გერმანული ენა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
გერმანული ენა
Deutsche Sprache
გავრცელებულია დროშა: გერმანია გერმანია

დროშა: ავსტრია ავსტრია
დროშა: შვეიცარია შვეიცარია
დროშა: ყაზახეთი ყაზახეთი
დროშა: პოლონეთი პოლონეთი
იტალიის დროშა იტალია
დროშა: პარაგვაი პარაგვაი
ლუქსემბურგის დროშა ლუქსემბურგი
დროშა: რუმინეთი რუმინეთი
დროშა: ჩეხეთი ჩეხეთი
დროშა: უნგრეთი უნგრეთი
დროშა: საფრანგეთი საფრანგეთი
დროშა: უკრაინა უკრაინა
ლიხტენშტაინის დროშა ლიხტენშტაინი
დროშა: დანია დანია
დროშა: ბელგია ბელგია
დროშა: ნამიბია ნამიბია
სლოვაკეთის დროშა სლოვაკეთი
სლოვენიის დროშა სლოვენია

მოლაპარაკეთა რაოდენობა მშობლიური ენა: დაახ. 105 მლნ.
მეორე ენა: დაახ. 80 მლნ.
ოფიციალური სტატუსი დროშა: გერმანია გერმანია[1]
დროშა: ავსტრია ავსტრია[1]
ლიხტენშტაინის დროშა ლიხტენშტაინი[2]
დროშა: შვეიცარია შვეიცარია[1]
ლუქსემბურგის დროშა ლუქსემბურგი[3]
დროშა: ბელგია ბელგია[4]

დროშა: ევროპის კავშირი ევროკავშირი[5]
ლინგვისტური კლასიფიკაცია ინდო-ევროპული ენები
გერმანული ენები
დასავლეთ-გერმანული ენები
გერმანული ენა
დამწერლობის სისტემა ლათინური დამწერლობა
ენის კოდები ISO 639-1:
de

ISO 639-2

ger (B)
deu (T)
ენის თარგი {{Lang-de}}
ვიკისივრცე

Wikipedia-logo.png ვიკისივრცეში არის ვიკიპედიაგერმანული ენა

გერმანული ენა (გერმ. Deutsch [ˈdɔʏtʃ]) — გერმანიის, ავსტრიის და ლიხტენშტაინის ოფიციალური და შვეიცარიის, ლუქსემბურგის და ბელგიის ერთ-ერთი ოფიციალური ენა. გერმანული ინგლისურთან, ნიდერლანდურთან და ფრიზიულთან ერთად ინდოევროპული ოჯახის დასავლეთ-გერმანული ენების ჯგუფს მიეკუთვნება.[1]

სტატუსი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოფიციალური ენა: გავრცელების არეალი:
ფრანგულთან და ლუქსემბურგულთან ერთად.
ფრანგულთან და ნიდერლანდურთან ერთად.
ფრანგულთან, იტალიურთან და რეტო-რომანულთან ერთად.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სიტყვის „[[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}“ ეტიმოლოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ეტიმოლოგიურად სიტყვა [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}} მომდინარეობს ძველგერმანული სიტყვისგან „თიოდა“ (thioda, thiodisk), რაც „ხალხის კუთვნილს“, „ეროვნულს“, „ხალხის ენაზე მოლაპარაკეს“ ნიშნავს. ამ სიტყვიდან მოდის ასევე ლათინური სიტყვა „theodisce“, რომელსაც იმ ერების აღსანიშნავად იყენებდნენ, რომლებიც ლათინურად არ საუბრობდნენ, კერძოდ, ამ შემთხვევაში გერმანელებისა და ნიდერლანდელების. ნიდერლანდელები იმხანად ჯერ კიდევ არ მოიაზრებდნენ თავიანთ თავს გერმანელებისაგან გამოყოფით ცალკე.

განვითარება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გერმანული ენის ისტორია იწყება VIII—IX სს-ში ძველი ზემოგერმანული ([[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}) დიალექტების საფუძველზე. XIII—XV სს-ში განაგრძობს განვითარებას საშუალო ზემოგერმანულის ([[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}) სახელწოდებით, XV ს-დან კი სრულიად ახალი სალიტურატურო გერმანული ([[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}) ენა იწყებს ჩამოყალიბებას.[6] უძველესი წერილობითი ძეგლებია: სანტ-გალენის ლათინურ-გერმანული გლოსარიუმი (VIII ს.), შესრულებული ალემანურ დიალექტზე, ისიდორეს ტრაქტატის თარგმანი რაინის ფრანკულ დიალექტზე (IX ს-ის დასაწყისი).

