის იმპერიის მეათე სულთანი. ქვეყანას მართავდა 1520-1566 წლებში. სულეიმანი ითვლება ოსმანების დინასტიის ერთ-ერთ თვალსაჩინო წარმომადგენლად. მისი მმართველობის პერიოდში ოსმალეთის პორტამ მიაღწია განვითარების უმაღლეს მწვერვალს.

დაიბადა 1494 წელს ტრაპიზონში ბაიაზიდ II-ის უმცროსი შვილის, სელიმ I-ისა და ყირიმის ხანის მენგლი I-ის შვილის, აიშე ჰაფსა სულთნის ოჯახში.

ატარებდა აქტიურ დამპყრობლურ პოლიტიკას. მის დროს ოსმალეთის იმპერია გაფართოვდა და გაძლიერდა. 1521 წელს აიღო ბელგრადი, მოჰაჩის ბრძოლის შემდეგ შემოიერთა უნგრეთის დიდი ნაწილი. 30-იან წლებში დაიპყრო ერაყი, კ. როდოსი და ეგეოსის არქიპელაგის სხვა კუნძულები, ტრიპოლიტანია, ალჟირი და სხვა ტერიტორიები. სულეიმან I კანუნი შეუპოვარ ბრძოლას ეწეოდა ირანთან კავკასიისათვის.

მის დროს შედგა კანონები (კანუნნამე) ადმინისტრაციული წყობისა და ფინანსების, ცალკეული პროვინციების მდგომარეობის, სამხედრო-ლენური სისტემის რეგლამენტაციის, მიწათმფლობელობის ფორმების, მოსახლეობის ბეგარისა და მიწაზე გლეხების მიმაგრების შესახებ. დიდ ყურადღებას აქცევდა მეჩეთების, სასახლეების, ციხესიმაგრეების და სხვათა მშენებლობას. სულეიმან I კანუნი გარდაიცვალა უნგრეთში ლაშქრობის დროს.

სულთან სულეიმან I ოსმალეთის იმპერიას სათავეში თითქმის 46 წლის განმავლობაში ედგა. ამდენი ხნის განმავლობაში ოსმალეთის იმპერიის არც ერთ სულთანს ქვეყანა არ უმართავს. სულეიმანს მოსდევს მეჰმედ IV, რომელიც 39 წლის განმავლობაში (1648-1687 წწ.) ედგა სათავეში ოსმალეთს.

სექციების სია

ტახტზე ასვლამდე[რედაქტირება]

ახალგაზრდა სულეიმანი

სულეიმანი დაიბადა 1494 წელს, ტრაპიზონში. იმ დროს, როცა მამამისი და ოსმალეთის მომავალი სულთანი შეჰზადე სელიმი ტრაპიზონის სანჯაყ-ბეი იყო. სულეიმანის დაბადების დროს და მომავალი 18 წლის განმავლობაში, ოსმალეთის იმპერიის სულთანი იყო ბაიაზიდ II. სულეიმანის მამა, სელიმი იყო სულთან ბაიაზიდის უმცროსი ვაჟი, მაგრამ ამის მიუხედავად, სელიმმა ძალაუფლებასა და ტახტისთვის არავინ დაინდო და სულთან ბაიაზიდიც იძულებული გახდა ტახტი სწორედ მისთვის დაეთმო. 7 წლის ასაკში სულეიმანი გაგზავნეს ისტორიის, მეცნიერების, ლიტერატურისა და თეოლოგიის სასწავლებლად თოფქაფის სასახლის სკოლაში. სულეიმანი ბავშვობიდანვე ძალიან მიზანდასახული ადამიანი იყო და როცა რაიმე კითხვა გაუჩნდებოდა, არ მოისვენებდა, სანამ მასზე პასუხს არ მიიღებდა. როცა სულეიმანი 16 წლის იყო, მას უკვე არც ერთი ძმა აღარ ჰყავდა, რადგან ორი მათგანი ბრძოლაში დაიღუპა, ხოლო ერთი ეპიდემიამ იმსხვერპლა. ამიტომ ის ტახტის პირველ მემკვიდრედ აღიარეს და ჯერ კიდევ ბავშვობაში, საუფლისწულო სანჯაყში (საიდანაც ძირითადად უკვე სულთნები ბრუნდებოდნენ) მანისაში გააგზავნეს. მამამისი ტახტზე 1512 წელს ავიდა, როცა სულეიმანი იყო 18 წლის. სულეიმანი 10 წლის განმავლობაში, მამამისის მმართველობის პერიოდში, წარმატებით მართავდა მანისას და მმართველობის ძალიან კარგი გამოცდილებაც მიიღო. 1520 წელს, 26 წლის ასაკში, სელიმ I-ის გარდაცვალების შემდეგ, იგი დედაქალაქში უკვე ქვეყნის მმართველობისათვის დაბრუნდა.

ბრძოლები ევროპასთან[რედაქტირება]

ბელგრადისა და დამასკოს შემოერთება[რედაქტირება]

სულეიმანი როდოსის ალყის დროს

ტახტზე ასვლისთანავე, სულეიმანმა განაცხადა, რომ იმ მომენტში მის მთავარ მიზანს ბელგრადი და დამასკო წარმოადგენდნენ და მზადება დაიწყო. 1521 წლის დასაწყისში სულეიმანი, როგორც ფადი-შაჰი, პირველად გაემგზავრა ლაშქრობაში და ეს ლაშქრობა მისთვის წარმატებული გამოდგა. სულეიმანმა მალევე მოახერხა სერბეთის დედაქალაქის, ბელგრადის დაპყრობა, რომელიც მისმა წინაპრებმა ვერაფრით დაიმორჩილეს. იმავე წელს, სულთან სულეიმანმა დამასკოს დაპყრობა განიზრახა. ის წააწყდა ფაშების წინააღმდეგობას. ისინი თვლიდნენ, რომ ოსმალეთის არმია ამდენს ვეღარ მოახერხებდა, მაგრამ სულეიმანმა არ დაუჯერა მათ და დამასკოზე მიიტანა იერიში. სულეიმანი მართალი აღმოჩნდა, რადგან ქალაქი მალე დაეცა და დამასკო ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა.

როდოსის შემოერთება[რედაქტირება]

სულეიმანი ტახტზე ასვლამდეც არ მალავდა, რომ ძალიან სურდა ხმელთაშუა ზღვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი კუნძულის, როდოსის შემოერთება და ამაზე ხშირად საუბრობდა ერთგულ მეგობარ იბრაჰიმთან. ტახტზე ასვლის შემდეგ კი მან ამ ყველაფრის სისრულეში მოყვანა გადაწყვიტა.[1] მას შემდეგ, რაც დედაქალაქში პირველი ლაშქრობიდან წარმატებული დაბრუნდა, როდოსის დასაპყრობად მზადება დაიწყო.[2] 1522 წლის ივნისში სულეიმანი როდოსზე გაემგზავრა კარგად მომზადებულ არმიასთან ერთად. 27 ივნისს როდოსის ალყა დაიწყო. გადიოდა დღეები, კვირები, მაგრამ როდოსის აღებას ოსმალები ვერ ახერხებდნენ. ფაშებმა ურჩიეს სულეიმანს, რომ ალყა მოეხსნა, მაგრამ მან განაცხადა, რომ როდოსის შემოერთება მისთვის ძალიან მნიშვნელოვანი იყო და უარი თქვა ალყის მოხსნაზე. 5 თვიანი ალყის შემდეგ, 22 დეკემბერს როდოსი დაეცა და ოსმალეთის შემადგენლობაში შევიდა.[3] სულეიმანს ძალიან გაეხარდა ეს ამბავი. როდოსის დაპყრობამ ოსმალეთის ფლოტს გზა გაუხსნა დაეპყრო ხმელთაშუა ზღვის კიდევ უამრავი კუნძული. ეს შესაძლებლობა მომავალში მშვენივრად იქნა გამოყენებული სულეიმანისა და ფლოტის მეთაურის, ხაირ ალ-დინ ბარბაროსას მიერ.

