მაპუტუ

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ქალაქი
მაპუტუ
პორტ. Maputo
Maputo seen from southeast - October 2006.jpg
დროშა
დროშა
ქვეყანა მოზამბიკის დროშა მოზამბიკი
კოორდინატები 25°58′ ს. გ. 32°35′ ა. გ. / 25.967° ს. გ. 32.583° ა. გ. / -25.967; 32.583
დაარსდა 1782
ადრეული სახელები ლორენსუ-მარკიში 1975 წლამდე
ქალაქი 1887  წლიდან
ფართობი 346 კმ²
სიმაღლე 47
მოსახლეობა 1 766 184 კაცი (2007)
სიმჭიდროვე 5104,58 კაცი/კმ²
სასაათო სარტყელი UTC+1
სატელეფონო კოდი (+258) 21
საფოსტო ინდექსი 1100
ოფიციალური საიტი http://www.cmmaputo.gov.mz
კოდი ISO 3166-2 MZ-MPM
მაპუტუ (მოზამბიკი)
Red pog.svg

მაპუტუ (პორტ. Maputo), დამოუკიდებლობამდე ცნობილი, როგორც ლორენსუ-მარკიში (პორტ. Lourenço Marques) — მოზამბიკის დედაქალაქი და უმსხვილესი ქალაქი, რომელიც ქვეყნის სამხრეთში მდებარეობს. ხშირად მას „აკაციების ქალაქსაც“ უწოდებენ, იმ ფაქტის გამო, რომ ინდოეთის ოკეანის სანაპირო გამზირზე აკაციის ხეებია ჩამწკრივებული. დღეისათვის, მაპუტუ საპორტო ქალაქია ინდოეთის ოკეანეზე; ნავსადგურის გარშემო კონცენტრირდება მისი ეკონომიკა. იწარმოება ცემენტი, კერამიკა, ავეჯი, ფეხსაცმელი, რეზინი. 2007 წლის აღწერის მონაცემებით მისი მოსახლეობა 1 766 184 ადამიანს შეადგენს.[1] ქალაქი გარშემორტყმულია მაპუტუს პროვინციით.

მაპუტუს მოსახლეობის დაახლოებით 80 % ჯურღმულებში, სასმელი წყლისა და ელექტროენერგიის გარეშე ცხოვრობს. ინფრასტრუქტურის მოსაწესრიგებლად ქალაქის ბიუჯეტს თანხები არ ჰყოფნის.[2] მიუხედავად ამისა, ბოლო წლებში მაპუტუს წლიურმა ეკონომიკურმა ზრდამ 9 % შეადგინა, თუმცა კვლავ პრობლემად რჩება უთანასწორობა.[2]

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პორტუგალიელთა მმართველობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ესპირიტუ სანტუს ესტუარის ჩრდილოეთ სანაპიროზე მდებარე ქალაქ ლორენსუ-მარკიშს სახელი დაერქვა პორტუგალიელი ზღვაოსნის პატივსაცემად, რომელიც 1544 წელს მოზამბიკის პორტუგალიელი გუბერნატორის მიერ კომპანიონ ანტონიუ კალდიერუსთან ერთად გაგზავნილი იქნა სანაპიროს გამოსაკვლევად. მათ გამოიკვლიეს მაპუტუს ყურეში ჩამდინარე მდინარეების ქვედა ხეობები, მათ შორის ესპირიტუ სანტუსიც. პორტუგალიელების მიერ მდინარის ჩრდილოეთ სანაპიროზე აშენებულმა ფორტების და სავაჭრო შენობების ჯგუფმა მიიღო სახელად ლორენსუ-მარკიში.

