კოტ-დ’ივუარი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
კოტ-დ’ივუარის რესპუბლიკა
ფრანგ. République de Côte d'Ivoire
კოტ-დ’ივუარი
კოტ-დ’ივუარის
დევიზი: Union, Discipline et travail
(ერთობა, დისწიპლინა და შრომა)
ჰიმნი: L'Abidjanaise
დედაქალაქი იამუსუკრო (დე იურე),
აბიჯანი (დე ფაქტო)
41°43′ ჩ. გ. 44°47′ ა. გ. / 41.717° ჩ. გ. 44.783° ა. გ. / 41.717; 44.783
უდიდესი ქალაქი აბიჯანი
ოფიციალური ენა ფრანგული
მთავრობა რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი ალასან უატარა
 -  პრემიერ-მინისტრი ამადუ გონ კულიბალი
ფართობი
 -  სულ 322 463 კმ2 (68-ე)
მოსახლეობა
 -  2005 შეფასებით 18 154 000 (57-ე)
 -  2014 აღწერა 22 671 331[1][2] 
 -  სიმჭიდროვე 70,31 კაცი/კმ2 (141-ე)
მშპ (მუპ) 2005 შეფასებით
 -  სულ $27.48 მილიარდი (98-ე)
 -  ერთ მოსახლეზე $1,441 (157-ე)
აგი (2007) 0.432 (დაბალი) (166-ე)
ვალუტა CFA ფრანკი3 (XOF)
დროის სარტყელი UTC±00:00
ქვეყნის კოდი CIV
Internet TLD .ci
სატელეფონო კოდი 225

კოტ-დ’ივუარი (კოტ-დ’ივუარის რესპუბლიკა, ფრანგ. République de Côte d'Ivoire; 1985 წლამდე სპილოს ძვლის ნაპირი) — სახელმწიფო დასავლეთ აფრიკაში. ესაზღვრება: ჩრდილოეთიდან მალი და ბურკინა-ფასო, აღმოსავლეთიდანგანა, დასავლეთიდანლიბერია და გვინეა, სამხრეთიდან ატლანტის ოკეანის გვინეის ყურე. საფრანგეთის ყოფილი კოლონია.

ქვეყანაში ცხოვრობს 60-ზე მეტი ეთნიკური ჯგუფი. დედაქალაქი — იამუსუკრო (212 ათასი მაცხოვრებელი), ქვეყნის მთავარი ქალაქია — აბიჯანი (ეკონომიკური დედაქალაქი მოსახლეობით დაახლოებით 4,4 მილიონი ადამიანი). ოფიციალური ენაა — ფრანგული, ძირითადი ადგილობრივი ენებია — დიულა, ბაულე, ბეტე. ეროვნული დღესასწაულია — დამოუკიდებლობის გამოცხადების დღე (1960 წლის 7 აგვისტო).

სახელწოდება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქვეყანა წლების განმავლობაში ცნობილი იყო, როგორც სპილოს ძვლის ნაპირი (შესაბამისი თარგმანებით სხვა ენებზე: ინგლ. Ivory Coast; ფრანგ. Côte-d'Ivoire; გერმ. Elfenbeinküste, ესპ. Costa de Marfil; რუს. Берег Слоновой Кости, იტალ. Costa d'Avorio; პორტ. Costa do Marfim და ა. შ.). 1985 წლის ოქტომბერში ქვეყნის მთავრობამ მოითხოვა, რომ მისი სახელი საერთაშორისო თანამეგობრობის მიერ ცნობილი ყოფილიყო როგორც კოტ-დ’ივუარი (Côte d'Ivoire) ყველა ენაზე, რის გამოც ეს ფორმა ამჟამად ოფიციალურად ითვლება.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კოლონიამდელი პერიოდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თანამედროვე კოტ-დ’ივუარის ტერიტორიაზე, განის საზღვრებთან, ჯერ კიდევ ნეოლითის ხანაში არსებობდა განვითარებული კინტამპოს კულტურა, რომლის შემქმნელები სავარაუდოთ იყვნენ აქ მცხოვრები პიგმეები, რომლებიც დომინირებდნენ ამ ტერიტორიაზე ჩვენს წელთაღრიცხვამდე I ათასწლეულის ბოლომდე. მათი ცხოვრების სტილი შეესაბამებოდა ევროპული მეზოლითის ხანის ცხოვრების სტილს, ისინი ქვის ხანის პირობებში დაკავებულები იყვნენ ნადირობით და შემგროვებლობით, თუმცა არსებობდა პრიმიტიული კერამიკა. შემდგომში აქ გადმოსახლდნენ სხვა აფრიკული ტომებიც, მათგან პირველები იყვნენ სენუფოს ხალხი, რომლებიც XI საუკუნეში მოვიდნენ ჩრდილო-დასავლეთიდან.