მოჰაჩის ბრძოლა[რედაქტირება]

მოჰაჩის ბრძოლა, ოტომანტური მინიატურა

1526 წლის, 29 აგვისტოს, ოსმალეთის იმპერიასა და უნგრეთს შორის გაიმართა მოჰაჩის ბრძოლა, რომლის შედეგადაც ოსმალეთის იმპერიამ შემოიერთა უნგრეთის დიდი ნაწილი. იმ დროს უნგრეთის მეფე იყო 20 წლის, გამოუცდელი ლაიოშ II. სულთან სულეიმანის არმიაში შედიოდა 100 000 ჯარისკაცი, ხოლო ლაიოშ II-ს უნგრეთის, ჩეხეთის და ხორვატიის ძალების შეერთებით მხოლოდ და მხოლოდ 25 ათასი მეომარი ჰყავდა. ლაიოში ბრძოლის დაწყებამდე არა ერთხელ გააფრთხილეს და არა ერთხელ შესთავაზეს, რომ ოსმალთა უძლეველ არმიას და სულთან სულეიმანს დანებებოდა, რადგან 25 ათასს დაემარცხებინა 100 ათასი, თითქმის წარმოუდგენელი იქნებოდა. თავად სულეიმანმაც მისწერა მას წერილი და შეჰპირდა, რომ თუ უბრძოლველად დანებდებოდა, მას და მის ლაშქარს არაფერს დაუშავებდა.[4] მაგრამ ლაიოშმა უკან მაინც არ დაიხია და ოსმალთა არმიას შეება. ოსმალთა ჯარმა მახეში გააბა ლაიოში და მისი ლაშქარი. ლაიოში მაშინ მიხვდა, რომ მახეში გააბეს და მაშინ დაიწყო უკან დახევა, როცა ძალიან გვიანი იყო და ოსმალებმა მთლიანად გაანადგურეს მოწინააღმდეგე ლაშქარი და მას დამანგრეველი მარცხი აგემეს. მეფე ლაიოშიც სწორედ ამ ბრძოლაში უკან დახევის დროს დაიღუპა.[5]

შედეგები[რედაქტირება]

მოჰაჩის ბრძოლაში გამარჯვებამ შესანიშნავი შანსი მისცა ოსმალებს მთლიანად ცენტრალური ევროპის დაპყრობის. ამის მცდელობა იყო კიდეც 1529 ვენის ალყით და 1537 წელს ვენეციის ლაშქრობით. თუმცა, ორივე მათგან ოსმალთათვის წარუმატებლად დასრულდა.[6] სულეიმანმა ჰაბსბურგებთან აწარმოა მოლაპარაკებები და საბოლოოდ მათ ერთობლივად შექმნეს ოსმალეთის უნგრეთი 1541 წელს.[7] სულეიმანმა მის მმართველად სწორედ ჰაბსბურგების წარმომადგენელი, ფერდინანდ I დანიშნა. უნგრელი ხალხი წინააღმდეგი არ იყო ოსმალთა ბატონობის და შედეგად, ოსმალეთის გავლენა იზრდებოდა მათზე. ოსმალეთის უნგრეთი არსებობდა 1699 წლამდე, სანამ ოსმალეთი უნგრეთს დაკარგავდა.

ვენის ალყა[რედაქტირება]

ვენის ალყა

1529 წელს ოსმალეთის არმია კიდევ უფრო ღრმად შეიჭრა ცენტრალურ ევროპაში ვენის ალყით. სულეიმანმა, მოლდოვეთის არმიასთან ერთად თითქმის 300 000 მეომარი შეაგროვა. ვენა ძალიან მნიშვნელოვანი იყო, რადგან თუ ოსმალები შეძლებდნენ მის აღებას, მათთვის შედარებით იოლი გახდებოდა ვენეციისა და, რაც მთავარია რომის აღება. ამიტომ ქრისტიანულ სამყაროს ყველაფერი უნდა გაეკეთებინა იმისათვის, რომ ეს ალყა უშედეგოდ დასრულებულიყო. საღვთო რომის იმპერია, ბოჰემიის სამეფო და ესპანეთი გაერთიანდა, მაგრამ მათი არმია მაინც ვერ აღემატებოდა ოსმალეთის არმიას.

სულეიმანი სექტემბერში გაემგზავრა ვენაში. ალყა კი 27 სექტემბერს დაიწყო. ოსმალეთის არმია მაქსიმალურად ცდილობდა, თუმცა ვენის ციხესიმაგრე ძალიან კარგად იყო გამაგრებული და მის აღებას ოსმალები ვერაფრით ახერხებდნენ. სულეიმანმა თითქმის 20 დღე იცადა და მიხვდა, რომ ვენის აღებას საკმაოდ დიდი დრო დასჭერდებოდა და ახლოვდებოდა ზამთარი, ამიტომ 15 ოქტომბერს ალყა მოხსნა და დედაქალაქში დაბრუნდა. ვენის ალყის უშედეგოდ დასრულებამ, ოსმალეთის დაპყრობისგან გადაარჩინა ავსტრია და იტალია. ამის შემდეგ სულეიმანის აღარ ჰქონია ვენის აღების მცდელობა.

ვენეციის წარუმატებელი ლაშქრობა[რედაქტირება]

კორფუს ალყა

იბრაჰიმ-ფაშას სიკვდილით დასჯის შემდეგ, 1537 წელს, სულეიმანი იტალიის დასალაშქრად გაემგზავრა. მისი მთავარი მიზანი რომის აღება იყო. იბრაჰიმის მომდევნო დიდი ვეზირი, აიას მეჰმედ-ფაშა ამტიცებდა, რომ ვენეცია ამ ომში არავითარ შემთხვევაში არ ჩაებმებოდა, რადგან მათ ზავი აკავშირებდათ. მაგრამ მწარედ შეცდა. ვენეციელებმა შეუტიეს ოსმალეთის საზღვაო ფლოტს და მისი რაღაც ნაწილი გაანადგურეს. შემდეგ კი მიზეზად დაასახელეს, ვერ ვიცანით ვინ იყვნენო. მაგრამ სინამდვილეში, მათთან კავშირი ჰქონდა რომის პაპს, რომელმაც მათ ამის გაკეთება დაავალა. სულეიმანი საშინლად გაბრაზდა დიდ ვეზირზე და სწორედ მისი შეცდომის გამო, იგი იძულებული გახდა, რომ დროებით უკან დაეხია და ალყა კუნძული კორფუსთვის შემოერტყა. 19 დღიანი უშედეგო ალყის შემდეგ, სულეიმანმა ალყის მოხსნა გადაწყვიტა და ალყა მოხსნა კიდეც. მიზეზად კი ის დაასახელა, რომ ზამთარი ახლოვდებოდა და დედაქალაქში დაბრუნდა. საბოლოოდ, ვერც სულეიმანმა და ვერც შემდეგმა სულთნებმა, იტალიის დალაშქვრა ვერ მოახერხეს.[8]

პრევეზის ბრძოლა[რედაქტირება]

