ისაბელ კლარა ეუხენია

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
ისაბელ კლარა ეუხენია
Isabel Clara Eugenia
Isabella Clara Eugenia of Spain - Frans Pourbus II.jpg
ნიდერლანდების სუვერენული დედოფალი
მმართ. დასაწყისი: 6 მაისი 1598
მმართ. დასასრული: 13 ივლისი 1621
წინამორბედი: ფილიპე II
მემკვიდრე: ფილიპე III
სხვა წოდებები: ესპანეთისა და პორტუგალიის ინფანტა (1566-1633) ავსტრიის ერცჰერცოგინია (1598-1621)
პირადი ცხოვრება
დაბ. თარიღი: 12 აგვისტო 1566
დაბ. ადგილი: ვალსანის პალაცო, სეგოვია, ესპანეთის იმპერია
გარდ. თარიღი: 1 დეკემბერი 1633 (67 წლის)
გარდ. ადგილი: ბრიუსელი, ბრაბანტის საჰერცოგო
მეუღლე: ალბერტ VII, ავსტრიის ერცჰერცოგი
(ქ. 1598 - გარდ. 1621)
დინასტია: ჰაბსბურგები
მამა: ფილიპე II
დედა: ელიზაბეტა ვალუა
რელიგია: კათოლიციზმი

ისაბელ კლარა ეუხენია (ესპ. Isabel Clara Eugenia; დ. 12 აგვისტო, 1566 — გ. 1 დეკემბერი, 1633) — ესპანეთის მეფე ფილიპე II-ის და მისი მესამე ცოლის, ელიზაბეტა ვალუას უფროსი ქალიშვილი. 1566-1633 წლებში ესპანეთისა და პორტუგალიის ინფანტა, 1598-1621 წლებში ნიდერლანდების სუვერენული დედოფალი. ავსტრიის ერცჰერცოგ ალბერტ VII ავსტრიელის-ის მეუღლე.

ადრეული ცხოვრება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

იზაბელა კლარა ევგენია დედის გარდაცვალების შემდგომ
ისაბელ კლარა ეუხენია (მარჯვნივ) თავის და კატალინა მიკაელასთან (მარცხნივ) ერთად

ისაბელ კლარა ეუხენია დაიბადა 1566 წლის 12 აგვისტოს, ვალსანის პალაცოში ქალაქ სეგოვიაში, ესპანეთის იმპერიაში. იგი იყო პირველი ქალიშვილი, ესპანეთის მეფე ფილიპე II-ისა და მისი მესამე, ფრანგი მეუღლის, დედოფალ ელიზაბეტა ვალუასი. დაბადების თანავე ისაბელს მიანიჭეს ესპანეთის ინფანტას ტიტული. ამ დროისათვის ისაბელს ჰყავდა ერთი უფროსი ნახევარძმა, დონ კარლოსი, რომელიც მამამისს პირველი ცოლისაგან ჰყავდა. 1567 წელს ისაბელს შეეძინა უმცროსი, ღვიძლი და, კატალინა მიკაელა, რომელსაც მაშინვე უბოძეს ესპანეთის ინფანტას ტიტული. 1568 წლის ზაფხულში გარდაიცვალა დონ კარლოსი, რადგან ტახტი მემკვიდრის გარეშე დარჩა, მემკვიდრედ ისაბელი გამოცხადდა, თუმცა დედოფალი ელიზაბეტა ორსულად იყო და იმედოვნებდნენ, რომ იგი ვაჟს გააჩენდა და ტახტი ქალს არ დარჩებოდა. 1568 წლის 3 ოქტომბერს, ისაბელის დედა, დედოფალი ელიზაბეტა მშობიარობას გადაჰყვა, ამასთან მან მკვდარი გოგონა გააჩინა. სწორედ მაშინ როდესაც ისაბელი დაობლდა სულ რაღაც 2 წლის იყო. მიუხედავად ამისა იგი მაინც დარჩა ესპანეთის ტახტის მემკვიდრედ. 1570 წელს ისაბელის მამამ, ფილიპემ მეოთხე ცოლი მოიყვანა. ის იყო, ავსტრიისა და საღვთო რომის პრინცესა, თავად ფილიპეს დის შვილი, ანა ჰაბსბურგი. ანა ისაბელს მამიდაშვილადაც ერგებოდა და დედინაცვლადაც. ანა ისაბელსა და კატალინას ძალიან თბილად და გუსლიხმიერად ეპყრობოდათ. ისაბელს მალე დაუქირავეს სახელგანთქმული პედაგოგები და საუკეთესო განათლებით უზრუნველყვეს. 1571 წელს ანამ ვაჟი გააჩინა, სახელად ფერდინანდი. ვინაიდან სამეფო ოჯახში ვაჟი გაჩნდა ისაბელს ავტომატურად ჩამოერთვა მემკვიდრის ტიტული. 1573 წელს ანამ კიდევ ერთი ვაჟი კარლოს ლორენცო გააჩინა. 1575 წლის 30 ივნისს კარლოს ლორენცო გარდაიცვალა, ამავე წლის 15 აგვისტოს დედოფალმა კიდევ ერთი ვაჟი დიეგო გააჩინა. 1578 წლის 3 აპრილს ანამ კვლავ ვაჟი გააჩინა, სახელად ფილიპე. ამავე წლის 18 ოქტომბერს კი გარდაიცვალა ტახტის მემკვიდრე ფერდინანდი, მემკვიდრე კი დიეგო გახდა. 1580 წლის 14 თებერვალს, ანამ გოგონა გააჩინა - ინფანტა მარია. ამავე წელს გარდაიცვალა პორტუგალიის მეფე, უმემკვიდრეოდ რითაც ავისის დინასტია შეწყდა და პორტუგალია უმეფოდ დარჩა. იქიდან გამომდინარე რომ, ისაბელის მამას ნათესავური კავშირი ჰქონდა ავისებთან (ფილიპეს დედა ავისი იყო), პრეტენზია განაცხადა პორტუგალიის ტახტზე და გვირგვინის მისაღებად დედოფალ ანასთან ერთად, პორტუგალიაში გაემგზავრა, თუმცა გზაში ფილიპეს გრიპი შეეყარა, დედოფალ ანას ფილიპეს მოვლის დროს გადაედო და 1580 წლის 26 ოქტომბერს გარდაიცვალა, თავად ფილიპე კი გამოჯანმრთელდა და პორტუგალიის გვირგვინი მიიღო. ამავე წელს ისაბელს ენიჭება პორტუგალიის ინფანტას ტიტული. 1582 წელს გარდაიცვალა ტახტის მემკვიდრე დიეგო, ამიტომაც მემკვიდრედ ფილიპე ცხადდება, ხოლო 1583 წელს გარდაივალა, ინფანტა მარია.

