მურად IV

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
მურად IV
مراد رابع
Murad IV.jpg
ოსმალეთის მე-17 სულთანი
მმართ. დასაწყისი: 10 სექტემბერი, 1623
მმართ. დასასრული: 8 თებერვალი, 1640
წინამორბედი: მუსტაფა I
მემკვიდრე: იბრაჰიმ I
პირადი ცხოვრება
დაბ. თარიღი: 26 ივლისი, 1612
დაბ. ადგილი: სტამბოლი, ოსმალეთის იმპერია
გარდ. თარიღი: 8 თებერვალი, 1640
გარდ. ადგილი: სტამბოლი, ოსმალეთის იმპერია
მეუღლე: აიშე ხათუნი
შვილები: აჰმედი, ნუმანი, ორჰანი, ჰასანი, სულეიმანი, მეჰმედი, ოსმანი, ალაედდინი, სელიმი, აბდულჰამიდი, მაჰმუდი
ესმეჰანი, გევჰერჰანი, ჰანზადე, ქაია, ჰაფსა, საფიე, ფატმა, რაბია, რუქიე
დინასტია: ოსმანები
მამა: აჰმედ I
დედა: ქიოსემ სულთანი
რელიგია: ისლამი
ხელმოწერა: Tughra of Murad IV.JPG

მურად IV (ოსმ. مراد رابع - Murâd-ı râbi‘, თურქ. Dördüncü Murat; დ. 16 ივნისი, 1612 — გ. 9 თებერვალი, 1640) — ოსმალეთის იმპერიის მე-17 სულთანი. ქვეყანას მართავდა 1623-1640 წლებში. ცნობილი იყო როგორც ავტორიტეტითა და დასჯის სასტიკი მეთოდებით. იგი კონსტანტინოპოლში დაიბადა, მამამისი იყო აჰმედ I ხოლო დედა წარმოშობით ბერძენი[1][2][3], ვალიდე ქიოსემ სულთანი. მურადი სახელმწიფოს სათავეში, 11 წლის ასაკში ჩაუდგა 1623 წელს , როდესაც თავისი ბიძა- მუსტაფა I მისი დედის, ქიოსემ სულთნის მომხრე იანიჩრებმა ჩამოაგდეს ტახტიდან. ცენტრალური ხელისუფლების შესუსტების გამო დასავლეთ ანატოლიაში, ბაღდადში, ლიბანში, ყირიმსა და იემენში აჯანყებები დაიწყო. ხელსაყრელი მომენტით ისარგებლა სპარსეთის შაჰმა,აბას I-მა და არაბული ერაყი და ბაღდადი დაიპყრო (1624).

ბიოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მურადის მეფობის ადრეულ წლებში , იგი მისი ნათესავების კონტროლქვეშ იმყოფებოდა. ამ პერიოდის განმავლობაში მშვიდობა და ჰარმონია მთლიანად გაქრა ოსმალეთის მიწებზე და ამ ქალაქებზე კონტროლი ტირანებმა დაიწყეს. მისი აბსოლიტური მმართველობა 1632 წელს დაიწყო, როდესაც ავტორიტეტი მოიპოვა და ტირანები სიკვდილით დასაჯა, ამის შემდეგ მან აღიდგინა სულთნის სტატუსი.

ახალგაზრდა მონარქი (1623-32)[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მურად მეოთხე დიდი ხნის განმავლობაში მისი ნათესავების კონტროლქვეშ იყო და ამ წლების განმავლობაში იმპერიას მისი დედა, ქიოსემ სულთანი მართავდა. იმპერია ანარქიაში ჩავარდა; 1631 წელს იანიჩრები სასახლეში შეიჭრნენ და მოკლეს დიდი ვეზირი სხვებთან ერთად. მურად IV-ს ეშინოდა, რომ მისი უფროსი ძმის,ოსმან II-ს ბედს გაიზიარებდა და გადაწყვიტა რომ დათმობაზე წასულიყო. 16 წლის ასაკში,1628 წელს, მისი სიძე(მისი დის, ფატმა სულთნის ქმარი) და ეგვიპტის მმართველი ქარა მუსტაფა ფაშა სიკვდილით დასაჯა ,,ღვთის კანონწინააღმდეგ საქმეებში შემჩნევისთვის.[4]

