ბელარუსი

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ბელარუსის რესპუბლიკა
Рэспубліка Беларусь
Республика Беларусь
ბელარუსი
ბელარუსის
ჰიმნი: ჩვენ, ბელორუსები
დედაქალაქი
(და უდიდესი ქალაქი)
მინსკი
53°55′ ჩ. გ. 27°33′ ა. გ. / 53.917° ჩ. გ. 27.550° ა. გ. / 53.917; 27.550
ოფიციალური ენა ბელორუსული, რუსული
მთავრობა საპრეზიდენტო რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი ალექსანდრე ლუკაშენკო
 -  პრ.-მინისტრი სერგეი სიდორსკი
ფართობი
 -  სულ 207,600 კმ2 (85-ე)
მოსახლეობა
 -  2008 შეფასებით 9,689,800 (86-ე)
 -   აღწერა 10,045,200 
 -  სიმჭიდროვე 49 ად კაცი/კმ2 (142-ე)
მშპ (მუპ) 2008 შეფასებით
 -  სულ $115,027 მილიარდი (58-ე)
 -  ერთ მოსახლეზე $11,991 (65-ე)
აგი (2005) 0.804 (მაღალი) (64-ე)
ვალუტა რუბლი (BYR)
დროის სარტყელი EET (UTC +2სთ.)
 -  ზაფხულის (DST) EET (UTC +3სთ.) (UTC)
ქვეყნის კოდი BLR
Internet TLD .by
სატელეფონო კოდი 375

ბელარუსი (ბელარ. Беларусь, რუს. Беларусь ან Белоруссия) — ქვეყანა აღმოსავლეთ ევროპაში,[1] რომელსაც ზღვაზე გასასვლელი არ აქვს. ბელარუსს აღმოსავლეთიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება რუსეთი, სამხრეთიდან უკრაინა, დასავლეთიდან პოლონეთი, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთის მხრიდან ლატვია და ლიტვა. დედაქალაქია მინსკი; სხვა მნიშვნელოვანი ქალაქერბია ბრესტი, გროდნო, გომელი, მოგილიოვი და ვიტებსკი. ქვეყნის ფართობი შეადგენს 207600 კმ2, ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ტყეებს უკავია,[2] ეკონომიკაში ყველაზე განვითარებული სფეროებია აგროკულტურა და მრეწველობა.

ბელარუსის ტერიტორიაზე არსებული პირველი დამოუკიდებელი სახელმწიფო იყო პოლოცკის სამთავრო, ეს სამთავრო კიევის რუსეთის დაშლის შემედეგად წარმოიქმნა, მოგვიანებით უკვე ბელარსები ხდება ლიტვის დიდი სამთავროს შემადგენელი ნაწილი, მას შემდეგ რაც ლიტვის და პოლონეთის გაერთიანება მოხდა, უკვე ამ მიწებს გაერთიანებული სახელმწიფო აკონტროლებდა. პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასა და რუსეთის იმპერიას შორის არსებული ბრძოლების შემდეგ ეს ტერიტორია რუსეთის შემადგენლობაში მოექცა რიგითი გუბერნიის სტატუსით. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ აქ შეიქმნა ბელორუსიის სახალხო რესპუბლიკა (1918-1919), 1919 წლიდან უკვე ბელარუსია არის საბჭოთა რესპუბლიკა.

საბჭოთა კავშირის შექმნის შემდეგ, ეს ტერიტორია სსრკ-ში შევიდა მოკავშირე რესპუბლიკის სტატუსით. 1939 წელს სსრკ-ს მიერ გერმანიასთან დადებული მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტით, საბჭოთა კავშირმა მიიერთა აღმოსავლეთი პლონეთი, ეს ტერიტორია შეუერთდა ბელორუსის საბჭოთა რესპუბლიკას.[3] მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ბელარუსი ოკუპირებული იქნა გერმანელების მიერ. ომის დასრულების შემდეგ რესპუბლიკაში შედარებით განვითარდა ეკონომიკა.

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ბელარუსი დამოუკიდებელი სახელმწიფო გახდა. 1992 წელს ჩამოყალიბდა დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა, რომლის ერთ-ერთი დამფუძნებელი სწორედ ბელარუსი იყო. 1994 წლიდან დღემდე ქვეყნის მმართველია ალექსანდრე ლუკაშენკო.

ბელარუსის მოსახლეობა შეადგენს 9.85  მილიონ ადამიანს, ქვეყნის მთავარი ურბანული ცენტრებია დედაქალაქი მინსკი. აქ მცხოვრებთა 80 % ბელარუსელია, მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწის შეადგენს პოლონელები და უკრაინელები. 1995 წელს ჩატარებული რეფერენდუმის შედეგად ქვეყნის ოფიციალური ენები გახდა: ბელარუსული და რუსული. ბელარუსის კონსტიტუციის შედეგად ქვეყანაში ოფიციალური რელიგია გამოცხადებული არ არის, თუმცა მოსახლეობის დიდი ნაწილი რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მრევლია, მეორე რელიგია მრევლის რაოდენობით არის კათოლიკური ეკლესია.