გერმანიის ტერიტორიაზე შუა საუკუნებში მრავლად იყო პატარ-პატარა ტერიტორიული წარმონაქმნები, რამაც განაპირობა საკმაოდ განსხვავებული დიალექტების წარმოქმნა. დიალექტთა მრავალფეროვნება ხელს უშლიდა საერთო გერმანული ენისა და კულტურის განვითარებას. ამის გამო, მე-13 საუკუნის დასაწყისში, გერმანელმა პოეტებმა და მწერლებმა თავის შემოქმედებაში დიალექტური სიტყვების ხმარება აიკრძალეს. სწორედ ეს დრო ითვლება საერთო გერმანული სამწერლობო, ლიტერატურული ენის შექმნის პირველ მცდელობად.

1521 წელს მარტინ ლუთერმა თარგმნა ახალი, ხოლო 1534 წელს ძველი აღთქმა, რითაც მან განვითარების სრულიად საფეხურზე აიყვანა გერმანული ენა.

ევროპის სხვა ქვეყნებისაგან განსხვავებით, სადაც სალიტერატურო ენა ძირითადად დედაქალაქის დიალექტს ეფუძნება, გერმანული სამწერლობო ენა შუალედურია ჩრდილოეთისა და სამხრეთის დიალექტებს შორის და ადგილობრივად ითვლება მხოლოდ ჰანოვერში. სალიტერატურო ენამ ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში სწრაფად ჩაანაცვლა ადგილობრივი დიალექტები, ხოლო სამხრეთ გერმანიაში ჯერ კიდევ უფრო მეტად განსხვავებულ დიალექტებზე საუბრობენ.

გერმანული ენის განვითარების პერიოდები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1. 750–1050: ძველი ზემოგერმანული ენა ([[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}})
2. 1050–1350: საშუალო ზემოგერმანული ენა ([[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}})
3. 1350–1650: ადრეული ახალი ზემოგერმანული ენა ([[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}})
4. 1650–დან: ახალი ზემოგერმანული, ანუ თანამედროვე სალიტერატურო გერმანული ენა ([[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}})

ანბანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გერმანული ანბანი ჩამოყალიბდა ლათინური ანბანის საფუძველზე. ანბანში სულ 26 ასო-ნიშანია, რომელთაგან 6 ხმოვანია, 20 — თანხმოვანი.

А а
//
B b
/ბე/
C c
/ცე/
D d
/დე/
E e
//
F f
/ეჶ/
G g
/გე/
H h
/ჰა/
I i
//
J j
/ჲოთ/
K k
/ქა/
L l
/ელ/
M m
/ემ/
N n
/ენ/
O o
//
P p
/ფე/
Q q
/ქუ/
R r
/ეღ/
S s
/ეს/
T t
/თე/
U u
//
V v
/ჶაუ/
W w
/ვე/
X x
/იქს/
Y y
/იფსილონ/
Z z
/ცეთ/

ხმოვნები: A, a; E, e; I, i; O, o; U; u; Y y.

გარდა ამისა, გერმანულ ენაში არის დამატებითი ნიშნები:

  • Ä, ä — ა უმლაუტით (წარმოითქმის გრძლად, დაახლ. ე:)
  • Ö, ö — ო უმლაუტით. წარმოითქმის გრძლად.
  • Ü, ü — უ უმლაუტით. წარმოითქმის გრძლად.
  • ß — ეს ცეტი, ანუ ორმაგი ესი (ახალი მართლწერის წესების თანახმად, ß მხოლოდ გრძელი ხმოვნების და დიფტონგების შემდეგ გამოიყენება.[7] შესაბამისად, „[[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}“ (წარმოითქმის [fas]) ჩანაცვლდა „[[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}“-ით,[8] „[[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}“ ([ɡroːs]) კი არ შეცვლილა. შვეიცარიაში ß მთლიანად ჩაანაცვლა ss-მა.[7] ß-ის ss-ით მაშინაც გამართლებულა, როცა კლავიატურას არ გააჩნია ß-ღილაკი.[7])

გერმანულ ენაში ბგერა ც-სთვის ორი ასო-ნიშანია: Z და C. თუკი Z, z გამოიყენება გერმანული სიტყვების დასაწერად, იკითხება როგორც „ც“, ხოლო თუ ინგლისური, ან ფრანგული სიტყვები წერია ამ ასოთი — როგორც „ზ“. არის შემთხვევები როდესაც ეს ასო გვხვდება იტალიური, პორტუგალიური, ესპანური ენებიდან გადმოტანილ საკუთარ სახელებში. ამ შემთხვევაში ეს ასო შესაბამისი ენის ფონეტიკის მიხედვით წაიკითხება. არსებობს უცხოურ წარმოშობის საკუთარ სახელთა ლექსიკონი, სადაც მითითებულია ამ სახელთა წაკითხვის, წარმოთქმის შესამაბისი წესები.