აბსოლიტური მმართველობა და იმპერიული პოლიტიკა (1632-40)[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1632 წლიდან მურადმა შეძლო დედის მფარველობისგან თავის დაღწევა და ნელ-ნელა მოახერხა იმპერიაზე კონტროლის აღდგენა, უკიდურესად სასტიკი მეთოდებით. მისი პირადი მითითებით სხვადასხვა მონაცემებით 25 ათასამდე ადამიანი დასაჯეს საკვდილით, მათ შორის მისი ძმებიც. მურადი შეეცადა ჩაეხშო ის წინააღმდეგობები,რომელიც მისი წინამორბედი სულთნების მართველობის პერიოდში წარმოიშვა. ის ცდილობდა კორუფციის აღმოფხვრას . მურად მეოთხემ ასევე აკრძალა ალკოჰოლური სასმელები,თამბაქო და ყავა კონსტანტინოპოლში,ასევე სიკვდილით დასაჯა ამ კანონის ყველა დამრღცეცი[5].მან დააწესაა ასევე სტამბულში ღამით კონტროლი,ერთგვარი ,,პოლიცია შექმნა. თუკი პოლიცია ქუჩაში ბოროტმოქმედს შეამჩნევდა,შეეძლო საკუთარი ხელით დაესაჯა იგი. მიუხედავად იმისა რომ მან სასმელი აკრძალა, სმა მისი ერთგვარი ჩვევა იყო.[6][7] 1634 წელს მურადმა განაახლა ირანთან ომი. ბაღდადის სპარსელებისგან გაწმენდა მან 1638 წელს მოახერხა. 1639 წლის ქასრ-ი-შირინის ანუ ზუჰაბის შეთანხმებით ბაღდადი და არაბული ერაყი ოსმალეთის იმპერიის მფლობელობაში დარჩა. ამ ზავმა მას უფრო მეტად მოახვეჭინა წარმატება და ძლიერ ავტორიტეტად აქცია ოსმალეთის იმპერიაში.

ფიზიკური ძალა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მურად მეოთხე უკანასკნელი მეომარი სულთანიი იყო, რომელიც ქრობას ხელმძღვანელობდა და ჯარისკაცებთან ერთად ბრძოლის ველზე იმყოფებოდა.ის აგრეთვე სულეიმან დიდებულის შთამომავალ სულთანთაგან ერთადერთი იყო თავის უფროს ძმასთან, ოსმანთან ერთად,რომელიც ლაშქრობაში წავიდა. მისი ფიზიკური სიძლიერი ფენომენალური იყო, რომელიც დეტალურად აქვს აღწერილი ევილია ჩელების. იგი განსაკუთრებით ცნობილი იყო ჭიდაობით - რამდენიმე ოპონენტს ერთდროულად ეჯიბრებოდა. მისი საყვარელი იარაღი იყო მშვილდი და დაშნის მაგვარი ხმალი(რომელიც 50 კილოგრამს იწონიდა)[8]. დღეს მისი საყვარელი იარაღების კოლექცია ინახება თოფქაფის სასახლის მუზეუმში.

არქიტექტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მურად მეოთხემ აქცენტი გააკეთა არქიტექტურაზეც და მის პერიოდში მევრი მონუმენტი აღიმართა. ზოგიერთი მათგანია მეიდანის მეჩეთი, ბაირამ ფაშა დერვიშის ლოჟა, საფლავი, ფანტანი, დაწყებითი სკოლა, კონიის მეჩეთი.

სიკვდილი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მურად მეოთხე გარდაიცვალა ციროზისგან 27 წლის ასაკში 1640 წელს.[9] ბოლო დროს გავრცელდა მოსაზრება რომ სიკვდილის წინ, მურად მეოთხემ ბრძანა მისი უნარშეზღუდული ძმის- იბრაჰიმის მოკვლა. მას სურდა ოსმალეთის საიმპერატორო ტახტი ყირიმის ხანისთვის დაეტოვებინა, ეს კი ოსმალეთის იმპერიის მმართველთა დინასტიის დასასრული იქნებოდა, თუმცა ბრძანება არ აღსრულებულა.[10]

ოჯახი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ხარჭები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • აიშე ჰასეკი, ჰასან ბეის ქალიშვილი,წარმოშობით ალბანელი
  • შემსპერი ჰასეკი, ოსმან ბეის ქალიშვილი, წარმოშობით ალბანელი
  • ჰურიჩეჰრე ჰასეკი, ქალბატონი საქართველოდან, მაჩუტაძეების ოჯახიდან(გურია)
  • სანევბერ ჰასეკი, აბდულაჰ ბეის ქალიშვილი, წარმოშობით ბოსნიელი
  • შემიშაჰ ჰასეკი(დაბადების სახელი- ზილიხანი) ლევან II დადიანის და ნესტან დარეჯანის ქალიშვილი, წარმოშობიდ მეგრელი,მისი კანონიერი ცოლი
  • მაჰზიბა ჰასეკი(დაბადების სახელი-აიშე შოგენუკოვი)კავკასიელი ალეგუკო შოგენუქოვის ქალიშვილი, მისი კანონიერი ცოლი

შვილები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ვაჟები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • უფლისწული აჰმედი(21 დეკემბერი 1627 - 1628) - შემსპერისგან
  • უფლისწული ნუმანი (1628 - 1629) - შემსპერისგან
  • უფლისწული ორჰანი(1629 - 1629) - ჰურიჯეჰრესგან
  • უფლისწული ჰასანი (მარტი 1631 - 1632) - აიშესგან
  • უფლისწული სულეიმანი (2 თებერვალი 1632 -1635) - მაჰზიბასგან
  • უფლისწული მეჰმედი (8 აგვისტო 1633 - 1637) - შემსპერისგან
  • უფლისწული ოსმანი (9 თებერვალი 1634 - თებერვალი 1634) - აიშესგან
  • უფლისწული ალაედდინი (26 აგვისტო 1635 - 1637) - მაჰზიბასგან
  • უფლისწული სელიმი (1637 - 1640) - სანევბერისგან
  • უფლისწული აბდულ ჰამიდ (15 მაისი 1638 - 1638) - აიშესგან
  • უფლისწული მაჰმუდი (მაისი 1640 - 1647) - მაჰზიბასგან

ქალიშვილები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ესმეჰან სულთანი (1630 - 1630) - ჰურიჯეჰრესგან
  • გევჰერჰან სულთანი (თებერვალი 1630 - ?) - შემსპერისგან, დაქორწინდა 1645 წელს, დამატ მეჰმედ ფაშაზე.
  • ჰანზადე სულთანი (თებერვალი 1631 - 1675) - აიშესგან, დაქორწინა 1645 წლის აგვისტოში, დამატ ნაქქას ჰასან ფაშაზე(ეგვიპტის ფაშა 1640-42წწ)
  • ქაია სულთანი (1633 - 28 თებერვალი 1659) - სანევბერისგან, დაქორწინდა 1644 წლის აგვისტოში,დამატ აბაზა მელექ აჰმედ ფაშაზე, ვეზირი 1638 და 1650-51 წლებში
  • ჰაფსა სულთანი (1634 - 1636) - შემსიშაჰისგან
  • საფიე სულთანი - ჰურიჯეჰრესგან,დაქორწინდა 1659 წელს, დამატ აბაზა ჰუსეინ ფაშაზე(ვეზირი 1674-75წწ)
  • ფატმა სულთანი (1636 - 164რაბია სულთანი (1636 - 1639) - ჰურიჯეჰრესგან
  • რაბია სულთანი (1636 - 1639) - ჰურიჯეჰრესგან
  • რუქიე სულთანი (1640 - იანვარი 1690) - მაჰზიბასგან, დაქორწინდა 1663 წლის იანვარში შეითან დიბრიქლი იბრაჰიმ ფაშაზე

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. E. van Donzel, Islamic Desk Reference: Compiled from the Encyclopaedia of Islam, Brill Academic Publishers, p 219
  2. Robert Bator, Daily Life in Ancient and Modern Istanbul, Runestone Press, p 42
  3. Douglas Arthur Howard, The History of Turkey, Greenwood Press, p 195
  4. (1789) Accounts and Extracts of the Manuscripts in the Library of the King of France. R. Faulder, გვ. 51. „The sultan Morad put him to death in the year 1037 [AH], for some action which was contrary to the law of God.“ 
  5. Hari, Johann (2015). Chasing the Scream: The First and Last Days of the War on Drugs. Bloomsbury USA, გვ. 262. ISBN 1620408902. 
  6. İnalcık, Halil (1989). The Ottoman Empire : the classical age, 1300-1600. New Rochelle, N.Y.: Aristide D. Caratzas, გვ. 99. ISBN 0-89241-388-3. 
  7. Traian Stoianovich (1 January 1994). Balkan Worlds: The First and Last Europe. M.E. Sharpe, გვ. 57. ISBN 978-0-7656-3851-9. 
  8. The Two-Handed Great Sword. thearma.org. წაკითხვის თარიღი: 2015-06-14.
  9. Selcuk Aksin Somel, Historical Dictionary of the Ottoman Empire, 2003, p.201
  10. Barber, Noel (1973). The Sultans. New York: Simon and Schuster, გვ. 87.