სახელწოდება[რედაქტირება]

  • ოფიციალური: ბელარუსის რესპუბლიკა.
  • ეროვნული: Беларусь, Республика Беларусь. დამოუკიდებლობის გამოცხადებამდე ბელორუსია (Белоруссия) ერქვა, შემდეგ კი ბელარუსი უწოდეს.
  • ეტიმოლოგია: ქვეყნის სახელი „თეთრ რუსეთს“ ნიშნავს. ბელორუსები ახალ ტერმინს Ruthenia ძირიდან წარმოებულად მიიჩნევენ. თუმცა ორივე ტერმინი Ruthenia და Russia მიღებულია ვიკინგური ძირისაგან Rus.

გეოგრაფია[რედაქტირება]

ბელარუსის რესპუბლიკა

ქვეყანა ცენტრალური ევროპის აღმოსავლეთში. მისი მოსაზღვრე ქვეყნებია: რუსეთი — აღმოსავლეთით და ჩრდილოეთით, ლიტვა და ლატვია — ჩრდილო-დასავლეთით, პოლონეთი — დასავლეთით, უკრაინა — სამხრეთით. ფართობი შეადგენს 207.600 კვ. კმ-ს, საიდანაც 25 % ტყეებზე მოდის. მთავარი მდინარეებია: ნემანი, პრიპიატი, დნეპრი. ბუნებრივი რესურსები — ტყეები, ტორფი, ნავთობის და ბუნებრივი აირის მცირე მარაგები, გრანიტი, დოლომიტური კირქვა, ცარცი, სილა, ხრეში, თიხა.

ბუნება[რედაქტირება]

რელიეფი[რედაქტირება]

ბელარუსს უკავია აღმოსავლეთ ევროპის ვაკის დასავლეთი განაპირა ნაწილი. დამახასიათებელია მაღლობი, დაბლობი და ვაკე სივრცეები, რომელიც ადგილ-ადგილ დაჭაობებული და ტბიანია. ბელარუსის რელიეფის თავისებურება ძირითადად განაპირობა მეოთხეულმა კონტინენტურმა გამყინვარებამ (შემორჩენილია კარგად გამოხატული მორენული სერები). ტერიტორიის სამხრეთ-აღმოსავლეთი მხარე უჭირავს მყინვარისპირა ვაკეების ზოლს, რომლის დასავლეთით ბერეზინის ცენტრალური და სხვა მცირე ვაკეებია. ქვეყნის სამხრეთით მდებარეობს ბელარუსის პოლესიე. უკიდურეს სამხრეთშია მოზირის სერი.

გეოლოგიური აგებულება და სასარგებლო წიაღისეული[რედაქტირება]

ბელარუსის ტერიტორია აღმოსავლეთ ევროპის ბაქნის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს. ბაქნის სამხრეთ ნაწილში შემოჭრილია უკრაინის ფარი, აღმოსავლეთში კი - ვორონეჟის ანტეკლიზა. ბაქნის უძველესი საფუძველი მხოლოდ ბელარუსის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში შიშვლდება, სხვაგან იგი დაფარულია 1 000 - 5 000 მ სისქის ტერიგენული და კარბონატული ნალექებით (ზედაპროტეროზოურიდან ნეოგენამდე და ანთროპოგენამდე). ბელარუსი მდიდარია სხვადასხვა სასარგებლო წიაღისეულით (კალიუმის მარილები, ქვამარილი, ნავთობი, მურა ნახშირი, ქვანახშირი). ბევრგანაა თიხისა და სამშენებლო ქვის საბადოები, ტორფის ბუდობები და სხვა. არის მინერალური წყლებიც.

ჰავა[რედაქტირება]

შიგა წყლები[რედაქტირება]

ბელარუსის მდინარეები შავი და ბალტიის ზღვების აუზებს განეკუთვნება. მათი საერთო სიგრძე 51 000 კმ-ზე მეტია. დიდი მდინარეა დნეპრი, დასავლეთი დვინა, ნემანი. ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში აქვს სათავე მდინარე ლოვატს (ნევის აუზი). მდინარეთა საზრდოობა შერეული ტიპისაა. იყენებენ სანაოსნოდ, ხე-ტყის დასაცურებლად. მდინარე პრიპიატი დნეპრ-ბუგის არხით დაკავშირებულია მდინარე ბუგთან. ბელარუსში მრავალი ტბაა, რომლებიც მდიდარია თევზით.

სახელმწიფო[რედაქტირება]

  • სახელმწიფო სისტემა — რესპუბლიკა.
  • სახელმწიფოს მეთაური — პრეზიდენტი ალექსანდრ ლუკაშენკო (1994).
  • საკანონმდებლო ორგანო — ორპალატიანი ეროვნული კრება. ზედა პალატა — რესპუბლიკის საბჭო 64 წევრისგან არის დაკომპლექტებული, ქვედა პალატა — წარმომადგენელტა პალატა — 110 წევრისგან.