ასო-ბგერა C დამოუკიდებლად არაგერმანულ, ნასესხებ სიტყვებში, ან უცხოურ საკუთარ სახელებში გვხვდება. გერმანულში მას გამოიყენებენ ასოთა შემდეგ შეთანხმებებში: Ch, ch; Sch, sch; Tsch, tsch; –, ck. ამ უკანასკნელს დიდი ვარიანტი არ გააჩნია.

ფონოლოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გერმანულ ენას მრავალი დიალექტი აქვს, თუმცა სტანდარტული გერმანულის (ზემოგერმანულის) ფონოლოგია განსხვავებულ დიალექტებზე ერთმანეთთან საკმაოდ ახლოსაა.

ასო V გერმანულ ენაში ორნაირად იკითხება: გერმანული წარმოშობის სიტყვებში იკითხება როგორც „ჶ“. მაგალითად, Vater, vier, viel, voll და ა.შ.; არაგერმანულ, ძირითადად ლათინურიდან შემოსული სიტყვებში იკითხება როგორ „ვ“. მაგალითად, Revolution, Evolution, Verb, Evaluation, Divergenz და ა. შ..

ასო-ბგერა R-ს რეგიონული ვარიაცია ახასისათებს და შეიძლება გამოითქვას როგორც „რ“, ისე „ღ“.

დიფტონგები და ასოთა კომბინაციები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დიფტონგების არტიკულაციისთვის დამახასიათებელი ორი ბგერის ერთგვარი მოსხლეტით წარმოთქმა.

  • eu — ოი [ɔʏ] (neu (ნოი) — ახალი)
  • äu — ოი [ɔʏ] (träumen (თროიმენ) — ოცნება)
  • ie — იი [iː] (wie (ვი:) — როგორ)
  • ei — აი [aɪ] (eins (აინს) — ერთი)
  • h (თუ ხმოვნის შემდეგ დგას) — აგრძელებს ხმოვანს (gehen (გე:ენ [ˈɡɛːən]— წასვლა)
  • s (ხმოვნის წინ) — ზ [z] (sein (ზაინ)— ყოფნა)
  • s (თანხმოვნის წინ ან სიტყვის ბოლოში) — ს [s] (eins (აინს) — ერთი)
  • st (ფუძის დასაწყისში) — შტ [ʃt] (Straße (შტრასე)— ქუჩა, მაგრამ Frost (ფროსტ) — ყინვა)
  • sp — შპ [ʃp] (später (შპეტერ) — გვიან)
  • g (სიტყვის ბოლოში) — ჰ [ç] (zwanzig (ცვანციჰ) — ოცი)
  • ch — ხ [x] (a, o, u ხმოვნების შემდეგ: Dach (დახ) — სახლის სახურავი, noch (ნოხ) — კიდევ, auch (აუხ) — აგრეთვე). სხვა დანარჩენ შემთხვევებში - ჰ (ich (იჰ) - მე)
  • sch — შ [ʃ] (schlecht (შლეჰთ) — ცუდი)
  • tsch — ჩ [tʃ] (Deutsch (დოიჩ) — გერმანული)
  • ck — კ [k] (Ecke (ეკე) — კუთხე)

ლექსიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ფრაზები და სიტყვები

  • გამარჯობა! — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • დილა მშვიდობისა! — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • საღამო მშვიდობისა! — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • ღამე მშვიდობისა! — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • გამარჯობა! (ფამილარული ფორმა) — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • გამარჯობა! (ფამილარული ფორმა) — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • როგორ ხარ? — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}} / [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება! — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • გმადლობთ! — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}} / [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}} / [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • კი. / არა. — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}} / [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • გეთაყვა. — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}
  • ნახვამდის! — [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}} / [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}}

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 „German language“ (en). Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/230814/German-language. წაკითხვის თარიღი: 2013-11-25.
  2. BBC - ენები - ენები en. BBC. წაკითხვის თარიღი: 2013-11-25.
  3. BBC - ენები - ენები en. BBC. წაკითხვის თარიღი: 2013-11-25.
  4. BBC - ენები - ენები en. BBC. წაკითხვის თარიღი: 2013-11-25.
  5. ევროკავშირის ოფიციალური ენები. ევროპის კომისია. წაკითხვის თარიღი: 2013.
  6. [[{{{ენა}}}|{{{შემოკლებით}}}]] {{{ორიგინალური სახელწოდება}}} გერმანულად „მაღალს“, „ზემოს“ ნიშნავს. ამ შემთხვევაში აღნიშნული ტერმინი ქვეყნის ჩრდილოეთში არსებულ არაერთგვაროვან ენობრივ სურათზე მიანიშნებს.
  7. 7.0 7.1 7.2 ss და ß de. დუდენი. წაკითხვის თარიღი: 2013-11-25.
  8. ძიების შედეგები de. DWDS. წაკითხვის თარიღი: 2013-11-25.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]