1538 წელს, რომის პაპმა პავლე III-მ, ოსმალეთის ფლოტის წინააღმდეგ საბრძოლველად გააერთიანა ქრისტიანული სამყარო. ესპანეთი, ვენეცია, პაპის ოლქი და გენუა. მანამ სანამ ეს მოხდებოდა, სულეიმანის ბრძანებით მას შემდეგ რაც ვენეციის ლაშქრობა წარუმატებელი აღმოჩნდა, კაპუდან-ფაშა ხაირ ალ-დინ ბარბაროსამ და მისმა ფლოტმა დაიპყრო ვენეციაში მდებარე უამრავი კუნძული.[9] შედეგად, პაპი იძულებული გახდა წმინდა ლიგის რამდენიმე ქვეყანა გაეერთიანებინა ოსმალეთის წინააღმდეგ საბრძოლველად. გაერთიანებული ქრისტიანების ფლოტი საკმაოდ დიდ ძალას წარმოადგენდა და ოსმალეთისას აღემატებოდა.[10]

ბრძოლა გაიმართა 1538 წლის 28 სექტემბერს. მოკავშირეთა არმიის მეთაური იყო გენუელი ანდრე დორია. მის ფლოტს ჰქონდა დიდი უპირატესობა, რადგან ჰყავდა 170-მდე გალერა, ხოლო ჰიზირ-რეისს — 122 გალერა. ამას გარდა, მოკავშირეებს ხელს უწყობდა ქარის მიმართულება, რომელიც სწორედ მათ გალერებს აწყობდათ.[11] თუმცა, ქარმა მიმართულება სრულიად მოულოდნელად შეიცვალა და გაერთიანებული ევროპელები სასტიკად დამარცხდნენ. ოსმალებმა ტყვედ აიყვანეს 3000 ტყვე და ხელთ იგდეს 36 გალერა. ამასთან ერთად, მათ 10 გალერა ჩაძირეს, ხოლო 3 დაწვეს. ამ ბრძოლაში მიღწეული წარმატება ერთ-ერთი უდიდესი გამარჯვებაა სულეიმან I-ის მმართველობის პერიოდში.[12]

კონფლიქტი ჰაბსბურგებთან[რედაქტირება]

ესტერგომის ალყა

1541 წელს, ოსმალებს კიდევ ერთი კონფლიქტი მოუვიდა ჰაბსბურგებთან. ფერდინანდ I-მა დაიწყო ბუდას ალყა და აიღო ციხესიმაგრეები. სულეიმანმა არა თუ მოიგერია, ფერდინანდის ალყა, არამედ თავადვე დაიკავა ბუდა და იგი ოსმალეთის იმპერიის ნაწილად გამოაცხადა.

1543 წელს ოსმალეთის არმიამ ალყა შემოარტყა ჰაბსბურგების ხელში მყოფ უნგრეთის ქალაქ ესტერგომს. ოსმალეთის არმიას მეთაურობდნენ თავად სულეიმანი და მისი ვაჟი მეჰმედი. ოსმალეთის არმიასთან ერთად იბრძოდა საფრანგეთის არმიაც. ესტერგომის ალყა ამ კონფლიქტის გაგრძელება იყო. ალყა 25 ივლისს დაიწყო. ამ ალყასთან ერთად, ჰიზირ-რეისმა დაიწყო, აგრეთვე, ჰაბსბურგების ხელში მყოფ ქალაქ ნიცას ალყა. ესტერგომმა ვერ გაუძლო ოსმალეთის კარგად მომზადებული არმიის შეტევებს და 15 დღეში, 10 აგვისტოს დაეცა. ამ წარმატებულმა ალყამ ითამაშა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი როლი იმაში, რომ ჰაბსბურგები დათანხმდნენ ოსმალეთთან ზავის დადებას, იმ პირობებით, რასაც ოსმალეთი სთავაზობდა.

1547 წელს, სულეიმანმა, საღვთო რომის იმპერატორმა, კარლ V-მ და ფერდინანდ I-მა დადეს ადრიანოპოლის დროებითი ხელშეკრულება, რომლითაც კარლმა და ფერდინანდმა აღიარეს ოსმალეთის სრული კონტროლი უნგრეთზე და ამასთან ერთად, იმისთვის, რომ ფერდინადი უნგრეთის მეფედ დარჩენილიყო და განეგრძო მისი კონტროლი, ყოველწლიურად ოსმალეთისათვის უნდა გადაეხადა 30 000 ოქრო ხარკის სახით.

მალტის ალყა[რედაქტირება]

მალტის ალყა

1565 წელს, ოსმალეთის ფლოტმა ალყა შემოარტყა ხმელთაშუა ზღვის კუნძულ მალტას. ამ დროს, ოსმალეთის ფლოტის ცნობილი მეთაური, ხაირ ალ-დინ ბარბაროსა უკვე დიდი ხნის წინ გარდაცვლილიყო. კუნძულ მალტის აღება ძალიან მნიშვნელოვანი იყო ოსმალეთისათვის, რათა საკუთარი პოზიციები ხმელთაშუა ზღვაზე კიდევ უფრო მეტად განემტკიცებინა.[13]

ოსმალეთის ფლოტი მალტაზე 1565 წლის 18 მაისს ჩავიდა. მანამ სანამ ოსმალები მალტაზე ჩავიდოდნენ, მოსახლეობამ აიღო მოსავალი მათ შორის ჯერ კიდევ დაუმწიფებელი მოსავალი. ოსმალეთის ფლოტი ბევრად აღემატებოდა მალტის ფლოტს. მალტის ფლოტის უდიდესი ნაწილი ესპანეთის იმპერიას ეკუთვნოდა. ალყა 19 მაისს დაიწყო. ძალიან უიმედო მდგომარეობა იყო ქრისტიანთათვის, რადგან ოსმალეთის მეომართა რაოდენობა 22 000-დან 48 000-მდე მერყეობდა, ხოლო მალტას მხოლოდ 6 100-8 500 ადამიანი იცავდა.[14] მალტის ალყა სამი თვის განმავლობაში უშედეგოდ გრძელდებოდა, თუმცა ოსმალები მაინც არ ხსნიდნენ ალყას და ჰქონდათ იმედი, რომ კუნძულს აიღებდნენ. მაგრამ ნელ-ნელა ალყის გაგრძელება შეუძლებელი ხდებოდა და 11 სექტემბერს ოსმალებმა ალყა მოხსნეს. ქრისტიანული სამყაროსთვის ეს ძალიან დიდი გამარჯვება იყო. ოსმალეთის მოულოდნელი მარცხით გაოგნებული დარჩა თითქმის მთელი მსოფლიო და მათ შორის თავად სულთან სულეიმანიც, რომელიც უშედეგო ალყის შემდეგ ძალიან განრისხდა.[15]

ბრძოლა ირანთან[რედაქტირება]

პირველი ლაშქრობა[რედაქტირება]

სულეიმანმა ევროპაზე მოპოვებული რამდენიმე მნიშვნელოვანი გამარჯვების შემდეგ აღმოსავლეთისკენ აიღო გეზი. შაჰ თამაზ I-მა, მოკლა ბაღდადის მმართველი, სულეიმანის ერთგული და მის ადგილზე დანიშნა თავისი ერთგული ადამიანი. შედეგად, 1533 წელს, სულეიმანმა, იმდროინდელ დიდ ვეზირს იბრაჰიმ-ფაშას, უბრძანა გამოეწვია ჯარი და გამგზავრებულიყო ირანში სალაშქროდ. იბრაჰიმმა დაიპყრო ირანის დედაქალაქი თავრიზი და ბირთვისი. შაჰ თამაზი დაარწმუნეს, რომ შეეთავაზებინა ოსმალთათვის ზავი, მაგრამ სულეიმანმა ზავზე მტკიცე უარი განაცხადა და ბრძოლა განაგრძო. 1535 წელს, სულეიმანმა და იბრაჰიმ-ფაშამ მოძებნეს გზა შესულიყვნენ ბაღდადში. ამ გეგმამ გაამართლა და ბაღდადის მმართველი ტყვედ ჩავარდა.