ტერიტორიული მოწყობა[რედაქტირება]

ბელარუსი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულად იყოფა 6 ოლქად (voblast — ბრესტის, გომელის, გროდნოს, ვიტებსკის, მინსკის და მოგილიოვის) და 1 მუნიციპალიტეტი (horad — ქალაქი მინსკი).

დემოგრაფია[რედაქტირება]

  • მოსახლეობა — 10.322 ათასი (2003), მათ შორის ბელორუსი 81 %, რუსი 11 %, პოლონელი, უკრაინელი და სხვა 7 %.
  • სახელმწიფო ენები — ბელორუსული და რუსული.
  • რელიგია — ქრისტიანობა, 70 % — მართლმადიდებლები, 20 % — კათოლიკები.
  • დედაქალაქი — მინსკი (1.769 ათასი), დიდი ქალაქები — გომელი (502 ათასი), ვიტებსკი (350), მოგილიოვი (359), გროდნო (270), ბრესტი (258).

ეკონომიკა[რედაქტირება]

1995 წლიდან პრეზიდენტ ლუკაშენკოს ხელმძღვანელობით ქვეყანა დაადგა „საბაზრო სოციალიზმის“ მშენებლობის გზას, რაც საშუალებას იძლევა ფასების პოლიტიკასა და კერძო სექტორზე სახელმწიფო კონტროლისა. ძირითადი საექსპორტო პროდუქციაა — მანქანათმშენებლობის ნაწარმი, სასუქები, ტორფი, ელექტროსაქონელი. ეროვნული ვალუტაა ბელარუსის რუბლი (BYR).

ისტორია[რედაქტირება]

პირველყოფილი თემური წყობილება[რედაქტირება]

ბელარუსის ტერიტორიაზე ადამიანის არსებობის პირველი ნიშნები შუა პალეოლითს განეკუთვნება. ქვეყნის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია მეზოლითის, ნეოლითისა და ბრინჯაოს ხანის რამდენიმე ასეული სადგომი. თავდაპირველად ადამიანთა ძირითადი საქმიანობა იყო ნადირობა, თევზჭერა, საკვების შეგროვება, ნეოლითიდან კი ვითარდება მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა. ბრინჯაოს ხანაში ქვის პრიმიტიული იარაღი შეცვალა ახალი სახის, მეტწილად ბრინჯაოს იარაღმა. ძვ. წ. VII საუკუნეში დაიწყეს რკინის იარაღის დამზადება და გამაგრებული დასახლებების მშენებლობა. ბელარუსის ტერიტორიაზე ცნობილია ამ ტიპის ათასზე მეტი დასახლება. ამ ეპოქიდან ქვეყნის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ მილოგრადისა და ზარუბინეცის კულტურული ტომები. II-V საუკუნეებში ბელარუსში თანდათან შემოიჭრნენ სლავური ტომები, რის გამოც მოხდა ადგილობრივი მოსახლეობის ასიმილაცია. ჩამოყალიბდა სამი დიდი ტომობრივი გაერთიანება: პოლესიე და შუა ბელარუსის ნაწილი დაიკავეს დრეგოვიჩებმა, მდინარე სოჟის აუზი - რადიმიჩებმა, დვინისპირეთი და ზემო დნეპრისპირეთი - კრივიჩებმა.

უახლესი ისტორია[რედაქტირება]

1918-19 წლებში მოიპოვა დამოუკიდებლობა რუსეთისაგან, 1941-44 წლებში ოკუპირებული იყო ფაშისტური გერმანიის მიერ. 1945 წელს გახდა გაეროს წევრი. 1991 წელს გამოაცხადა დამოუკიდებლობა სსრ კავშირისაგან. დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა — შეიქმნა მინსკში. 1999 წელს ხელი მოეწერა შეთანხმებას რუსეთ-ბელარუსის კავშირის შექმნის შესახებ.

კულტურა[რედაქტირება]

  • კულტურული მემკვიდრეობა: ბელოვეჟის ტევრი, მირის ციხე-კოშკი (XVI ს.), ტაძარი პოლოცკში (XI ს.), რაძივილების ციხე-კოშკი ნესვიჟში (XVII ს.), იეზუიტების ტაძარი გროდნოში (XVII ს).

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. UN Statistics Division. (2010-04-01)Standard Country and Area Codes Classifications (M49). United Nations Organization. წაკითხვის თარიღი: 2010-04-22.
  2. Belarus: Window of Opportunity (see Table 15, page 66) (PDF). United Nations.
  3. Europa Publications Limited, "Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States, Volume 4", Routledge, 1999, pg. 182, Books.Google.com

ლიტერატურა[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე: