მალი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
Disambig-dark.svg სიტყვას „მალი“ აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ მალი (მრავალმნიშვნელოვანი).
მალის რესპუბლიკა
République du Mali
მალი
მალის
დევიზი: Un peuple, un but, une foi
ჰიმნი: აფრიკისთვის და შენთვის, მალი
დედაქალაქი
(და უდიდესი ქალაქი)
ბამაკო
41°43′ ჩ. გ. 44°47′ ა. გ. / 41.717° ჩ. გ. 44.783° ა. გ. / 41.717; 44.783
ოფიციალური ენა ფრანგული
მთავრობა საპარლამენტო დემოკრატია
 -  პრეზიდენტი იბრაჰიმ ბუბაკარ კეიტა
 -  პრემიერ-მინისტრი აბდულაიე იდრისა მაიგა
ფართობი
 -  სულ 1 240 192 კმ2 (24-ე)
მოსახლეობა
 -  2007 შეფასებით 11 995 402 (67-ე)
 -  2009 აღწერა 14 528 662[1] 
 -  სიმჭიდროვე 11,71 კაცი/კმ2 (207-ე)
მშპ (მუპ) 2005 შეფასებით
 -  სულ $14.400 მილიარდი (125-ე)
 -  ერთ მოსახლეზე $1,154 (166-ე)
აგი (2007) 0.380 (დაბალი) (173-ე)
ვალუტა CFA ფრანკი (XOF)
დროის სარტყელი +0
ქვეყნის კოდი MLI
Internet TLD .ml
სატელეფონო კოდი 223

მალი (ფრანგ. Mali, ოფიციალურად მალის რესპუბლიკა ფრანგ. République du Mali) — სახელმწიფო დასავლეთ აფრიკაში, რომელსაც არა აქვს ზღვაზე გასასვლელი. დასავლეთიდან ესაზღვრება სენეგალი, ჩრდილოეთიდან — მავრიტანია და ალჟირი, აღმოსავლეთიდან — ნიგერი, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან — ბურკინა-ფასო, სამხრეთიდან — კოტ-დ’ივუარი და გვინეა.

მალის რესპუბლიკის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი კონტროლირდება «ალ-კაიდასთან» დაკავშირებული დაჯგუფება «ანსარ-ად-დინის» ისლამისტების მიერ. ადრე აქ გამოცხადდა არაღიარებული აზავადის დამოუკიდებელი სახელმწიფო, რომლის ხელისუფლებამ ამ ტერიტორიაზე კონტროლის დაკარგვის შემდეგ განაცხადა რეგიონის ავტონომიის იდეაზე გადასვლის შესახებ. ქვეყნის დასახელება წარმოშობილია შუა საუკუნეების პერიოდში არსებული მალის იმპერიიდან, რომელიც არსებობდა XIII—XV საუკუნეებში.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კოლონიამდელი პერიოდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თანამედროვე მალის ტერიტორია დაახლოებით 7 ათასი წლის წინ დასახლებული იყო ნეგროიდული რასის ხალხით (ასელარელი ადამიანი). ისინი დაკავებულები იყვნენ ნადირობით, თევზჭერით, მეცხოველეობით. ძვ. წ. III ათასწლეულიდან მათ ხელი მიჰყვეს მიწადმოქმედებას, მათ შორის დღევანდელი უდაბნოს და ნახევარუდაბნოს რაიონებში. მალის კულტურის უძველესი ძეგლები მიეკუთვნება ნეოლითის ხანის ეპოქას (კლდეზე მხატვრობა ბანდიაგარში; ბამაკოს რაიონში არსებული ნახატები გროტებში ნადირობის, ომის, ცეკვების და სხვა სცენებით).

ჩვენი წელთაღრიცხვის III საუკუნიდან თანამედროვე მალის ტერიტორიაზე არსებობდა ერთმანეთის შემცვლელი 3 იმპერია: განის (III—XI საუკუნეები), მალის (XIII—XV საუკუნეები) და სონგაის (XV—XVI საუკუნეები) იმპერიები. XI საუკუნის ბოლოს განის იმპერია დაიპყრეს ალმორავიდებმა და დაიწყო ადგილობრივი მოსახლეობის ისლამიზაცია.

XI—XVI საუკუნეებში მალის ტერიტორიაზე არსებულ სახელმწიფოებში ვითარდებოდა ქალაქმშენებლობა. კედლებით გამაგრებული, უსწორმასწორო ქსელის ქუჩებიან ქალაქებში (ნიანი, გაო, ტომბუქტუ, ჯენე და სხვა) შენდებოდა საზოგადოებრივი შენობები (XIV საუკუნის სასახლე ტომბუქტუში, არქიტექტორი ეს-საჰელი), მეჩეთები (მოპტიში, ჯენეში და სხვა) კედლებზე ვერტიკალური მზიდებით და დამახასიათებელი კონიკური მინარეთებით.

XVI საუკუნის ბოლოს მაროკოელებმა დაიპყრეს სონგაის იმპერია. XVII საუკუნეში შეიქმნა ბამბარას ტომის ერთმანეთთან მეომარი ორი სახელმწიფო, ხოლო XIX საუკუნის დასაწყისში ისინი გაერთიანდნენ ტუკულერის ტომის წინააღმდეგ საბრძოლველად. XIX საუკუნის შუა პერიოდში ტუკულერის ტომმა დაიმორჩილა თანამედროვე მალის სამხრეთში არსებული ყველა ტერიტორია. 1882 წლიდან 1898 წლის ჩათვლით მალის ტერიტორიაზე არსებობდა ვასულუს ისლამური იმპერია.