XV—XVI საუკუნეებში ჩრდილოეთიდან მოვიდნენ მანდეს ენებზე მოლაპარაკე ტომები (მანდინკა, დიულა და სხვა) და შეავიწროვეს სენუფოს ტომი. XVIII საუკუნის დასაწყისში მანდეს ენებზე მოლაპარაკე ტომებმა შექმნეს კონგის სახელმწიფო, რომელიც გახდა მნიშვნელოვანი სავაჭრო და დასავლეთ აფრიკაში ისლამის გავრცელების მთავარი ცენტრი.

კოლონიალური პერიოდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1729 წლის რუკა, რომელზეც აღნიშნულია სპილოს ძვლის ნაპირი

პირველად ევროპელები თანამედროვე კოტ-დ’ივუარის სანაპიროზე გადმოსხდნენ XV საუკუნეში. ესენი იყვნენ პორტუგალიელები, ჰოლანდიელები, დანიელები. პორტუგალიელები პირველები იყვნენ 1460-იან წლებში. ევროპელები აბორიგენებისგან ყიდულობდნენ სპილოს ძვალს, ოქროს, მონებს.

პირველი ევროპელი დამსახლებლები იყვნენ ფრანგი მისიონერები, რომლებიც აქ ჩამოვიდნენ 1637 წელს. მათი პირველი დასახლებული პუნქტი მალევე გაანადგურეს აბორიგენებმა. ნახევარი საუკუნის შემდეგ, 1687 წელს, შედგა ახალი ფრანგული მისია, რომელსაც ამჯერად შეიარაღებული რაზმი იცავდა. XVIII საუკუნის დასაწყისში ფრანგებმა სცადეს სანაპიროზე დაეარსებინათ კიდევ ორი დასახლება, მაგრამ მათ იარსებეს მხოლოდ რამდენიმე წელი.

ფრანგებმა კვლავ განაახლეს სპილოს ძვლის ნაპირის ათვისება 1842 წლიდან. მათ აღადგინეს გრან-ბასამის ფორტი (სანაპიროზე, დღევანდელი აბიჯანის სიახლოვეს), ხოლო 1846 წლისთვის საკუთარი პროტექტორატის ქვეშ შეიყვანეს სანაპიროზე მცხოვრები პრაქტიკულად ყველა ტომი.

ქვეყნის შიგნით შესვლა ფრანგებმა დაიწყეს 1887 წლიდან. ორი წლის განმავლობაში ფრანგებმა შეთანხმებები დადეს ტომების უმრავლესობასთან — სანაპიროდან დაწყებული ქვეყნის თანამედროვე ჩრდილოეთ საზღვრამდე. 1892 წელს დაადგინეს საზღვრები ლიბერიასთან, 1893 წელს — დიდი ბრიტანეთის კოლონია ოქროს ნაპირთან (თანამედროვე განა).

1893 წელს სპილოს ძვლის ნაპირი გამოიყო სენეგალის კოლონიის შემადგენლობიდან, როგორც საფრანგეთის ცალკე კოლონია, ხოლო 1895 წელს სპილოს ძვლის ნაპირი შევიდა საფრანგეთის დასავლეთი აფრიკის შემადგენლობაში.

კოლონიალურ პერიოდში ფრანგებმა აქ დაიწყეს საექსპორტო კულტურების (ყავა, კაკაო, ბანანი და სხვა) წარმოების განვითარება, ასევე ალმასის, ოქროს, მანგანუმის მადნის მოპოვება, ამუშავებდნენ ტყის სიმდიდრეს. ფრანგებმა ხელი მოჰკიდეს ინფრასტრუქტურის განვითარებას, კერძოდ რკინიგზების და საავტომობილო გზების, საზღვაო პორტების მშენებლობას.

1946 წლის ოქტომბერში სპილოს ძვლის ნაპირს მიენიჭა საფრანგეთის ზღვისიქითა ტერიტორიების სტატუსი, შეიქმნა ტერიტორიის გენერალური საბჭო.