ტახტისათვის ბრძოლა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ინგლისის ტახტისათვის ბრძოლა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ინგლისის დედოფალი ელისაბედ I

1558 წლიდან ინგლისის ტახტზე იჯდა დედოფალი ელისაბედ I. იგი პროტესტანტი იყო და კათოლიკური საზოგადოება მიიჩნევდა, რომ ტახტზე უკაონოდ იჯდა. ამიტომაც მის ტახტზე პრეტენზიას აცხადებდა შოტლანდიის დედოფალი მარიამ სტიუარტი თუმცა 1567 წელს ელისაბედმა იგი ტყვედ ჩაიგდოდა თითქმის ოცი წელი ტყვეობაში ჰყავდა. ფილიპე II (ისაბელის მამა), თვლიდა,რომ ტახტი მარიამს ეკუთვნოდა და საპყრობილეში ყოფნის დროს ეხმარებოდა მას. 1587 წელს მარიამს ელისაბედმა ბრალი დასდო ღალატსა და შეთქმულების მოწყობაში, რის გამოც გაასამართლეს და 1587 წლის 8 თებერვალს მარიამს თავი მოჰკვეთეს. ამან ფილიპეს განრისხება გამოიწვია და კათოლიკე დედოფლის მკვლელობის გამო ელისაბედს ომი გამოუცხადა. ფილიპე აპირებდა ელისაბედის ტახტიდან ჩამოგდებას და მის ნაცვლად ტახტზე ისაბელ კლარა ეუხენიას აყვანას. ამ ომში თავისდაუნებურად ჩაითრიეს ისაბელი. თუ ფილიპე გაიმარჯვებდა ისაბელი ინგლისისა და ირლანდიის დედოფალი გახდებოდა. 1587 წელს ფილიპემ ლისაბონიდან გამოიყვანა უდიდესი სამხედრო ფლოტი "უძლეველი არმადა". დედოფალ ელისაბედს მათზე ბევრად მცირე ფლოტი ჰყავდა, ამიტომ ფილიპე იმდენად იყო თავის გამარჯვებაში დარწმუნებული, რომ ისაბელს უკვე ინგლისის დედოფლად მოიხსენიებდა. თუმცა მოხდა სასწაული და სანამ ესპანური ჯარები ინგლისში გადასხდებოდნენ, ძლიერი შტორმისა და ინგლისელთა თავდადებული ბრძოლის გამო, ესპანური არმადა თითქმის მთლიანად განადგურდა და ფილიპეს ოცნება ოცნებად დარჩა. ამ სამარცხვინო მარცხმა ფილიპეს მთელს ევროპაში თავი მოსჭრა და ძლიერი ეკონომიკური ზიანი მიაყენა ესპანეთს.