მეორე ლაშქრობა[რედაქტირება]

1548 წელს სულეიმანი თავის არმიასთან ერთად კიდევ ერთხელ გაემგზავრა თამაზ I-ის წინააღმდეგ საბრძოლველად. ოსმალებმა თავიდან დაიკავეს ირანის დედაქალაქი თავრიზი და ბაღდადი. ამის გარდა, სხვა მნიშვნელოვანი ქალაქები, მათ შორის ვანიც.

ვანის ალყა[რედაქტირება]

ოსმალეთის არმიამ ალყა შემოარტყა შაჰ-თამაზის ხელში მყოფ ქალაქ ვანს. ოსმალეთის არმიას სათავეში ედგა თავად სულეიმანი და მისი ვაჟები, მუსტაფა და ბაიაზიდი. ალყა დიდი ხნის განმავლობაში არ გაგრძელებულა. ოსმალეთის არმია აღემატებოდა შაჰ-თამაზის არმიას. ქალაქი ვანი 25 აგვისტოს დაეცა და ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა.

მესამე ლაშქრობა[რედაქტირება]

1553 წელს ის კვლავ გაემგზავრა ირანში სალაშქროდ. თუმცა, ლაშქრობაში გამგზავრების დროს, როცა არმია კონიაში იყო გაჩერებული მისი ბრძანებით უფროსი შვილი, შეჰზადე მუსტაფა სიკვდილით დასაჯეს. ამასთან ერთად, სულეიმანის უმცროსმა შვილმა, შეჰზადე ჯიჰანგირმა ძმის სიკვდილით დასჯის გამო შიმშილობა გამოაცხადა და ალეპოში გარდაიცვალა. სულეიმანმა ორი შვილის სიკვდილის გამო ლაშქრობაზე კონცენტრაცია ვეღარ მოახერხა. ამიტომ, ოსმალეთმა ამ ლაშქრობით ბევრი ვერაფერი მოიგო. თუმცა, მან გაგზავნა ელჩობა შაჰ-თამაზთან, რომელთაც აწარმოეს მოლაპარაკებები ირანის შაჰთან და შეთანხმდნენ, რომ დაედოთ ამასიის ზავი.

ამასიის ზავი[რედაქტირება]

უშედეგო მესამე ლაშქრობის შემდეგ, 1555 წლის 29 მაისს, ქალაქ ამასიაში სულეიმანმა და თამაზ I-მა დადეს ამასიის ზავი, რომლის შედეგადაც სულეიმანის მიერ ჯერ კიდევ 1532 წელს დაწყებული ირან-ოსმალეთის 23 წლიანი ომი საქართველოსათვის. ზავის მიხედვით ოსმალეთის იმპერიას ერგო მთელი დასავლეთ საქართველო, ხოლო ირანს - აღმოსავლეთ საქართველო. აგრეთვე, ოსმალეთმა მიიღო ძალიან მნიშვნელოვანი ქალაქი ბაღდადი, რომელიც მათ ბევრჯერ დაიპყრეს, თუმცა ირანელები სულ იბრუნებდნენ უკან. მაგრამ ამ ზავს დიდ ხანს არ უმოქმედია. 1578 წელს, ირან-ოსმალეთს შორის ომი კვლავ თავიდან დაიწყო.[16]

ბრძოლები ჩრდ. აფრიკასთან[რედაქტირება]

ტუნისის ალყა[რედაქტირება]

ერთ-ერთი მომენტი ტუნისის ალყიდან

1534 წელს კაპუდან-ფაშა ხაირ ალ-დინ ბარბაროსამ და ოსმალეთის ფლოტმა ალყა შემოარტყა ტუნისის დედაქალაქ ქალაქ ტუნისს. მანამ სანად ჰიზირ-რეისის ფლოტი დაიწყებდა ქალაქის ალყას, ოსმალეთი ძალიან კარგად მოემზადა ამისთვის. ოსმალეთს ჰყავდა 70 გალერა და ძალიან ბევრი მეომარი. ამიტომ, თითქმის წარმოუდგენელი იყო, რომ მათ ეს ქალაქი ვერ აეღოთ.

ტუნისი იმყოფებოდა კარლ V-ის ხელში. ოსმალებმა თავიდანვე მძლავრი იერიშები მიიტანეს ქალაქზე. ძალიან უჭირდა ტუნისს გაძლება და დღითი დღე რთულდებოდა ქალაქის დაცვა. ოსმალები კი ნელ-ნელა ამძლავრებდნენ საკუთარ იერიშებს და უფროდაუფრო უახლოვდებოდნენ ქალაქის აღებას. 1534 წლის 16 აგვისტოს ტუნისი დაეცა და ეს მოულოდნელი არავისთვის ყოფილა. ტუნისი საკმაოდ ცოტა ხნის განმავლობაში დარჩა ოსმალეთის შემადგენლობაში, რადგან 1535 წელს კარლ V-მ ქალაქი გაათავისუფლა ოსმალებისგან და თავიდან დაიპყრო.

ტრიპოლის ალყა[რედაქტირება]

ტრიპოლის ალყა

1547 წელს დადებული ადრიანოპოლის დროებითი ხელშეკრულებიდან 4 წლის შემდეგ, ოსმალებმა ალყა შემოარტყეს კარლ V-ის ხელში მყოფ ქალაქ ტრიპოლის. ოსმალეთს სათავეში ედგა სინან-ფაშა. ოსმალეთ-საფრანგეთის ალიანსის მიერ დაკისრებული მოვალეობით, ოსმალეთის არმიას შეუერთდა საფრანგეთის ელჩის არმია.

მოწინააღმდგეთა არმიის სათავეში იდგა კარლ V-ის მიერ დანიშნული გასპარ დე ვალიერი. ოსმალებმა ალყა 1551 წლის 9 აგვისტოს დაიწყეს. ალყის დაწყებამდე ჩანდა, რომ ქალაქის აღებას ერთ კვირაზე მეტი არ დასჭირდებოდა და ამას კარლ V-ც ხედავდა, თუმცა ის ქალაქის დაბრუნებას იმავე გზით აპირებდა, როგორც ტუნისი დაიბრუნა. ამიტომ ძალზე არ აღშფოთებულა. ოსმალეთისა და საფრანგეთის გაერთიანებულმა არმიამ ქალაქი ალყის დაწყებიდან 6 დღეში, 15 აგვისტოს აიღო. 16 აგვისტო ქალაქი უკვე ოფიციალურად შევიდა ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში.

ორანის ალყები[რედაქტირება]

პირველი ალყა (1556)[რედაქტირება]

1556, სულეიმანის ბრძანებით ოსმალეთის არმიამ ალყა შემოარტყა ალჟირის ქალაქ ორანს, რომელიც ეკუთვნოდა იმპერატორ კარლ V-ს. ოსმალეთის იმპერიის არმიასთან ერთად კვლავ იბრძოდა საფრანგეთის არმია.