1958 წლის მარტში გამოცხადდა სპილოს ძვლის ნაპირის ავტონომიური რესპუბლიკა.

დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდგომი პერიოდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1960 წლის 7 აგვისტოს გამოცხადდა ქვეყნის დამოუკიდებლობა, რომლის პრეზიდენტი გახდა დემოკრატიული პარტიის ლიდერი ფელიქს უფუე-ბუანი. ამასთან დემოკრატიული პარტია გახდა ქვეყნის მმართველი და ერთადერთი პარტია. გამოცხადდა კერძო საკუთრების ხელშეუხებლობის პრინციპი. ქვეყანა აგრძელებდა საფრანგეთის აგრარული და ნედლეულის დანამატად დარჩენას, მაგრამ აფრიკული თვალსაზრისით მისი ეკონომიკა იმყოფებოდა კარგ მდგომარეობაში, ეკონომიკური ზრდის ტემპები აღწევდა 11 %-ს წელიწადში. სპილოს ძვლის ნაპირი 1979 წელს გახდა კაკაოს მარცვლების წარმოების მსოფლიო ლიდერი, მაგრამ ამ დარგში წარმატებები ემყარებოდა ხელსაყრელ კონიუნქტურას და კვალიფიციური მენეჯერების რაოდენობას, უცხოურ ინვესტიციებს და დიდი რაოდენობით იაფფასიან მუშახელს, ძირითადად მეზობელი ქვეყნებიდან.

2002 წლის არჩევნების შედეგები
ხელისუფლებისა და ამბოხებულების ზონების კონტროლი (2007 წლის გაზაფხული)
ხელისუფლებისა და ამბოხებულების ზონების კონტროლი (2011 წლის მარტი)

მაგრამ 1980-იან წლებში მსოფლიო ბაზარზე ყავაზე და კაკაოზე ფასები დაეცა, 1982—1983 წლებში ქვეყანას თავს დაატყდა მკაცრი გვალვა, დაიწყო ეკონომიკური ვარდნა; 1980-იანი წლების ბოლოს საგარეო ვალის მაჩვენებელმა ერთ სულ მოსახლეზე გადააჭარბა აფრიკის ყველა ქვეყნის ანალოგიურ მაჩვენებელს, ნიგერიის გარდა. საზოგადოების ზეწოლით ფელიქს უფუე-ბუანი წავიდა პოლიტიკურ დათმობებზე, მოახდინა მმართველი პარტიის ალტერნატიული პოლიტიკური ძალების ლეგალიზირება და საარჩევნო პროცესის ინიცირება, რის შემდეგაც 1990 წელს იგი აირჩიეს პრეზიდენტად.

1993 წელს ის გარდაიცვალა და ქვეყანას სათავეში ჩაუდგა დიდი ხნის წინ მის მემკვიდრედ მიჩნეული ჰენრი კონან ბედი. 1995 წელს გაიმართა ფორუმი ქვეყნის ეკონომიკაში ინვესტიციების საკითხებზე. 1990-იანი წლების ბოლოს გაძლიერდა პოლიტიკური არასტაბილურობა, ჰენრი კონან ბედის გამოუჩნდა სერიოზული კონკურენტი — ალასან უატარა. ის დაიბადა კოტ-დ’ივუარის ტერიტორიაზე, ხოლო მისი მშობლები წარმოშობით იყვნენ ბურკინა-ფასოდან, რომლებმაც შემდგომში მიიღეს კოტ-დ’ივუარის მოქალაქეობა. ქვეყნის კონსტიტუციით კი პრეზიდენტის პოსტზე პრეტენზია შეიძლება განაცხადოს მხოლოდ იმ კანდიდატმა, რომელსაც ორივე მშობელი კოტ-დ’ივუარში უნდა ჰყავდეს დაბადებული და არა ნატურალიზებული. შესაბამისად, ყველა შერეული ქორწინებისგან დაბადებული ადამიანი გამოირიცხება პრეზიდენტის პოსტზე ბრძოლის შესაძლებლობისათვის. ამ სიტუაციამ გააღრმავა საზოგადოებაში უკვე დაწყებული განხეთქილება ეთნიკური ნიშნებით. იმ მომენტისათვის ქვეყნის მოსახლეობის რაოდენობის მესამედიდან ნახევრამდე შეადგენდა უცხოური წარმოშობის პირები, ძირითადად ადრე სოფლის მეურნეობაში მომუშავეები.[3]

1999 წლის 25 დეკემბერს ქვეყანაში მოხდა სამხედრო გადატრიალება, რომლის ორგანიზატორმა, ჯარის ყოფილმა ოფიცერმა რობერტ გეიმ 2000 წელს ჩაატარა საპრეზიდენტო არჩევნები, სადაც აღინიშნა გაყალბებები და მასობრივი არეულობები. ოფიციალურად არჩევნებში გამარჯვებულად გამოცხადდა ოპოზიციის ლიდერი ლორან გბაგბო.