საფრანგეთის ტახტისათვის ბრძოლა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ანრი დე ბურბონი, ნავარისა და საფრანგეთის მეფე

ფილიპეს განსაკუთრებულად უყვარდა ისაბელი, ამიტომაც სურდა მისთვის რომელიმე სახელმწიფოს გვირგვინი ეჩუქებინა. 1589 წელს საფრანგეთის მეფე ანრი III დე ვალუა გარდაიცვალა, მას არც შვილები და არც ძმები არ ჰყავდა, რომ ტახტი მათთვის დაეტოვებინა, ამიტომაც ანრიმ ტახტი თავის დას, მარგარიტას და მის მეუღლეს, ნავარის მეფე ანრი დე ბურბონს უანდერძათ. პრობლემა ის იყო, რომ ანრი დე ბურბონი პროტესტანტი იყო. ფრანგმა პროტესტანტებმა ანრი მაშინვე სცნეს საფრანგეთის მეფედ მაგრამ, ფრანგმა კათოლიკეებმა მას ჯერ რწმენის შეცვლა მოსთხოვეს და პარიზში და სხვა კათოლიკურ ქალაქებში არ შეუშვეს. ამიტომაც, როგორც ვიცით ისაბელის დედა, ელიზაბეტა ვალუა ანრი III-ის უფროსი და იყო და უფრო მეტი უფლება ჰქონდა ტახტზე ვიდრე მარგარიტას, თუმცა პრობლემა ის იყო, რომ ელიზაბეტა გარდაცვლილი იყო, მაგრამ ისაბელი ხომ მისი მემკვიდრე იყო, თანაც კათოლიკე. ამიტომაც ისაბელმა, ფილიპეს წაქეზებით საფრანგეთის ტახტზე გამოთქვა პრეტენზია. 1590 წელს ანრი დე ბურბონმა ივრის ბრძოლაში სასტიკად დაამარცხა კათოლიკეები და პარიზის აღება სცადა, თუმცა ფილიპე II-მ პარიზელებს დიდძალი დახმარება გაუწიათ და ანრი პარიზთან დამარცხდა. 1592 წელს ანრიმ კათოლიკების ერთ-ერთი მთავარი ქალაქის, რუანის აღება სცადა, მაგრამ აქაც ესპანელებმა შეუშალეს ხელი. 1593 წელს მაიენის ჰერცოგმა პარიზში გენერალური შტატები მოიწვია ახალი კათოლიკე მეფის ასარჩევად. საქმეს ართულებდა ეს ფაქტი: უკანასკნელი მეფის ყველაზე ახლო ცოცხალი ნათესავი იყო ფელიპე II-ს ქალიშვილი, ისაბელ კლარა ეუხენია იყო, ხოლო ფრანგული კანონით ქალს ტახტზე ასვლის ნება არ ჰქონდა. 23 ივლისს ანრიმ კათოლიკობა მიიღო. თავისი მომხრეების კრიტიკას მან განთქმული ფრაზით უპასუხა: "პარიზი ღირს მესად". ამ ყველაფრის გამო ანრიმ კათოლიკეთა გულებიც მოიგო ახლა უკვე ოფიციალურად გახდა საფრანგეთის მეფეც, ისაბელს კი საფრანგეთის ტახტზე ასვლის ყველანაირი შანსი მოესპო.

ქორწინება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ისაბელ კლარა ეუხენია და მისი მეუღლე ალბერტ VII