საფრანგეთის კოლონია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

XIX საუკუნის მეორე ნახევარში თანამედროვე მალის ტერიტორიაზე დაიწყო საფრანგეთის კოლონიალური ექსპანსია. საფრანგეთი ომს აწარმოებდა ტუკულერის ტომთან, რომლის დროსაც ის იყენებდა იმ დროს ამ დომინირებულ ტომსა და მისდამი დამორჩილებული ბამბარას, ფულბეს და სხვა ტომებს შორის არსებულ მტრობას. საფრანგეთმა XX საუკუნის დასაწყისისათვის თანამედროვე მალის თითქმის მთელი ტერიტორია დაიმორჩილა და მას უწოდა საფრანგეთის სუდანი.

1932 წელს მდინარე ნიგერის ხეობაში არსებული მიწების ასათვისებლად, სადაც მოიყვანდნენ ბრინჯს და ბამბას, შეიქმნა კომპანია «ოფის დუ ნიჟერი». შენდებოდა სარწყავი არხები, რკინიგზები და საავტომობილო გზები.

1945 წელს საფრანგეთის სუდანმა მიიღო საფრანგეთის ზღვისიქითა ტერიტორიების სტატუსი. შეიქმნა ხელისუფლების ადგილობრივი საარჩევნო ორგანოები, ადგილობრივმა მოსახლეობამ მიიღო საფრანგეთის მოქალაქეობა, ნებადართული გახდა პოლიტიკური პარტიების და სხვა ორგანიზაციების შექმნა.

დამოუკიდებლობის მოპოვება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1946 წელს მოდიბო კეიტამ ფელიქს უფუე-ბუანისთან ერთად დააარსა პარტია სუდანის კავშირი, რომელიც ხელმძღვანელობდა ანტიკოლონიალურ მოძრაობას.

მიუხედავად ანტიკოლონიალური შეხედულებებისა, მოდიბო კეიტას ეკავა საკმაოდ კონსტრუქციული პოზიცია საფრანგეთის ხელისუფლების მიმართ. 1956 წელს ის არჩეული იქნა (ფაქტიურად დაინიშნა კოლონიალური ხელისუფლების მიერ) ბამაკოს მერად და საფრანგეთის ეროვნული კრების დეპუტატად.

1958 წლის 28 სექტემბერს საფრანგეთის სუდანი გახდა ავტონომიური სუდანის რესპუბლიკა საფრანგეთის თანამეგობრობის შემადგენლობაში.

1959 წელს შეიქმნა მალის ფედერაცია, რომელშიც შევიდნენ სუდანის რესპუბლიკა და სენეგალი. 1960 წლის ივნისში გამოცხადდა მალის ფედერაციის დამოუკიდებლობა გარდაქმნილ საფრანგეთის თანამეგობრობის შემადგენლობაში.

1960 წლის აგვისტოში სენეგალი გამოვიდა მალის ფედერაციის შემადგენლობიდან. 1960 წლის 22 სექტემბერს სუდანის რესპუბლიკამ განაცხადა საფრანგეთის თანამეგობრობიდან გამოსვლის შესახებ და საკუთარი თავი მალის სუვერენულ რესპუბლიკად გამოაცხადა.

დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დამოუკიდებლობის მოპოვებიდან პირველი წლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1960 წლიდან 1968 წლის ჩათვლით ქვეყნის პრეზიდენტი იყო მოდიბო კეიტა, რომელიც ასევე სუდანის კავშირის პარტიას ხელმძღვანელობდა. პარტიის იდეოლოგია აფრიკის დამოუკიდებლობამიღებული ქვეყნებისათვის დამახასიათებელი იყო — მემარცხენე იდეების, ეროვნული ტრადიციების და ისლამური იდეის სინთეზი. სუდანის კავშირის პარტია იმავდროულად იყო მასობრივი ორგანიზაციაც და ძირითადი რეგიონალური ლიდერების გაერთიანებაც. მან მთლიანად შეითვისა ყველა ორგანიზებული ოპოზიცია და კონტროლი დაამყარა ნებაყოფლობითი გაერთიანებების უმრავლესობაზე, პროფკავშირების ჩათვლით, ვეტერანების კლუბებზე, ქალთა და ახალგაზრდულ ორგანიზაციებზე. ასე რომ, ქვეყანაში დამყარებული აღმოჩნდა ერთპარტიული მმართველობა.

საგარეო პოლიტიკაში პრიორიტეტი ეძლეოდა ურთიერთობის განვითარებას საბჭოთა კავშირთან და სოციალისტურ ქვეყნებთან, ხოლო მალის ოფიციალურ იდეოლოგიად გამოცხადდა მარქსიზმ-ლენინიზმი. მიუხედავად ამისა, 1961 წელს მოდიბო კეიტამ ვიზიტი განახორციელა აშშ-ში, დაამყარა კარგი პირადი ურთიერთობები აშშ-ის პრეზიდენტ ჯონ ფიცჯერალდ კენედისთან.