2002 წლის 19 სექტემბერს აბიჯანში მის წინააღმდეგ დაიწყო სამხედრო პუტჩი, რომლის ორგანიზატორი იყო რობერტ გეი. პუტჩის დროს მოკლეს რობერტ გეი და ქვეყნის შინაგან საქმეთა მინისტრი ემილ ბოგა დუდუ. პუტჩი ჩაახშეს, მაგრამ მან გამოიწვია სამოქალაქო ომის დაწყება პოლიტიკურ დაჯგუფებებს შორის, რომლებიც წარმოადგენდნენ ქვეყნის ჩრდილოეთს და სამხრეთს.

ჩრდილოეთის ძირითად ამბოხებულ დაჯგუფებას, რომელიც შესაძლოა დახმარებას ღებულობდა ბურკინა-ფასოს ხელისუფლებისგან, წარმოადგენდა «კოტ-დ’ივუარის პატრიოტულ ძალებს» გიიომ კიგფაფორი სოროს მეთაურობით. ამას გარდა, ქვეყნის აღმოსავლეთში მოქმედებდნენ სხვა დაჯგუფებებიც.

2002 წლის ბოლოდან კონფლიქტში ასევე ჩაერთო ლიბერია.

ლორან გბაგბოს მხარე დაიკავა საფრანგეთმა («ოპერაცია ლიკორნი») (ქვეყნის მრავალრიცხოვანი ევროპელი მაცხოვრებლების დაცვის მიზეზით) და პრეზიდენტს დაეხმარა საკუთარი შეიარაღებული ძალებით.

კოტ-დ’ივუარში ასევე ჯარი გააგზავნეს მეზობელმა აფრიკულმა ქვეყნებმა (მათ შორის ნიგერიამ).

2003 წელს ოფიციალურ ხელისუფლებასა და აჯანყებულებს შორის შედგა შეთანხმება ცეცხლის შეწყვეტის თაობაზე, მაგრამ სიტუაცია მაინც არასტაბილური რჩებოდა: ხელისუფლება აკონტროლებდა მხოლოდ ქვეყნის სამხრეთ ნაწილს.

მყარი სამშვიდობო შეთანხმების მიღწევა შესაძლებელი გახდა მხოლოდ 2007 წლის გაზაფხულზე.

2010 წლის ბოლოს კოტ-დ’ივუარში ჩატარდა საპრეზიდენტო არჩევნები, რომელიც გადაიზარდა მწვავე პოლიტიკურ კრიზისში და შემდეგ სამოქალაქო ომში. საერთაშორისო ორგანიზაციებმა ორივე მხრიდან დააფიქსირეს ადამიანის უფლებების მრავალრიცხოვანი დარღვევები, დაიღუპა რამდენიმე ასეული ადამიანი. 2011 წლის მარტში ალასან უატარას ძალებმა დაიწყეს შეტევა ქალაქ აბიჯანზე. გაეროსა და საფრანგეთის ჯარების ერთობლივი ოპერაციის დროს 2011 წლის 11 აპრილს ლორან გბაგბო დააპატიმრეს საკუთარ რეზიდენციაში და 2011 წლის 30 ნოემბერს წარადგინეს სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოზე. ქვეყნის ახალი პრეზიდენტი გახდა ალასან უატარა.

2012 წლის ნოემბერში სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლომ გასცა ორდერი ყოფილი პირველი ლედის დაპატიმრებაზე მკვლელობებთან მის შესაძლო კავშირების ბრალდებით, ასევე «კოტ-დ’ივუარის ტერიტორიაზე სხვა ანტიჰუმანურ მოქმედებებთან და ღონისძიებებთან 2010 წლის 16 დეკემბრიდან 2011 წლის 12 აპრილამდე პერიოდში». მაგრამ 2013 წლის სექტემბერში კოტ-დ’ივუარის ხელისუფლებამ უარი თქვა სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოსთვის გადაეცა სიმონა გბაგბო (Simone Gbagbo) და განაცხადეს, რომ აპირებენ განიხილონ მისი საქმე ეროვნულ სასამართლოში. 2015 წლის 10 მარტს კოტ-დ’ივუარის ყოფილ პირველ ლედის სიმონა გბაგბოს მიუსაჯეს 20 წელი თავისუფლების აღკვეთა «სახელმწიფოს უსაფრთხოების ხელყოფის მცდელობების გამო».