ოსმალები ძალიან ცდილობდნენ ამ ქალაქის აღებას, თუმცა ჰქონდათ ძალიან დიდი დანაკლისი და თანაც ახლოსაც კი არ იყვნენ ქალაქის აღებასთან. 1556 წლის აგვისტოს შუა რიცხვებში ოსმალეთის არმიას დაკარგული ჰყავდა 40-მდე გალერა. ზარალი უფროდაუფრო იზრდებოდა, თუმცა ქალაქს ვერაფრით ვერ იღებდნენ. ამიტომ ალყის გაგრძელებას აზრი აღარ ჰქონდა და ოსმალებმა იგი მოხსნეს.

მეორე ალყა (1563)[რედაქტირება]

ორანის მე-2 ალყა

სულეიმანისთვის ორანის აღება ძალიან მნიშვნელოვანი იყო, ამიტომ ერთი დამარცხების გამო ფარხმალი არ დაუყრია. 1563 წელს ოსმალეთისა და საფრანგეთის არმიამ კიდევ ერთხელ შემოარტყა ალყა ალჟირის ერთ-ერთ უდიდეს ქალაქს. ოსმალებს ჰყავდათ 100,000 მეომარი, ხოლო ორანს მხოლოდ 1,500 მეომარი იცავდა. აგრეთვე, ოსმალებსა და ფრანგებს ჰყავდათ 30 გალერა.[17]

ალყა და 1563 წლის აპრილში დაიწყო. აშკარად ჩანდა, რომ ოსმალეთისა და საფრანგეთის არმია რამდენიმეჯერ უფრო ძლიერი იყო ვიდრე წინა ალყის დროს. ამიტომ მათი შეტევები ამ შემთხვევაში ბევრად უფრო მძლავრი იყო და უფრო მეტად უჭირდა კარლ V-ის არმიას მათი გაძლება. თუმცა ესპანეთის იმპერიის არმია მაინც უძლებდა ამ შემოტევებს. ორ თვეზე მეტ ხანს გაგრძელდა ალყა, თუმცა უშედეგოდ. ამიტომ, ოსმალებმა ივნისში ალყა მოხსნეს და ამ შემთხვევის შემდეგ აღარც ჰქონიათ ორანის აღების მცდელობა.[18]

ოსმალეთ-საფრანგეთის ალიანსი[რედაქტირება]

ფრანსუა I-ისა და სულეიმანის შეხვედრა 1530 წელს

1528 წელს, სულეიმანმა და საფრანგეთის მეფე ფრანსუა I-მა ხელი მოაწერეს ოსმალეთ-საფრანგეთის ალიანსს. მათ ჰქონდათ ერთი და იგივე ინტერესები. ორივეს სურდა დაესუსტებინა კარლ V. ოსმალეთის დაპყრობებით აღშფოთებულმა ქრისტიანულმა სამყარომ მზადება დაიწყო ოსმალეთის წინააღმდეგ ჯვაროსნული ლაშქრობისთვის და საფრანგეთმა დახმარება შესთავაზა ოსმალეთს.[19] ამ ალიანსით, საფრანგეთს ევალებოდა, რომ ხელი შეეშალა ამ ჯვაროსნული ლაშქრობის მოწყობისთვის და უარი ეთქვა დახმარებაზე ქრისტიანული სამყაროსთვის, ხოლო ოსმალეთს ევალებოდა, რომ დახმარებოდა საფრანგეთს ჰაბსბურგების წინააღმდეგ ბრძოლაში. ოსმალეთი პირნათლად ასრულებდა თავის ვალდებულებას. 1543 წელს, ნიცას ალყაც სწორედ ამ ვალდებულების შესრულება იყო. ამ ალიანსმა სულეიმანის შემდეგაც საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში იმოქმედა.[20]

გარდაცვალება[რედაქტირება]

სულეიმანიეს მეჩეთი

1566 წელს, ოსმალეთის არმია უნგრეთში მიემგზავრებოდა სიგეტვარის ციხის ასაღებად. სულთან სულეიმანმა არმიის მეთაურად მაშინდელი დიდი ვეზირი, სოკოლუ მეჰმედ-ფაშა დანიშნა, რადგან თავად უკვე ძალიან დაბერებულიყო და აღარ შეეძლო, რომ არმიას ჩასდგომოდა სათავეში. თუმცა, ცოტა ხანში მან გადაწყვეტილება შეცვალა და კვლავ თავად ჩაუდგა არმიას სათავეში. ექიმებმა უთხრეს სულთანს, რომ თუ ის არმიას ლაშქრობაში გაჰყვებოდა, უკან ვეღარ დაბრუნდებოდა, თუმცა მან გადაწყვეტილება არ შეცვალა და არმიას ლაშქრობაში გაჰყვა. სულთან სულეიმანის ბრძანებით, მალევე დაიწყო სიგეტვარის ალყა. თუმცა, ყველა კარგად ხედავდა, რომ სულეიმანი თავს კარგად არ გრძნობდა და დაავადება ძალიან აწუხებდა. მას სოკოლუ მეჰმედ-ფაშამ დედაქალაქში დაბრუნება შესთავაზა, თუმცა სულეიმანმა, მეჰმედ-ფაშას ამაზე მტკიცე უარი განუცხადა. და უთხრა, რომ სანამ სიგეტვარის ციხეს არ აიღებდნენ, დედაქალაქში არ დაბრუნდებოდა. 7 სექტემბერს, როცა ოსმალეთის არმია მაქსიმალურად ცდილობდა აეღო სიგეტვარის ციხე, სულთან სულეიმანი, 46 წლიანი მმართველობის შემდეგ, 71 წლის ასაკში გარდაიცვალა. მის მემკვიდრეს, სელიმს, კონიაში შიკრიკი გაუგზავნეს და სასწრაფოდ აცნობეს მამის გარდაცვალების ამბავი. სელიმის კორონაცია ჩატარდა მანამ, სანამ ოსმალეთის არმია უკან დაბრუნდებოდა.

სულეიმანის გარდაცვალებამდე ცოტა ხნით ადრე, სახელგანთქმულმა არქიტექტორმა, მაიმარ სინანმა, თავად სულეიმანის ბრძანებით, ააშენა სულეიმანის სახელობის მეჩეთი, (სულეიმანიეს მეჩეთი) რომელიც დღემდე მდებარეობს სტამბოლში. სულეიმანიეს მეჩეთი არის ერთ-ერთი უძველესი ნაგებობა თურქეთის უდიდეს ქალაქ სტამბოლში.[21]

რეფორმები[რედაქტირება]