მალის ხელმძღვანელობამ, მოდიბო კეიტას წინამძღოლობით, აიღო კურსი ეკონომიკის თანდათანობით სახელმწიფოს ხელში გადასვლაზე. ეკონომიკის სფეროს გარდაქმნა იყო საკმაოდ რადიკალური — 1962 წელს მალიმ უარი თქვა CFA ფრანკის გამოყენებაზე და შემოიღო ეროვნული ვალუტა — მალის ფრანკი. ეს ნაბიჯი აღმოჩნდა საკმაოდ გაუმართლებელი საგარეო ვაჭრობისთვის. გაჩნდა მძიმე პრობლემები მრეწველობაში — წარმოებები, რომლებზეც იმედს ამყარებდნენ მრეწველობის სახელმწიფო სექტორის გაფართოებისთვის, ასეთ პირობებში აღმოჩნდა არარენტაბელური. შემცირდა საექსპორტო საქონლის წარმოება, ქვეყანა განიცდიდა საერთაშორისო საგადასახადო საშუალებების მწვავე დეფიციტს. სახელმწიფო აპარატის შენახვას მიჰქონდა სახელმწიფო ბიუჯეტის 80 %. მკვეთრად გაუარესდა მოსახლეობის ფინანსური და სოციალური მდგომარეობა.

1967 წელს ხელისუფლება იძულებული გახდა აღედგინა სავაჭრო ურთიერთობები საფრანგეთთან, დაებრუნებინა ქვეყანა CFA ფრანკის ზონაში და პარიზიდან მიეღო მნიშვნელოვანი ეკონომიკური დახმარება. უფრო მეტიც, მოდიბო კეიტა იძულებული გახდა საფრანგეთისათვის მიეცა ქვეყნის ეკონომიკის ფართე კონტროლის უფლება. ამ პოლიტიკამ გამოიწვია განხეთქილება სუდანის კავშირის პარტიის რიგებში და პრეზიდენტი იძულებული გახდა გამოეყენებინა მკვეთრი ზომები განსხვავებულად მოაზროვნეთა წინააღმდეგ.

1968 წლის სახელმწიფო გადატრიალება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1968 წლის ნოემბერში სამხედროების დაჯგუფებამ (ეროვნული განთავისუფლების სამხედრო კომიტეტი, CMLN) ლეიტენანტ (შემდგომში ვიცე-პოლკოვნიკი) მუსა ტრაორეს ხელმძღვანელობით განახორციელა სახელმწიფო გადატრიალება. პოლიტიკური მოღვაწეობა აიკრძალა, ყოფილი პრეზიდენტი მოდიბო კეიტა დააპატიმრეს და გადაიყვანეს ქალაქ კიდალში, ქვეყნის ჩრდილოეთში.

მუსა ტრაორე, რომელიც აგრძელებდა სოციალისტური ქვეყნების მხარდაჭერით სარგებლობას, აქტიურად თანამშრომლობდა საფრანგეთთან, გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკასთან, აშშ-სთან, კანადასთან, და არაბულ ქვეყნებთან.

1972—1973 წლებში ქვეყანამ გადაიტანა ძლიერი გვალვა, რომელსაც მუსა ტრაორეს ხელისუფლება ვერ შეებრძოლა. უცხოური დახმარება გაიფლანგა.

1974 წლის 2 ივნისს ქვეყანაში ჩატარდა რეფერენდუმი, რომელმაც ხმების 99 %-ით მიიღო მალის ახალი კონსტიტუცია — ამ მომენტიდან გარანტირებული იყო მრეწველობის თავისუფლება და კერძო საკუთრების უფლება. ამას გარდა, ფორმალურად შემოღებული იქნა ერთპარტიული პოლიტიკური სისტემა, თუმცა ფაქტიურად ხელისუფლებაში რჩებოდნენ სამხედროები.

1977 წლის 16 მაისს 62 წლის ასაკში გაუგებარ ვითარებაში ციხეში გარდაიცვალა ყოფილი პრეზიდენტი მოდიბო კეიტა. მისი დაკრძალვის დროს ქვეყანაში გაიმართა მასობრივი უწესრიგობები, რომლის ბევრი მონაწილე იქნა დაპატიმრებული. 1978 წლის თებერვალში სახელმწიფო გადატრიალების მოწყობის მცდელობის ბრალდებით დაპატიმრებულები იქნენ ეროვნული უსაფრთხოების სამსახურის დირექტორი პოლკოვნიკი ტიეკორო ბაგაიოკო და თავდაცვის და უსაფრთხოების მინისტრი კისიმა დუკარა.

1979 წელს მუსა ტრაორემ შექმნა და სათავეში ჩაუდგა ერთადერთ ლეგალურ პარტიას — მალის ხალხის დემოკრატიულ კავშირს (UDPM). 1979 წლის მარტში გაიმართა UDPM-ის დამფუძნებელი ყრილობა, რომელმაც მხარი დაუჭირა მის პროგრამას და წესდებას, ასევე აირჩია ხელმძღვანელი ორგანოები. UDPM-მა საკუთარ მიზნად განაცხადა «დამოუკიდებელი, ეროვნული, გეგმიანი ეკონომიკის» აშენება და ეროვნული დემოკრატიის სახელმწიფოს შექმნა. შეიქმნა მალის მშრომელთა ეროვნული კავშირი (პროფკავშირების ანალოგი), მალის ახალგაზრდობის ეროვნული კავშირი და მალის ქალთა ეროვნული კავშირი, რომელთა მოღვაწეობას მთლიანად აკონტროლებს UDPM. 1979 წლის 19 ივნისს გაიმართა საპარლამენტო და საპრეზიდენტო არჩევნები, რის შედეგადაც მუსა ტრაორე გახდა ქვეყნის პრეზიდენტი და ჩამოაყალიბა სამოქალაქო ხელისუფლება.