2013 წლის 1 იანვარს 60 ადამიანი დაიღუპა ჭყლეტვაში ახალი წლის დადგომის დღესასწაულის დროს ქალაქ აბიჯანში, კოტ-დ’ივუარის სამხრეთში. ჭყლეტვა წარმოიქმნა ადამიანების ჯგუფში, რომლებიც შეიკრიბენ ახალი წლის ფეიერვერკების სანახავად აბიჯანის ცენტრში. სხვა მონაცემებით დაიღუპა 61 ადამიანი, ხოლო 48 დაშავდა.

2015 წლის პირველიდან 6 ივნისის ჩათვლით სან-პედროს რაიონში, ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთში, მიმდინარეობდა ოპერაცია «აკომა», რომლის დროსაც თითქმის 50 ბავშვი გაანთავისუფლეს მონობიდან, ხოლო 22 ადამიანი დააპატიმრეს.

2015 წლის 10 სექტემბერს კოტ-დ’ივუარში ორი ავტობუსის შეჯახების შედეგად მოხდა საკმაოდ დიდი ავტოსაგზაო ავარია, დაიღუპა სულ ცოტა 19 ადამიანი და კიდევ 37-მა მიიღო ჭრილობა.

2015 წლის 25 ოქტომბერს ქვეყანაში გაიმართა საპრეზიდენტო არჩევნები. გაიმარჯვა მოქმედმა პრეზიდენტმა ალასან უატარამ.

2015 წლის 2 დეკემბერს კოტ-დ’ივუარში უცნობი შეიარაღებული ხალხი თავს დაესხა სოფელს, რომელიც მდებარეობს ლიბერიის საზღვრის სიახლოვეს, დაიღუპა სულ ცოტა 11 ადამიანი, მათ შორის ერთი ჯარისკაცი.

2015 წლის 15 დეკემბერს სახელმწიფო შევიდა ტერორიზმთან ბრძოლის ისლამური სამხედრო კოალიციის შემადგენლობაში.

2016 წლის 6 იანვარს კოტ-დ’ივუარის პრემიერ-მინისტრი დანიელ კაბლან დუნკანი და მისი მთავრობა გადადგა. გადადგომიდან რამდენიმე საათის შემდეგ დანიელ კაბლან დუნკანი ხელახლა დაინიშნა ქვეყნის პრემიერ-მინისტრად.

2016 წლის 20 იანვარს გაეროს უშიშროების საბჭომ მიიღო გადაწყვეტილება გაეროს სამხედრო კონტიგენტის შემცირების შესახებ 5437 სამხედროდან 4000-მდე.[4]

2016 წლის 28 იანვარს ჰააგის საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოზე დაიწყო კოტ-დ’ივუარის ყოფილი პრეზიდენტის ლორან გბაგბოს და მისი თანაშემწის შარლ ბლე გუდეს სასამართლო. ორივე ბრალდებულმა უარი განაცხადა «მასშტაბური მკვლელობების, გაუპატიურობების, დევნის და სხვა არაადამიანური აქტების გამომწვევი საერთო გეგმის» ორგანიზებაში საკუთარი ბრალეულობის აღიარებაზე. ლორან გბაგბოს და შარლ ბლე გუდეს რამდენიმე ასეული მხარდამჭერი შეიკრიბა სასამართლოს შენობის წინ, რათა გამოეხატათ საკუთარი მხარდაჭერა ექს-პრეზიდენტისათვის.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. მოსახლეობის 2014 წლის აღწერა (citypopulation)
  2. მოსახლეობის 2014 წლის აღწერა (Recensement Général de la Population et de l’Habitat)
  3. Africa South of the Sahara. 1992, 2004; Defence and foreign affairs Handbook. 1978, 1985, 1990
  4. ODS Team. ODS HOME PAGE. daccess-dds-ny.un.org. წაკითხვის თარიღი: 2016-01-22.