სულეიმანის თუღრა

გარდა იმისა, რომ ოსმალეთის იმპერიამ სულეიმანის მმართველობის პერიოდში მრავალი ტერიტორია დაიპყრო, ოსმალეთი ასევე გაძლიერდა ეკონომიკურად და კულტურულად. კანონების (კანუნნამე) საშუალებით, რომლებიც სულეიმანმა შეიმუშავა, მნიშნველოვნად დაჩქარდა იმპერიის განვითარება. გზა გაეხსნა დასავლურ კულტურას.[22] მისი მმართველობის პერიოდში გაიხსნა უამრავი სკოლა და ხელოვანებს მიეცათ მეტი თავისუფლება, შეექმნათ პირობები, რათა კარგად ეკეთებენიათ ის საქმე, რაც სიამოვნებას ანიჭებდა და ამისთვის მიეღოთ შესაბამისი ანაზღაურება. აგრეთვე, მან გახსნა სკოლა, სადაც ნიჭიერ ხელოვანებს შეეძლოთ მიეღოთ განათლება და განვითარებულიყვნენ. სულეიმანის ბრძანებით, სტამბოლში უამრავი მეჩეთი, სასახლე და ციხესიმაგრე აშენდა. მისი მმართველობის პერიოდშია აშენებული შეჰზადეს მეჩეთი. გაიხსნა სკოლები და უბრალო ოჯახის შვილებს საშუალება მიეცათ, რომ მიეღოთ განათლება. სულეიმანმა ყველანაირი წოდების ადამიანებს ერთნაირი პირობები შეუქმნა. მის დროს ვაჭრებს მიეცათ მეტი თავისუფლება და შეუმცირდათ ბეგარა. როგორც ცნობილია, სულეიმანი ყოველ კვირას გადაცმული დადიოდა ბაზარში და ვაჭრების პრობლემებს ისმენდა, ყიდულობდა მათ პროდუქტს და იგებდა, რამდენად ხარისხიანი იყო იგი. ის გულუხვად ასაჩუქრებდა იანიჩარებსა და მათ მეთაურებს ყოველი წარმატებული ლაშქრობის შემდეგ. მან ძალიან შეაყვარა თავი ხალხს და გარდაცვალების შემდეგ მას უწოდეს "კანონმდებელი" (Kanuni) და "დიდებული" (Muhteşem). სულეიმანის მმართველობის პერიოდი ოსმალეთის იმპერიის ისტორიაში ყოველმხრივ ოქროს ხანად არის მიჩნეული.

სულთან სულეიმანის უახლოესი პირები[რედაქტირება]

აიშე ჰაფსა სულთანი[რედაქტირება]

აიშე ჰაფსა სულთნის მიერ აშენებული ფსიქიატრიული საავადმყოფო. მანისა

აიშე ჰაფსა სულთანი იყო სულთან სულეიმანის დედა. ჰაფსა სულთანი იყო სულეიმანის მამის, სულთან სელიმ I-ის მეუღლე და ყირიმის ხანის, მენგლი I-ის ქალიშვილი. მას და სულთან სელიმს ეყოლათ 8 შვილი. 4 ვაჟი და 4 ქალიშვილი. სამი ვაჟი მათ მალევე გარდაეცვალათ. აიშე ჰაფსა სულთანი მანისაში ცხოვრობდა სულეიმანთან ერთად 1520 წლამდე. სწორედ იგი ახშობდა მაჰიდევრან სულთანსა და ჰიურემ სულთანს შორის არსებულ დავას, რომელიც ორ ქალს შორის სულეიმანის მმართველობის პირველ წლებში მიმდინარეობდა. აიშე ჰაფსა სულთანი იყო სულეიმანის შემდეგ მეორე პირი ოსმალეთის იმპერიაში და გარდაცვალებამდე, 1534 წლამდე სულეიმანთან ერთად განაგებდა იმპერიას და იღებდა გადაწყვეტილებებს მის მომავალთან დაკავშირებით. გარდაიცვალა 1534 წელს და დაკრძალულია სელიმ I-ის გვერდით.[23][24][25]

პარგელი იბრაჰიმ-ფაშა[რედაქტირება]

იბრაჰიმ-ფაშას სახლ-მუზეუმი

ჯერ კიდევ ახალგაზრდობაში, შეჰზადე სულეიმანმა, პარგაში გაიცნო პარგელი იბრაჰიმი (როგორც თავად უწოდებდა).[26][27] როგორც ცნობილია, იბრაჰიმმა იგი მოხიბლა ვიოლინოზე დაკვრით, რაც მას ძალიან კარგად ეხერხებოდა. სულეიმანმა იგი მანისას სასახლეში წაიყვანა და ბაზიერად დანიშნა. ისინი დაახლოებით ერთი ასაკის იყვნენ. ტახტზე ასვლის შემდეგ, 1520 წელს, მან იგი თავის პირად მსახურად გამოაცხადა, ცოტა ხანში ის გახდა სასახლის მთავარი მსახური.[28] იბრაჰიმი იყო ძალიან ჭკვიანი და როგორც ცნობილია, სულეიმანი მის აზრს უფრო ხშირად ეყრდნობოდა ვიდრე საბჭოს წევრებისას. შედეგად, მაღალი თანამდებობის პირების რისხვა იბრაჰიმმა მალევე დაიმსახურა. 1523 წელს სულეიმანმა იბრაჰიმი დიდ ვეზირადაც დანიშნა. დიდი ვეზირი იყო ფადი-შაჰის შემდეგ პირველი პირი ოსმალეთში. ცოტა ხანში, იბრაჰიმი დაქორწინდა სულეიმანის დაზე, ჰატიჯე სულთანზე. იბრაჰიმსა და ჰატიჯეს პირველი შვილი ადრევე გარდაეცვალათ და მის გარდა ეყოლათ შეჰზადე ოსმანი და ჰურიჯიჰან სულთანი. 1535 წელს, ირანში ლაშქრობის დროს, როცა იბრაჰიმი სულეიმანის გარეშე იმყოფებოდა, ბრძანება ახალი სახელით გასცა, რომელშიც ერია სიტყვა სულთანი, რაც სულეიმანმა დიდ შეურაცხყოფად მიიღო და სწორედ ამან განაპირობა 1536 წელს, პარგელი იბრაჰიმ-ფაშას სიკვილით დასჯა, როცა არავინ ელოდა და არავინ იცოდა ამის შესახებ, ღამით, მისსავე საწოლში.

ჰიურემ ჰასეკი სულთანი[რედაქტირება]

ჰიურემ სულთნის აბანო

ტახტზე ასვლის შემდეგ, სულეიმანის ჰარემში მოხვდა ალექსანდრა ლაროსა, რომელიც წარმოშობით იყო ყირიმის სახანოდან და ტახტზე ასვლის აღსანიშნავად, აჩუქეს სულთან სულეიმანს. მან მალევე მოინადირა სულთნის გული და გახდა მისი რჩეული. ალექსანდრას მომავალში ჰიურემი ეწოდა. მათ ეყოლათ 6 შვილი: შეჰზადე მეჰმედი, მიჰრიმაჰ სულთანი, შეჰზადე აბდულა, შეჰზადე სელიმი, შეჰზადე ბაიაზიდი და შეჰზადე ჯიჰანგირი. სულეიმანმა დაარღვია ტრადიცია, რომლითაც ოსმალეთის სულთნებს ცოლის შერთვა ეკრძალებოდათ და ჰიურემი ცოლად შეირთო.[29] მისი დროიდან იწყება ქალთა სულთანატი ოსმალეთის იმპერიაში. ჰიურემი იყო ძალიან ჭკვიანი და როგორც ცნობილია სულეიმანი ხშირად უსმენდა მის რჩევებს იმპერიის მართვასთან დაკავშირებით და ითვალისწინებდა მათ. სავარაუდოდ, სწორედ მას მიუძღვის ძალიან დიდი წვლილი იმაში, რომ შეჰზადე მუსტაფას ბრალი ღალატში დასდეს და სულეიმანის ბრძანებით სიკვდილით დასაჯეს 1553 წელს. ამის მიზეზი კი ის გახდა, რომ მას ძალიან სურდა სულეიმანის გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე მისი ერთ-ერთი ვაჟი ასულიყო და მუსტაფა ამ მიზნის განხორციელებაში ხელს უშლიდა. მუსტაფას წინააღმდეგ შეთმულების მოწყობაში მას დიდი ვეზირი და სიძე რუსტემ-ფაშა დაეხმარა.[30] თუმცა, მუსტაფას სიკვდილით დასჯის გამო საყვარელ ძმაზე დარდით ჰიურემისა და სულეიმანის უმცროსი ვაჟი, შეჰზადე ჯიჰანგირი გარდაიცვალა. 1558 წელს, ჰიურემ სულთანს უცნობი სენი შეეყერა და ამიტომ მისი შველა ვერ მოხერხდა და იგი გარდაიცვალა ამავე 1558 წელს. მისი გარდაცვალება სულთან სულეიმანმა ძალიან განიცადა.[31]