1568 წლიდან, ჯერ კიდევ მაშინ როდესაც ისაბელი სულ ორი წლისა იყო, იგი დანიშნეს საღვთო რომის იმპერატორ რუდოლფ II-ზე. რუდოლფი იყო, ისაბელის მამიდის, მარია ჰაბსბურგის და მისი მეუღლის იმპერატორ მაქსიმილიან II-ის ვაჟი. თუმცა დადებული იყო პირობაც, რომ იზაბელა 20 წლამდე არ გათხოვდებოდა. მიუხედავად ამისა 1589 წლიდან სიტუაცია მთლიანად შეიცვალა. როგორც ვიცით ანრი III-ის მკვლელობის შემდგომ ისაბელი საფრანგეთის სუვერენულ დედოფლად, ცნეს თუმცა მას შემდეგ რაც ანრი დე ბურბონმა კათოლიკობა მიიღო სიტუაცია გართულდა, ვინაიდან ერთად ერთი მიზეზი რის გამოც ფრანგებს ისაბელის ტახტზე აყვანა სურდათ მისი კათოლიკობა იყო, ახლა კი როცა ანრიც კათოლიკე გახდა ფრანგებმა ტახტზე ის დასვეს. ამ პირობებში ფილიპემ გადაწყვიტა ურთიერთობები დაეთბო, საფრანგეთის ჩრდილოეთით მემეზობლე ჰოლანდიასთან, რათა შემდგომში იგი ფრანგთა წინააღმდეგ გამოეყენებინა. ამიტომ ისაბელ კლარა ევგენია დანიშნა ასევე მაქსიმილიან II-ის და მარია ჰებსბურგის ვაჟზე, ალბერტ VII-ზე. ალბერტი ჰოლანდიასთან ერთად ავსტრიასაც მართავდა, ასე რომ, იგი სწორედ რომ შესაფერისი საქმრო იყო. ფილიპემ ნიდერლანდები რამდენიმე წლის წინ დაკარგა და ხვდებოდა, რომ თუ ისაბელს და ალბერტს შვილი არ ეყოლებოდათ შესაძლებლობა ექნებოდა კვლავ დაებრუნებინა ნიდერლანდები. 1598 წლის 6 მაისს ისაბელ კლარა ეუხენია და ალბერტ VII დაქორწინდნენ. ისაბელი ამ დროს 33 წლისა იყო. ნიდერლანდები იმ პერიოდისათვის მოიცავდა ე.წ. 17 პროვინციას: არტუას საგრაფო, ბრაბანტის საჰერცოგო, ფლანდრიის საგრაფო, ფრიზიის სალორდო, გრონინგენისა და ომელანდენის სალორდო, გელდერნის საჰერცოგო, ენოს საგრაფო, ჰოლანდიის საგრაფოს, ლიმბურგის საჰერცოგო, ლუქსემბურგის საჰერცოგო, მეხელენის სალორდო, ნამიურის საგრაფო, ოვერიხლესის სალორდო, უტრეხტის სალორდო, ზელანდიის საგრაფო, ზუტპენიის საგრაფო და დრენთის, ლინგენის, ვედეს დავესტერვულდის სალორდო. ალბერტ VII-ზე ქორწინებით ისაბელმა ყველა ამ პროვინციის მონარქის და კიდევ ავსტრიის ერცჰერცოგინიის ტიტული მოიპოვა. 1598 წლის 21 სექტემბერს კი მეფე ფილიპე II გარდაიცვალა, ტახტზე ავიდა მისი ვაჟი ფილიპე III.

ჰოლანდიისა და ავსტრიის მმართველი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ისაბელ კლარა ეუხენია ესპანურ ჰოლანდიაში