1980 წელს ქვეყანაში გაიმართა სტუდენტური მღელვარებები, რომლებიც სასტიკად ჩაახშვეს. ამის შემდეგ რამდენიმე წლის განმავლობაში ქვეყანაში სიტუაცია შედარებით დასტაბილურდა.

1985 წლის 9 ივნისის მორიგი არჩევნების შედეგად მუსა ტრაორე ხელახლა იქნა არჩეული.

1985 წლის აგაშერის ომი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : აგაშერის ომი.

1985 წლის 25-30 დეკემბერს მოხდა სასაზღვრო ომი ბურკინა ფასოსთან. აგაშერის ზოლის კუთვნილების საკითხი გადაეცა გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს, რომელმაც გამოიტანა თავისი ვერდიქტი 1986 წლის დეკემბერში და სადავო ტერიტორია გაყო თითქმის თანაბრად.

1991 წლის სახელმწიფო გადატრიალება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1991 წლის მარტში, სახალხო პროტესტების სასტიკი ჩახშობის შემდეგ, პრეზიდენტი მუსა ტრაორე გადააყენეს სამხედრო გადატრიალების შედეგად, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ვიცე-პოლკოვნიკი ამადუ ტუმანი ტურე. დათხოვნილი იქნა პარლამენტი, აიკრძალა UDPM-ის პარტიის მოღვაწეობა, შემოღებული იქნა მრავალპარტიულობა. ამადუ ტუმანი ტურე ხელისუფლებაში მოვიდა «ხალხის ჯანსაღი ცხოვრების დროებითი კომიტეტის» ხელმძღვანელის სახით და ორგანიზება გაუკეთა ეროვნულ კონფერენციას, რომელმაც შეადგინა მალის ახალი კონსტიტუცია.

1992 წლის აპრილში ჩატარდა საპრეზიდენტო არჩევნები, სადაც გაიმარჯვა სოლიდარობისა და სამართლიანობის აფრიკული პარტიის ლიდერმა ალფა უმარ კონარემ. მან დემონსტრაციულად შექმნა მემორიალი მოდიბო კეიტას პატივსაცემად და მუსა ტრაორეს (ასევე მის ცოლს) მიუსაჯა სამუდამო პატიმრობა.

2002 წელს, მორიგ არჩევნებზე, ამადუ ტუმანი ტურემ გაიმარჯვა პირველ ტურში, მიიღო ხმების 64,35 % (მისმა ძირითადმა მეტოქემ სუმაილა სისემ — მხოლოდ 35,65 %) და ისევ გახდა სახელმწიფოს მეთაური.

2006 წლის 23 მაისს ტუარეგებმა ხელში ჩაიგდეს ორი სამხედრო ბაზა ალჟირთან სახელმწიფო საზღვარზე[2].

2007 წელს ამადუ ტუმანი ტურე ხელახლა აირჩიეს მეორე ხუთწლიანი ვადით.

2012 წლის სახელმწიფო გადატრიალება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

2012 წლის 22 მარტს ამბოხებულმა სამხედროებმა დაიკავეს პრეზიდენტის სასახლე, სახელმწიფო ტელევიზიის შენობა და სამხედრო ყაზარმები. ამბოხებულებმა განაცხადეს, რომ მათ მიერ შექმნილია დემოკრატიის აღდგენისა და სახელმწიფოებრივი აღდგენის ეროვნული კომიტეტი, რომლის ხელმძღვანელია კაპიტანი ამადუ სანოგო. ასევე გამოქვეყნდა განცხადება მალის პრეზიდენტ ამადუ ტუმანი ტურეს რეჟიმის დამხობის შესახებ, დაპატიმრებული იქნა რამდენიმე მინისტრი, მათ შორის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ხელმძღვანელი სუმეილუ ბუბეი მაიგა. ამბოხი განხორციელდა საპრეზიდენტო არჩევნებამდე სულ ცოტა ხნით ადრე, რომელიც უნდა ჩატარებულიყო 2012 წლის 29 აპრილს.

2012 წლის 2 აპრილს დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის წევრმა სახელმწიფოებმა განაცხადეს მალის წინააღმდეგ დიპლომატიური, ეკონომიკური და ფინანსური სანქციების დაუყოვნებლად ამოქმედების შესახებ, სადაც სამხედროებმა ხელისუფლება იარაღის ძალით ჩაიგდეს ხელში. გამოცხადდა მალისთან ვაჭრობის და დიპლომატიური ურთიერთობების შეჩერების, საერთო საზღვრების ჩაკეტვის შესახებ და რეგიონალურ ცენტრალურ ბანკებში მალის ყველა აქტივების გაყინვის შესახებ.

2012 წლის 5 აპრილს უცნობმა ბოევიკებმა ხელში ჩაიგდეს ალჟირის გენერალური საკონსულოს შენობა ქალაქ გაოში და გაიტაცეს 7 თანამშრომელი.

ამბოხის დროს ტუარეგების მიერ დაკავებული ტერიტორია

2012 წლის 6 აპრილს ტუარეგებმა გამოიყენეს მალიში მომხდარი სამხედრო გადატრიალება და გამოაცხადეს აზავადის დამოუკიდებლობა, რომელიც მდებარეობს საჰარის უდაბნოს დასავლეთით და ქალაქ ტომბუქტუდან ჩრდილოეთით. ტუარეგების ლიდერები ამტკიცებდნენ, რომ არანაირად არ არიან დამოკიდებულები მალიში მოქმედ «ანსარ-ად-დინის» და ისლამური მაღრიბის ქვეყნების ალ-კაიდას ისლამურ დაჯგუფებებზე და მხარს უჭერენ ისლამისტ რადიკალებთან ერთობლივ ბრძოლას რეგიონისა და დასავლეთის ქვეყნებთან ერთად.