შვილები[რედაქტირება]

სულთან სულეიმანი და მისი შვილები[რედაქტირება]

შეჰზადე მუსტაფას სიკვდილით დასჯა
სელიმ II

მანისაში სულთან სულეიმანს, ფიულანე ხათუნისგან ეყოლა შეჰზადე მაჰმუდი, გიულფემ ხათუნისგან შეეძინა შეჰზადე მურადი, მაჰიდევრან სულთნისგან ეყოლა რაზიე სულთანი, შეჰზადე მუსტაფა, ფატმა სულთანი და შეჰზადე აჰმედი. სულეიმანს იმდენად უყვარდა მაჰიდევრან სულთანი, რომ თავისი ტახტის მემკვიდრედ, თავისივე ტახტზე ასვლამდე, არა შეჰზადე მაჰმუდი, არამედ მუსტაფა გამოაცხადა. 1521 წელს გარდაიცვალნენ შეჰზადე მაჰმუდი და შეჰზადე მურადი[32][33]. სულეიმანს, უკვე ტახტზე ასვლის შემდეგ, ჰიურემ სულთნისგან ეყოლა: შეჰზადე მეჰმედი, მიჰრიმაჰ სულთანი, შეჰზადე აბდულა, შეჰზადე სელიმი, შეჰზადე ბაიაზიდი და შეჰზადე ჯიჰანგირი[34]. შეჰზადე აბდულა დაბადებიდან 3 წელში გარდაიცვალა. ხოლო შეჰზადე ჯიჰანგირს ჰქონდა ნაკლი - კუზი. ამიტომ, ის ვერც სანჯაყ-ბეი იქნებოდა და ვერც ტახტისთვის იბრძოლებდა. 1533 წელს სულეიმანმა მანისას სანჯაყ-ბეიდ დანიშნა შეჰზადე მუსტაფა. 1541 წელს, მან მანისაში შეჰზადე მეჰმედი გააგზავნა ხოლო მუსტაფა - ამასიაში. რადგან ის ტახტის ყველაზე ღირსეულ მემკვიდრედ მეჰმედს თვლიდა. ამავე 1541 წელს, სულეიმანმა კონიაში გაგზავნა შეჰზადე სელიმი. 1543 წელს, მოულოდნელად გარდაიცვალა მეჰმედი, სავარაუდოდ იგი ყვავილმა იმსხვერპლა. მის ადგილზე სულეიმანმა გააგზავნა შეჰზადე სელიმი. მეჰმედის გარდაცვალების შემდეგ, სულეიმანის ბრძანებით, სტამბოლში მეჰმედის საპატივცემულოდ ააგეს შეჰზადეს მეჩეთი, რომლის მშენებლობა 1548 წელს დასრულდა და მეჰმედი იქ გადაასვენეს. 1546 წელს სულეიმანმა კონიის სანჯაყ-ბეიდ დანიშნა შეჰზადე ბაიაზიდი. 1553 წელს, სულთან სულეიმანის ბრძანებით, კონიაში, შეჰზადე მუსტაფა ღალატის ბრალდებით სიკვდილით დასაჯეს. ძმის სიკვდილის დასჯის გამო შეჰზადე ჯიჰანგირმა შიმშილობა გამოაცხადა და 27 ნოემბერს ალეპოში გარდაიცვალა. სელიმი პირველ მემკვიდრედ გამოცხადდა, ხოლო ბაიაზიდი - მეორე. 1555 წელს, შეჰზადე ბაიაზიდი სულეიმანმა ქუთაჰიაში გააგზავნა. 1558 წელს სულეიმანმა, გადატრიალების შიშით ორივე შვილი დედაქალაქისგან მოშორებით გაგზავნა. სელიმი მანისადან კონიაში გაუშვა, ხოლო ბაიაზიდი - ამასიაში. თავდაპირველად ბაიაზიდი მამის გადაწყვეტილების წინააღმდეგი იყო, რადგან მანამდე ამასიას შეჰზადე მუსტაფა მართავდა, მაგრამ წლის ბოლოს სულეიმანის დაუყონებლივი ბრძანებით ამასიაში გაემგზავრა. ამავე წელს გარდაიცვალა ჰიურემ სულთანი და სელიმსა და ბაიაზიდს შორის დაპირისპირება უფრო გამძაფრდა. სულეიმანმა დიდი მხარდაჭერა სელიმს გამოუცხადა, რადგან ეგონა ბაიაზიდი ამბოხებას აპირებდა. 1559 წლის 29 მაისს ბაიაზიდის არმია სელიმის არმიას დაუპირისპირდა, რომელშიც სელიმის ჯარის სიმრავლის გამო ბაიაზიდი დამარცხდა. 7 ივლისს ბაიაზიდმა ამასია 4 ვაჟთან ერთად დატოვა. ხოლო ქალიშვილები და მცირეწლოვანი ვაჟი შეჰზადე მურადი ამასიაში დატოვა. ზაფხულის ბოლოს ბაიაზიდი იძულებული გახდა სპარსეთის შაჰისთვის, თამაზისთვის ეთხოვა დახმარება და მის სასახლეს შეფარებულიყო. სულეიმანმა შაჰთან ელჩობა გააგზავნა, რათა დაეყოლიებინათ თამაზი ბაიაზიდის სიკვდილით დასჯაზე. 1561 წელს შაჰმა ბაიაზიდი შვილებთან ერთად სულეიმანს გადასცა. მისი ყველა მხარდმჭერი ჩამწკრივებულები დახოცეს. ბაიაზიდის მცირეწლოვანი შვილი მურადი სიკვდილით ბურსაში დასაჯეს. ბაიაზიდი 4 შვილთან ერთად სიკვდილით სივასში დასაჯეს. 1566 წელს სულთან სულეიმანის გარდაცვალების შემდეგ, ტახტზე შეჰზადე სელიმი ავიდა.

სავარაუდოდ, სულეიმანი თავიდანვე სელიმს მხარდაჭერას იმიტომ უცხადებდა, რომ იგი მის ყველა ბრძანებას ასრულებდა. როგორც ცნობილია, მუსტაფა და ბაიაზიდი სამართლიანი უფლისწულები იყვნენ და როგორც კი მიიღებდნენ მბრძანებლის ბრძანებას, ამოწმებდნენ იყო თუ არა იგი სამართლიანი და თუ მიხვდებოდნენ, რომ უსამართლო იყო, უარს ამბობდნენ მის შესრულებაზე. სულეიმანს კი ეს ძალიან არ მოსწონდა, ხოლო სელიმი, არც კი აკვირდებოდა ბრძანების სამართლიოანობას და მას მაშინვე ასრულებდა და სწორედ ამით დაიმსახურა მან სულთან სულეიმანის კეთილგანწყობა.