1598 წლიდან ისაბელმა და ალბერტმა ესპანური ჰოლანდიის ერთობლივი მმართველობა დაიწყეს. ხოლო 1601 წლიდან ესპანეთის მეფის ბრძანებით ისაბელი ესპანური ჰოლანდიის სუვერენული დედოფალიც გახდა. ალბერტისა და ისაბელის მმართველობა, ესპანური ჰოლანდიის ოქროს ხანად ითვლება. ესპანური ჰოლანდიის ისტორიაში ყველაზე მნიშვნოლოვანი პერიოდი ავსტრიის ერცჰერცოგის ალბერტის და ერცჰერცოგინიის ისაბელ კლარა ეუხენიას მმართველობაა. სამოქალაქო ომების შემდეგ ჰოლანდიაში როგორც იქნა მშვიდობა და ეკონომიკური სტაბილურობა იგემეს. ისაბელ კლარა ეუხენიასა და ალბერტის ერთობლივი მმართველობა ესპანურ ნიდერლანდებს სტიმულს აძლევდა ნიდერლანდების ინდენტურობის ზრდას. ნიდერლანდელები უკვე წლებია ითხოვდნენ ესპანეთისგან დამოუკიდებლობას. ჰაბსბურგთა დინასტიის ორი სახლის მმართველობამ ნიდერლანდების კონსოლიდაცია მოახდინა და დიდ წარმატებასაც მიაღწია ანტი-ესპანური საზოგადოების გულის მოგებაშიც. როდესაც ცხადი გახდა, რომ ნიდერლანდები დამოუკიდებლობას ვერ მოიპოვებდა ალბერტისა და ისაბელის მიზანი ნიდერლანდების სამხრეთ პროვინციების ესპანურ მონარქიად გადაკეთება გახდა. ამ მიზანს მათ მარტივად მიაღწიეს ფლანდრიასა და სხვა სამხრეთ პროვინციებში, სადაც მათ ყველა ფენას დაანახეს ესპანური მმართველობის დადებითი მხარე. გარდა იმისა, რომ მათი მმართველობისას ნიდერლანდებმა განიცადა პოლიტიკური და ეკონომიკური აღორძინება, განვითარდა ხელოვნებაც. ვიზუალური ხელოვნება რომელიც ბაროკოს პოპულარიზაციას ითვალისწინებდა, კონტრ რეფორმაციის ფონზე საუცხოოდ განვითარდა. ისაბელი და ალბერტი სტიმულს აძლევნენ ნიდერლანდელ მხატვრებს ამ მხატვრული მოძრაობის განვითარებას, რამაც გამოიწვია ნიდერლანდური ბაროკოს საუცხოო დახვეწა და განვითარება. ისაბელსა და ალბერტის მმართველობა ითვლება ნიდერლანდური ხელოვნების ოქროს ხანადაც. მათი მმართველობის პერიოდში მოღვაწეობდნენ ცნობილი ნიდერლანდელი მხატვრები: პეტერ პაულ რუბენსი, პიტერ ბრიუგელი, უენესლას კობერგერი, დე ნოული, ვან უენსი და სხვა მრავალი. მათმა რეფორმებმა ბრიუსელი ევროპის ხელოვნების ცენტრად აქცია. ნიდერლანდებში გაქრა ყოველგვარი კვალი ესპანური მმართველობისა. ნიდერლანდები სავსე იყო გენიალური მხატვრებით, დიპლომატებით, ესპანელი კონცენტრატებით, იტალიელი მრჩევლებით, ბურგუნდიელი ფუნქციონარებით, ინგლისელი მუსიკოსებით და გერმანელი მეზღვაურებით. ბრიუსელი ჰაბსბურგების სამმართველო ჯაჭვში სასიცოცხლო მნიშვნელობის ქალაქად იქცა, ბრიუსელი გახდა მადრიდის, ჰააგის, ლონდონის, ლისაბონის, პრაღის, პარიზის, გრაცის, ინსბრუკის და ვენის თანასწორი ქალაქი.

უკანასკნელი წლები და გარდაცვალება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ისაბელ კლარა ეუხენიას გერბი
ისაბელი სიბერეში

1621 წლის 13 ივლისს ალბერტ VII გარდაიცვალა. ავტომატურად ისაბელ კლარა ეუხენიას ჩამოერთვა ავსტრიის ერცჰერცოგინიის ტიტული. ისაბელსა და ალბერტს შვილი არ ჰყოლიათ. ისაბელის ნახევარ-ძმის, ესპანეთის მეფე ფილიპე III-ის ბრძანებით ისაბელს ჰოლანდიის მონარქის ტიტული შეუნარჩუნდა. 1633 წლის 1 დეკემბერს, ბრიუსელში ისაბელ კლარა ეუხენია გარდაიცვალა 67 წლის ასაკში.

ტიტულები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ესპანეთის ინფანტა
  • პორტუგალიის ინფანტა
  • ესპანური ნიდერლანდების დედოფალი
  • ავსტრიის ერცჰერცოჰინია
  • ლოთერის ჰერცოგინია
  • ბრაბანტის ჰერცოგინია
  • ლიმბურგის ჰერცოგინია
  • ლუქსემბურგის ჰერცოგინია
  • ნამიურის გრაფინია
  • გელდერზის ჰერცოგინია
  • ბურგუნდიის ჰერცოგინია
  • ფლანდრიის ჰერცოგინია
  • არტუას ჰერცოგინია
  • ენოს ჰერცოგინია

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • Cordula Van Wyhe (ed.), Isabel Clara Eugenia: Female Sovereignty in the Courts of Madrid and Brussels (Madrid and London, 2011).
  • Werner Thomas and Luc Duerloo (eds.), Albert & Isabella, 1598-1621: Essays (Turnhout, 1998).
  • Marie de Villermont, L'Infante Isabelle, Gouvernante des Pays-Bas (Paris, 1912).

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

წინაპრები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]