2012 წლის 8 აპრილს დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის ქვეყნებმა მოხსნეს მალის მიმართ შემოღებული სანქციები, მას შემდეგ რაც სამხედრო ხუნტის ლიდერი ამადუ სანოგო დათანხმდა ეროვნული კრების (ერთპალატიანი პარლამენტი) მეთაურისთვის ხელისუფლების გადაცემაზე.

2012 წლის 8 აპრილს გადაყენებულმა პრეზიდენტმა ამადუ ტუმანი ტურემ ბურკინა-ფასოს საგარეო საქმეთა მინისტრს და დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის წევრების მთავარ წარმომადგენელ ჯიბრილ ბასოლეს გადასცა წერილობითი განცხადება მისი გადადგომის შესახებ. ბურკინა-ფასოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო გამოვიდა შუამავლად სამხედრო ამბოხებულებსა და ამადუ ტუმანი ტურეს შორის გამართულ მოლაპარაკებებზე.

2012 წლის 5 მაისს «ანსარ-ად-დინის» დაჯგუფების ისლამისტმა რევოლუციონერებმა, რომლებმაც ხელში ჩაიგდეს მალის ჩრდილოეთი ნაწილი, შეუტიეს ქალაქ ტომბუქტუს და დაანგრიეს წმინდა სიდი მაჰმუდ ბენ ამარის საფლავი, რომელიც მალიში იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების ერთ-ერთი ობიექტია.

2012 წლის 21 მაისს, დღისით, მალის ათასობით მაცხოვრებელმა დაიკავა პრეზიდენტის სასახლე. მოქალაქეთა მთავარი მოთხოვნა იყო დროებითი პრეზიდენტ დიონკუნდა ტრაორეს გადადგომა, რომელიც ამ პოსტზე დანიშნული იყო მსოფლიო თანამეგობრობის მოთხოვნით. აქციის მონაწილეთა აზრით, ადრე პარლამენტის სპიკერად მომუშავე დიონკუნდა ტრაორე უნდა შეცვლილიყო რევოლუციონერების ლიდერ კაპიტან ამადუ სანოგოთი, რომელმაც მარტის ბოლოს ჩამოაგდო ქვეყნის უწინდელი ხელისუფლება. პროტესტის გამომხატველებს არავითარი უწესივრობები და არეულობები არ განუხორციელებიათ. პრეზიდენტის სასახლის დამცველი ჯარისკაცები ამ ამბებში არ ჩარეულან.

2012 წლის 26 მაისს აზავადის განთავისუფლების ეროვნული მოძრაობის (MNLA) ამბოხებულმა ტუარეგებმა მშვიდობიანი შეთანხმება დადეს ისლამისტურ «ანსარ-ად-დინის» დაჯგუფებასთან, რომლებიც აკონტროლებდნენ აზავადის ტერიტორიის ნაწილს. «ანსარ-ად-დინის» დაჯგუფება ადრე გამოდიოდა მალის ისლამურ სახელმწიფოდ გადაქცევაზე და ცნობილი იყო თავისი კავშირებით ალ-კაიდას ტერორისტული ქსელის ჩრდილოაფრიკულ განყოფილებასთან. შეთანხმებას ხელი მოეწერა თვითაღიარებული სახელმწიფო აზავადის დედაქალაქ გაოში. 2012 წლის 28 მაისს მათ უარი თქვეს ადრე გამოცხადებულ თანამშრომლობაზე მალის ჩრდილოეთი ნაწილის დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის საქმეში. კერძოდ, ტუარეგებმა განაცხადეს, რომ მათ არ აწყობდათ «ანსარ-ად-დინის» დაჯგუფების სურვილი შეექმნათ სახელმწიფო, რომელიც დაფუძნებული იქნებოდა მხოლოდ შარიათის კანონებზე და აკრძალული იქნებოდა ყველა არამუსლიმური ჰუმანიტარული ორგანიზაციების მოღვაწეობა.

2012 წლის 27 მაისს დაჯგუფება «დასავლეთ აფრიკაში ერთიანობისათვის და ჯიხადისათვის მოძრაობის» ისლამისტებმა დაამყარეს ქალაქ გაოზე კონტროლი, რომელიც ადრე აზავადის ტუარეგებს ეკავათ.

2012 წლის 11 დეკემბერს დაპატიმრებული იქნა მალის პრემიერ-მინისტრი შეიხ მოდიბო დიარა.

2012 წლის 20 დეკემბერს გაეროს უშიშროების საბჭომ გასცა სანქცია ქვეყნის ჩრდილოეთი ნაწილის ისლამისტი ექსტრემისტებისგან გასანთავისუფლებლად მალიში სამშვიდობო ძალების კონტინგენტის განლაგების შესახებ. მიღებულ რეზოლუციაში ხაზგასმული იყო, რომ სამშვიდობოები იმოქმედებენ «ქვეყნის სუვერენიტეტის, ტერიტორიული მთლიანობის და ერთიანობის გათვალისწინებით».

2013 წლის 11 იანვარს მალიში ისლამისტების წინააღმდეგ მოქმედებების დასაწყებად გადასხდა ფრანგული დესანტი. ამავე დღეს მალის პრეზიდენტმა დიონკუნდა ტრაორემ ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე შემოიღო საგანგებო მდგომარეობა

2013 წლის 6 ივნისს გამოცხადდა ცენტრალურ ხელისუფლებასა და ტუარეგებს შორის მოლაპარაკების დაწყების შესახებ.

მშვიდობიან შეთანხმებას ხელისუფლებასა და ამბოხებულ ტუარეგებს შორის ხელი მოეწერა 2013 წლის 18 ივნისს, მაგრამ 2013 წლის 26 სექტემბერს ამბოხებულებმა უარი თქვეს სამშვიდობო შეთანხმების პუნქტების შესრულებაზე და განაცხადეს, რომ ხელისუფლება არ ასრულებს შეთანხმებაში არსებულ მასზე დაკისრებულ პირობებს.[3] ქვეყნის ჩრდილოეთში ბრძოლა დღემდე გრძელდება, თუმცა საფრანგეთის ჯარი გეგმავს რეგიონის დატოვებას.[4] შეთანხმებას ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ ხელი მოეწერა 2015 წლის 19 თებერვალს ალჟირის დედაქალაქ ალჟირში, მაგრამ სპორადულად ტერაქტები მაინც ხდება.[5]

ტუარეგების ამბოხება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : აზავადი.
Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : ტუარეგების ამბოხება (2012).

2012 წლის 6 აპრილს, მალისგან დამოუკიდებლობა გამოაცხადა ტუარეგი სეპარატისტების მიერ მართულმა ჩრდილო-აღმოსავლეთმა ნაწილმა, აზავადმა, რომელსაც საერთაშორისო საზოგადოება არ აღიარებს.[6][7]

გეოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გეოგრაფიული მდებარეობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მალის რუკა
მალის ტოპოგრაფიული რუკა
მალის ხედი ხელოვნური თანამგზავრიდან

მალის სახელმწიფო მდებარეობს დასავლეთ აფრიკაში. ფართობი: საერთო — 1 240 192 კმ² (წყლის ზედაპირის ფართობი — 20 000 კმ²). სახელმწიფო საზღვრის სიგრძე ალჟირთან (ჩრდილოეთით) შეადგენს — 1376 კმ-ს, მავრიტანიასთან (ჩრდილოეთით) — 2237 კმ-ს, ბურკინა-ფასოსთან (სამხრეთ-აღმოსავლეთით) — 1000 კმ-ს, გვინეასთან (სამხრეთით) — 858 კმ-ს, კოტ-დ’ივუართან (სამხრეთით) — 532 კმ-ს, ნიგერთან (აღმოსავლეთით) — 821 კმ-ს, სენეგალთან (დასავლეთით) — 419 კმ-ს.

რელიეფი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქვეყნის ტერიტორია შეიძლება დავყოთ 3 ძირითად გეოგრაფიულ რეგიონად: სამხრეთით მდებარე საკმაოდ ნაყოფიერი დასავლეთი სუდანი, ქვეყნის ცენტრში არსებული მშრალი საჰელი და ჩრდილოეთში მდებარე საჰარის უდაბნოს რეგიონი.

ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთი უკავია დაბალ მთებს და ზეგნებს (1000 მეტრამდე), რომელთაგან ყველაზე უფრო მეტად აღსანიშნავია ადრარ-იფორასის მთიანეთი. მალის სამხრეთი ნაწილი წარმოადგენს სავანას. უდაბნოები და ნახევარუდაბნოები შეადგენენ ქვეყნის ტერიტორიის 65 %-ს, სადაც მდებარეობს დედამიწის ერთ-ერთი ყველაზე უფრო უსიცოცხლო ადგილი, ქვიშოვან-ქვოვანი უდაბნო ტანეზრუფტი. მალის ყველაზე უფრო მაღალი წერტილი მდებარეობს ჰომბორის მთაზე, ზღვის დონიდან 1155 მეტრზე; ყველაზე უფრო დაბალი წერტილი — მდინარე სენეგალის დონე (20 მეტრი).

გეოლოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მალის ტერიტორია გეოლოგიური თვალსაზრისით წარმოქმნილია ორი ძირითადი ფორმით: დასავლეთ-აფრიკული კრატონი (დასავლეთით) და ტუარეგის ფარი (სამხრეთ-აღმოსავლეთით). ვრცელი ვაკე ადგილები უმეტესად წარმოქმნილია გრანიტის და თიხის ფიქლებით, დაფარულია ქვიშაქვით და ალუვიური კვარცით.

სასარგებლო წიაღისეული[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქვეყანაში არსებობს ბოქსიტის, სპილენძის, ალმასის, ოქროს, თაბაშირის, რკინის მადნის, კირქვის, ფოსფატების, ვერცხლის, ურანის, თუთიის და სხვა წიაღისეულის მარაგი. მიუხედავად ამისა, არ მიმდინარეობს ყველა ამ სასარგებლო წიაღისეულის საბადოების დამუშავება, მათი ნაწილის მოპოვება ეკონომიკურად არ არის მნიშვნელოვანი. ასევე საკმაოდ მაღალია ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალი.

ჰიდროლოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში მიედინება აფრიკაში სიდიდით მესამე მდინარენიგერი, მალის მდინარეთა ქსელი ღარიბია. მდინარეები მუდმივად გვხვდება ქვეყნის სამხრეთ და ცენტრალურ ნაწილში. მალის ჩრდილოეთ ნაწილში დამახასიათებელია სეზონურად პერიოდული ანუ დამშრალი მდინარეები, ხოლო უკიდურესად მშრალ ზონაში (20° N-დან ჩრდილოეთით) პატარა მდინარეები ეპიზოდურად გვხვდება. ქვეყნის ამ ნაწილში ხშირია უადები.

მთავარი მდინარე ნიგერის გარდა ქვეყანაში ასევე მიედინება მდინარე სენეგალი, რომლის სათავეა ფუტა-ჯალონის პლატო გვინეაში. მალის მდინარეები საბოლოო ჯამში ჩაედინებიან ატლანტის ოკეანეში. მდინარე ნიგერი მალის ტერიტორიაზე მიედინება 1700 კმ-ის სიგრძის მონაკვეთზე. მდინარე ნიგერი ქვეყნის ტერიტორიაზე წარმოქმნის ქვაბულებს, გააჩნია ვრცელი შიდა დელტა სიგრძით დაახლოებით 300 კმ და სიგანით დაახლოებით 100 კმ. დელტა წარმოადგენს ჭაობების და ჭალების ვრცელ არეალს, წყალდიდობების პერიოდში ქმნის მრავალრიცხოვან ტბებს, რომლის საერთო ფართობია დაახლოებით 40 ათასი კმ². ქვეყანაში ყველაზე უფრო დიდი ტბებია ფაგიბინი, მანანტალი, სელინგი, ნიანგაი და დებო.

როგორც მდინარე ნიგერი, ასევე მდინარე სენეგალი ხასიათდება წყლის დონის დიდი მერყევობით, რომელზეც გავლენას ახდენს ნალექების რაოდენობის ცვალებადობა. მაგალითად, მდინარე სენეგალს ქალაქ გალონგოს რაიონში მაისში აქვს წყლის საშუალო ხარჯი 15 მ³/წმ, ხოლო სექტემბერში 2800 მ³/წმ-მდე. მდინარე ნიგერის წყლის საშუალო ხარჯი ქალაქ კულიკოროს რაიონში აპრილში შეადგენს 70 მ³/წმ-ს, ხოლო სექტემბერში აღწევს 5700 მ³/წმ-ს. მცირე ქანობის გამო მდინარეების ტალღების სიმაღლე საკმაოდ დაბალია.

მდინარე ნიგერის ყველაზე უფრო დიდი შენაკადია მდინარე ბანი, რომლის სიგრძე დაახლოებით 900 კმ-ია და აქვს საკუთარი შიდა დელტა.

კლიმატი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქვეყნის კლიმატი მთლიანობაში ხასიათდება, როგორც ტროპიკული და საკმაოდ მშრალი, იცვლება ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ. ქვეყანაში არსებობს ორი კლიმატური ზონა – ტროპიკული ჩრდილოეთით და სუბეკვატორული სამხრეთში. სუბეკვატორული კლიმატი ნოტიოა მალის სამხრეთ საზღვრებთან, სადაც ნალექების წლიური რაოდენობა შეადგენს 1400 მმ-ს. ამ რეგიონში ერთი წვიმიანი სეზონია, რომელიც გრძელდება მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით. ჰაერის ტემპერატურა მაღალია, ხოლო მისი მერყეობა წლის განმავლობაში უმნიშვნელოა. ჰაერის წლიური საშუალო ტემპერატურა შეადგენს 27 °С-ს, ხოლო ყველაზე უფრო ცხელ თვეს – აპრილში შეადგენს დაახლოებით 32 °C-ს, ყველაზე უფრო ცივ თვეს – იანვარში 25 °C-ს. ქვეყნის ჩრდილოეთში, მდინარე ნიგერის შიდა დელტის სამხრეთ ნაწილში, კლიმატი ხდება მშრალი და წვიმიანი სეზონი მცირდება სამ ზაფხულის თვემდე.

მშრალი ტროპიკული კლიმატი, რომელსაც ჩრდილოეთისკენ კიდევ უფრო მშრალი ბუნება აქვს, იწყება დაახლოებით ტომბუქტუს რაიონიდან. ამ რეგიონში ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა საკმაოდ დაბალია და შეადგენს 200 მმ-ს. კიდევ უფრო ჩრდილოეთით ნალექებივ შესაბამისად უფრო მცირდება. ქვეყნის ჩრდილოეთი ნაწილი ხასიათდება გვავიანი პერიოდებით, რომლებიც ხშირად რამდენიმე წელს გრძელდება.

დედაქალაქ ბამაკოში (ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთი, 340 მეტრ სიმაღლეზე) დამახასიათებელია ცხელი კლიმატი, ნალექების წლის საშუალო რაოდენობა შეადგენს 1120 მმ-ს, ჰაერის ტემპერატურა ჩვეულებრივ მერყეობს 16 °С-დან 30 °С-მდე, ხოლო ხანდახან აღწევს 46-47 °С-ს. ბამაკოში წვიმების სეზონი გრძელდება მაისიდან სექტემბრის ჩათვლით, მშრალი სეზონი — დეკემბრიდან თებერვლის ჩათვლით. ნალექების წლის საშუალო რაოდენობა გაოში (საჰელის რეგიონი) შეადგენს 220 მმ-ს, ტომბუქტუში — სულ 183 მმ-ს.

ფლორა და ფაუნა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მალის მცენარეული მანტია დამოკიდებულია კლიმატურ პირობებზე. ქვეყნის ჩრდილოეთისკენ მცენარეული საფარი მეჩხერდება, ხოლო უკიდურეს ჩრდილოეთში იგი თითქმის მთლიანად ქრება და ქვიშოვან უდაბნოდ გადაიქცევა.

ქვეყნის სამხრეთი ნაწილი წარმოადგენს მაღალბალახოვან სავანას მრავალრიცხოვანი ხეებით, სადაც ძირითად სახეობებს წარმოადგენენ ბაობაბები და აკაციები. მათ გარდა აქ იზრდება ზეთის ხე, თამარინდი და ბამბის ხე (ლათ. Ceiba pentandra). აქედან ჩრდილოეთის მიმართულებით უპირატესად გვხვდება აკაციები, რომლებიც სუბეკვატორული მშრალი კლიმატის ზონაში, პალმების სხვადასხვა სახეობების გარდა, თითქმის ერთადერთი ხის სახეობაა. აკაციის სახეობებს შორის აღსანიშნავია ისეთი ხეები, როგორიცაა აკაცია ალბიდა (ლათ. Faidherbia albida), რომელსაც ფოთლები სცვივა წვიმიან სეზონში და არა მშრალში. აკაციის ეს ჯიში საკმაოდ ფასობს მალიში, რადგანაც კარგად ანაყოფიერებს ნიადაგს.

უდაბნოს მოსაზღვრე საჰელის ზონა წარმოადგენს მცენარეული საფარით მეჩხერ რეგიონს, სადაც ხეები იზრდებიან ერთმანეთისგან დაშორებით. ერთ-ერთი მათგანია აკაციის თავისებური სახეობა – სენეგალური აკაცია (ლათ. Acacia senegal), რომლისგანაც იღებენ გუმიარაბიკს. ისეთ ადგილებში, როგორიცაა ჩრდილოეთით მდებარე მდინარე ნიგერის ტომბუქტუს რაიონი, ჭარბობს ბუჩქნარი. აქედან კიდევ უფრო ჩრდილოეთით მცენარეული საფარი თანდათან ქრება. უდაბნოებში გვხვდება ეფემერების სახეობები, ასევე სიცხესთან და უწყლოობასთან მდგრადი ქსეროფიტების სხვადასხვა სახეობები. ქვეყნის ჩრდილოეთის და დასავლეთის რეგიონების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაფარულია ქვიშოვანი და ქვოვანი უდაბნოებით.

ქვეყნის ცხოველთა სამყარო საკმაოდ ღარიბია. იშვიათად გვხვდება დიდი ძუძუმწოვრები, როგორებიცაა სავანის სპილო, დასავლეთ აფრიკის ჟირაფი და აფრიკული კამეჩი. ასევე იშვიათობაა დიდი კატები. ქვეყანაში ბინადრობს ძუძუმწოვრების მხოლოდ 146 სახეობა, რომელთა 2 სახეობა გაქრობის საფრთხის ქვეშაა. ქვეყნის სამხრეთში, სადაც ხშირი მცენარეული საფარია, ბინადრობს მაიმუნების რამდენიმე სახეობა, როგორებიცაა შიმპანზეები და ნახევრად მაიმუნები. უდაბნოს ტერიტორიაზე შეიძლება შევხვდეთ ფენეკს, ხოლო ცხოველთა სახიფათო სახეობებიდან გვხვდება გველები და მორიელები. მდინარე ნიგერის წყლებში დაცურავს თევზის დაახლოებით 130 სახეობა.

ქვეყნის ფრინველთა სამყარო უფრო მდიდარია, კერძოდ გვხვდება აფრიკული სირაქლემა, ხოლო მდინარე ნიგერის და სენეგალის წყლებში ბინადრობენ ვარხვები და ლელქაშის ჩვამები. ამას გარდა, გვხვდება წითური ყანჩა, ასევე ყარყატები, რომლებიც მალიში ზამთრობენ.

ბუნების დაცვა ქვეყანაში არასათანადო დონეზეა. მცირე რაოდენობით არსებობს ეროვნული პარკები და ნაკრძალები. მალის სამხრეთ-დასავლეთით, მდინარე ბაულეს სანაპიროზე, შეიქმნა ეროვნული პარკი, ხოლო მისგან სამხრეთით ფინის ნაკრძალი.

პოლიტიკური წყობილება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • მმართველობის ფორმა: საპრეზიდენტო, დემოკრატიული რესპუბლიკა.
  • სახელმწიფოს მეთაური: პრეზიდენტი იბრაჰიმ ბუბაკარ კეიტა.
  • საკანონმდებლო ორგანო: ეროვნული ასამბლეა, 160 წევრი.
  • ადმინისტრაციული დაყოფა: 8 პროვინცია და დედაქალაქის რაიონი.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. მოსახლეობის 2009 წლის აღწერა {citypopulationl}
  2. 'Tuareg rebels' leave Mali towns BBC News, 24 May 2006
  3. Thomson Reuters Foundation. Mali Tuareg separatists suspend participation in peace process. Trust.org. წაკითხვის თარიღი: 2014-02-11.
  4. France prepares to withdraw Mali troops - Africa. Al Jazeera English. წაკითხვის თარიღი: 2014-02-11.
  5. Deploring ongoing violence, UN rights expert urges Malian parties to work together towards lasting peace. United Nations News Center. წაკითხვის თარიღი: 2015-03-12.
  6. Tuareg rebels declare the independence of Azawad, north of Mali“, 6 April 2012. წაკითხვის თარიღი: 6 April 2012. 
  7. Déclaration d'indépendence de l'Azawad. mnlamov.net (6 April 2012). წაკითხვის თარიღი: 6 April 2012.
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=მალი&oldid=3323349“-დან