მისი ბრძოლის შედეგები[რედაქტირება]

ოსმალეთი სულეიმანის გარდაცვალების წელს

სულეიმანის გარდაცვალების შემდეგ ოსმალეთის იმპერია იყო ერთ-ერთი უძლიერესი იმპერია მთელ მსოფლიოში. სულეიმანმა საკუთარი კონტროლის ქვეშ მოაქცია ძირითადი მუსლიმანური ქალაქები: მექა, დამასკო, კაირო, მედინა, იერუსალიმი და ბაღდადი. მიაღწია ბალკანეთის პროვინციის დღევანდელ ხორვატიასა და ავსტრიამდე. ასევე, სულეიმანს ჰქონდა რომის აღების მცდელობაც. სულეიმანმა დაიპყრო ჩრდილოეთ აფრიკის დიდი ნაწილი. მისმა ექსპანსიამ საშუალება მისცა ოსმალეთს ყოფილიყო უძლიერესი ევროპაში. სულეიმანმა მრავალჯერ დაამარცხა ქრისტიანული სამყაროს გაერთიანებული ძალები და აგრეთვე, დაასრულა ირან-ოსმალეთის 1532-1555 წლების ომი ოსმალეთისთვის სასარგებლო ზავით. მისი მმართველობის პერიოდში წარმოიქმნა ოსმალეთისგან ცენტრალური ევროპის სრული დაპყრობის საფრთხე. რაზეც ავსტრიის ელჩმა, ბუსბექმა, ევროპა გააფრთხილა. მაგრამ ოსმალეთმა მაინც ვერ მოახერხა მსოფლიოზე ბატონობის დამყარება, რადგან მომავალი სულთნები, სელიმ II, მურად III, მეჰმედ III და ა.შ არ ჰგავდნენ თავიანთ წინაპრებს. რის შედეგად, სულეიმანის გარდაცვალებიდან დაახ. 30 წელში ოსმალეთის იმპერიის რეგრესი დაიწყო. რაც სამ საუკუნეზე მეტ ხანს გაგრძელდა და საბოლოოდ მისი რუკიდან გაქრობით დასრულდა.

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. Reston, James Jr., Defenders of the Faith: Charles V, Suleyman the Magnificent, and the Battle for Europe, 1520-36 (New York: Penguin, 2009).
  2. Smith, Robert Doulgas and DeVries, Kelly (2011), Rhodes Besieged. A new history, Stroud: The History Press, ISBN 978-0-7524-6178-6
  3. Weir, William, 50 Battles That Changed the World: The Conflicts That Most Influenced the Course of History, The Career Press, 2001. pp. 161-9. ISBN 1-56414-491-7
  4. Stavrianos, L.S. Balkans Since 1453, C. Hurst & Co. Publishers, 2000.
  5. Nicolle, David, Hungary and the fall of Eastern Europe, 1000-1568, Osprey Publishing, 1988.
  6. Turnbull, Stephen (2003). The Ottoman Empire 1326 – 1699. New York: Osprey Publishing, გვ. 50. 
  7. Ottoman Hungary 1541-1699
  8. Garnier, Edith L'Alliance Impie Editions du Felin, 2008, Paris ISBN 978-2-86645-678-8 Interview
  9. Cronaca dei Tocco di Cefalonia; prolegomeni, testo critico e traduzione, by Giuseppe Schirò, Corpus fontium historiae Byzantinae 10. (Rome: Accademia nazionale dei Lincei, 1975). in Italian.
  10. John van Antwerp Fine, The Late Medieval Balkans: A critical survey from the late Twelfth Century to the Ottoman conquest, University of Michigan Press, 704 pages, (1994), ISBN 978-0-472-08260-5
  11. Wolf, John B., The Barbary Coast: Algeria under the Turks, W. W. Norton, 1979. ISBN 0-393-01205-0
  12. Cook, M.A. (ed.), A History of the Ottoman Empire to 1730, Cambridge University Press, 1976. ISBN 0-521-20891-2
  13. Bradford, Ernle, The Sultan's Admiral: The Life of Barbarossa, London, 1968
  14. Currey, E. Hamilton, Sea-Wolves of the Mediterranean, London, 1910
  15. Rothman, Tony, "The Great Siege of Malta," in History Today, Jan. 2007.
  16. * Shaw, Stanford J. (1976), History of the Ottoman Empire and modern Turkey, Volume 1. Cambridge University Press, ISBN 0-521-29163-1
  17. Fernández Duro, Cesáreo (1895). Armada Española desde la unión de los reinos de Castilla y Aragón (es). Madrid, Spain: Est. tipográfico "Sucesores de Rivadeneyra". 
  18. San Miguel (duque de), Evaristo (1991). Historia de Felipe II, rey de España (es). Barcelona, Spain: Salvador Manero. 
  19. Roger Bigelow Merriman Suleiman the Magnificent 1520—1566 READ BOOKS, 2007 ISBN 1406772720
  20. Kenneth M. Setton The Papacy and the Levant (1204—1571) DIANE Publishing, 1984 ISBN 0871691620
  21. Suleymaniye Mosque, Istanbul
  22. Atıl, The Golden Age of Ottoman Art, 24–33.
  23. Wander Stories (30 Dec 2013). Istanbul Tour Guide Top 10: a travel guide and tour as with the best local guide. WanderStories. ISBN 978-9-949-51624-7. „Hafsa Sultan was most likely the daughter of Mengli Giray“ 
  24. Reşat Kasaba (1 Dec 2009). A moveable empire: Ottoman nomads, migrants, and refugees. University of Washington Press, გვ. 44. ISBN 978-0-295-80149-0. „Hafsa Sultan, the daughter of the Crimean ruler Mengli Giray Khan.“ 
  25. Peter G. Bietenholz, Thomas Brian Deutscher (2003). Contemporaries of Erasmus: A Biographical Register of the Renaissance and Reformation, Volumes 1-3. University of Toronto Press, გვ. 298. ISBN 978-0-802-08577-1. „Suleiman i (Solymannus), known in the West as Suleiman the Magnificent, was the son of *Selim i and Hafsa Sultan, the daughter of Mengli Giray“ 
  26. Margaret Rich Greer, Walter Mignolo, Maureen Quilligan. Rereading the Black Legend: the discourses of religious and racial difference in the Renaissance empires., University of Chicago Press, 2007. ISBN 978-0-226-30722-0, p. 41: "Ibrahim Pasha, his intimate and grand vezir, a Greek from Parga in Epirus"
  27. Willem Frederik Bakker.Studia Byzantina et Neohellenica Neerlandica. BRILL, 1972. ISBN 978-90-04-03552-2 ,p. 312
  28. Mansel, 87.
  29. Thomas M. Prymak, "Roxolana: Wife of Suleiman the Magnificent," Nashe zhyttia/Our Life, LII, 10 (New York, 1995), 15–20. An illustrated popular-style article in English with a bibliography.
  30. Zygmunt Abrahamowicz, "Roksolana," Polski Slownik Biograficzny, vo. XXXI (Wroclaw-etc., 1988–89), 543–5. A well-informed article in Polish by a distinguished Polish Turkologist.
  31. Galina Yermolenko, "Roxolana: The Greatest Empresse of the East," The Muslim World, 95, 2 (2005), 231–48. Makes good use of European, especially Italian, sources and is familiar with the literature in Ukrainian and Polish.
  32. Sir H. A. R. Gibb. The Encyclopaedia of Islam. — Brill Archive, 1979. — Т. 5, части 79-80. — С. 66.
  33. Yılmaz Öztuna. Kanûnı̂ Sultan Süleyman. — Kültür Bakanlığı, 1989. — С. 9, 11. — P. 163. — ISBN 9751703743
  34. Leslie P. Peirce. The imperial harem: women and sovereignty in the Ottoman Empir. — Oxford University Press, 1993. — С. 59. — ISBN 0195086775