დღეისათვის არსებული ქალაქის დაარსების თარიღია — დაახლოებით 1850 წელი, რადგანაც პირველი შენობები დაანგრიეს აბორიგენებმა. ქალაქი ვითარდებოდა პორტუგალიური ციხე-სიმაგრის ირგვლივ, რომელიც დამთავრდა 1787 წლისთვის. 1871 წლისთვის ქალაქს აღწერდნენ, როგორც საკმაოდ ღარიბ ადგილს, ვიწრო ქუჩებით, საკმაოდ კარგი ბრტყელსახურავიანი შენობებით, მოძველებული ფორტით. ტრანსვაალის რესპუბლიკის მზარდი განვითარება გახდა მიზეზი პორტუგალიელთა ინტერესების გამახვილებისა ამ პორტის მიმართ. 1876 წელს პორტუგალიის ხელისუფლებამ ქალაქში გაგზავნა კომისია მის ირგვლივ ჭაობიანი ადგილის დაშრობის მიზნით, შემდგომში კაუჩუკისმაგვარი მცენარეების დასარგველად, ასევე ტაძრისა და ჰოსპიტალის ასაშენებლად. 1887 წლიდან ლორენსუ-მარკიში გახდა პორტუგალიის აღმოსავლეთი აფრიკის დედაქალაქი, რითიც შეცვალა მოზამბიკის კუნძულ-ქალაქი. პრეტორიისკენ რკინიგზის მშენებლობამ ხელი შეუწყო ქალაქში მოსახლეობის ზრდას.

ქალაქ ლორენსუ-მარკიშის ხედი დაახლოებით 1905 წელს.

1900-იანი წლების დასაწყისში საწყობებით და ამწე კრანებით გამართული პორტის გამოისობით, რომელსაც შეეძლო მომსახურებოდა დიდ გემებს და იქიდან ამოღებული ტვირთი ჩაეტვირთათ რკინიგზის სატვირთო ვაგონებში, ლორენსუ-მარკიშმა პორტუგალიელების მმართველობის პერიოდში მიაღწია მთავარი კოსმოპოლიტიკური ქალაქის სტატუსს. პორტი ემსახურებოდა დიდი ბრიტანეთის, გერმანიის და პორტუგალიის გემებს, ტვირთების დიდი ნაწილი მოდიოდა საუთჰემპტონიდან, ლისაბონიდან და ჰამბურგიდან. მოსახლეობის და 1940-იან წლებში ეკონომიკის ზრდის პირობებში პორტუგალიის ადმინისტრაციამ ქალაქში დაიწყო დაწყებითი და საშუალო სკოლების, ასევე პროფესიული სწავლების დაწესებულებების მშენებლობა. 1962 წელს გაიხსნა აღმოსავლეთ აფრიკაში პირველი ედუარდუ მონდლანეს სახელობის უნივერსიტეტი. პორტუგალიურმა, ჩინურმა და არაბულმა დიასპორებმა — მაგრამ არა დაბალკვალიფიცირებულმა აფრიკულმა უმრავლესობამ — ქალაქში დაიწყო წარმოების და მომსახურების სფეროს განვითარება. 1975 წელს მოზამბიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადების ბოლო მომენტამდე ათასობით ტურისტი სამხრეთ როდეზიიდან და სამხრეთ აფრიკის კავშირიდან სტუმრობდნენ ქალაქს, რომელიც მათ იზიდავდა პლაჟებით, უმაღლესკლასიანი ოტელებით, რესტორნებით, კაზინოებით და ბორდელებით[3][4].

მოზამბიკის განმათავისუფლებელი ფრონტი (ფრელიმო) შეიქმნა ტანზანიაში 1962 წელს. ედუარდუ მონდლანეს ხელმძღვანელობით ფრელიმო იბრძოდა პორტუგალიური ბატონობისგან გასათავისუფლებლად. ომი მოზამბიკის დამოუკიდებლობისთვის გაგრძელდა 10 წელი და მხოლოდ 1974 წელს დამთავრდა, როდესაც პორტუგალიაში მიხაკების რევოლუციის დროს ჩამოაგდეს ესტადო-ნოვოს ავტორიტარული რეჟიმი. პორტუგალიის ახალმა მთავრობამ ყველა თავის კოლონიას დამოუკიდებლობა მიანიჭა.

დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მაპუტუს ხედი ზემოდან
მაპუტუ — მოზამბიკის დედაქალაქი

მოზამბიკის სახალხო რესპუბლიკა გამოცხადდა 1975 წლის 25 ივნისს ლუსაკის შეთანხმების თანახმად. აღლუმმა და გრანდიოზულმა ბანკეტმა დაასრულა დამოუკიდებლობის დღესასწაული დედაქალაქში, რომელსაც, როგორც მოსალოდნელი იყო, მალე სახელად უნდა დარქმეოდა პუმო (ბელადის სახელი, რომელიც ამ მიწებს ფლობდა ქალაქის დაარსებამდე)[5]. ამის მიუხედავად, დედაქალაქს მართლაც მალე გადაარქვეს სახელი (1976 წლის თებერვალში), მაგრამ დაარქვეს მაპუტუ (ტოპონიმის საწყისია მდინარე მაპუტუს დასახელება, რომელიც იქვე ჩამოედინება). ქალაქში გამოჩენილი პორტუგალიელების ძეგლები დაანგრიეს, საბჭოთა იარაღით შეიარაღებულმა შავკანიანმა ჯარისკაცებმა დაიკავეს პორტუგალიის შეიარაღებული ძალების ადგილი, ქუჩების დიდ ნაწილს, რომელთაც პორტუგალიელებისადმი პატივსაცემად ან პორტუგალიის ისტორიის მნიშვნელოვანი თარიღების აღსანიშნავად ჰქონდათ სახელი დარქმეული, დაერქვათ ახალი სახელები. მიხაკების რევოლუციის შემდეგ ეთნიკური პორტუგალიელების დიდმა ნაწილმა დატოვა ქვეყანა, რის შედეგადაც მოზამბიკი დარჩა მცოდნე მმართველი კადრების გარეშე. ქვეყნიდან მცოდნე პორტუგალიური პერსონალის მასიური გაქცევის შემდეგ ვეღარავინ შეძლო განვითარებული ინფრასტრუქტურის მართვა[6]. ქვეყნის ახალმა ავტორიტარულმა მარქსისტულმა ხელმძღვანელობამ თავისი გეგმიური ეკონომიკის მართვითი სისტემით დამოუკიდებლობის პირველივე დღეებიდან მოზამბიკი მიიყვანა ღრმა რეცესიაში. ახალმა მმართველმა პარტია ფრელიმომ მიმართა საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირს და გერმანიის დემოკრატიულ რესპუბლიკას ეკონომიკური დახმარებისათვის. 1980-იანი წლების დასაწყისში მოზამბიკი გახდა ბანკროტი. დამოუკიდებლობის მიღებიდან სულ მალე ქვეყანა მოიცვა სამოქალაქო ომმა ფრელიმოსა და მის ოპოზიცია — რენამოს შორის, რომელიც მიმდინარეობდა 1976 წლიდან 1992 წლის ჩათვლით. სტაბილურობა და ეკონომიკური ზრდა დადგა 1990-იან წლებში, მაგრამ ქალაქმა, რომელიც მოზამბიკში რჩებოდა ყველაზე დიდი და განვითარებული, მაინც ვერ აღიდგინა ადრინდელი პოზიციები. მოსახლეობის დიდი სიმჭიდროვე, უმუშევრობა, სიღარიბე და დამნაშავეობა — ძირითადი პრობლემებია დღევანდელი მაპუტუსთვის.

გეოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქალაქი მაპუტუ მდებარეობს მაპუტუს ყურის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, მდინარე ტემბის ხეობაში. მდინარე მაპუტუ ჩაედინება მაპუტუს ყურის სამხრეთ ნაწილში.

კლიმატი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქალაქი მაპუტუ მდებარეობს სავანის ტროპიკული სარტყლების და ნოტიო სუბტროპიკული სარტყლების ზონების საზღვარზე. კლიმატი საკმაოდ მშრალია და ნალექების წლიური რაოდენობა შეადგენს 761 მმ-ს. წვიმების სეზონი მოკლევადიანია, გრძელდება იანვრიდან მარტის ჩათვლით. მაპუტუს ისტორიაში ჰაერის ყველაზე დაბალი დარეგისტრირებული ტემპერატურაა — +7 °C. ჩვეულებრივ ტემპერატურა მთელი წლის განმავლობაში იმყოფება +30 °C-ის ფარგლებში, დეკემბერ-თებერვალში ცოტათი უფრო ცხელა.

ადმინისტრაციული დაყოფა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქალაქი მაპუტუ დაყოფილია 7 მუნიციპალიტეტად:

მუნიციპალიტეტები[7] ფართობი,
კმ²
მოსახლეობა,
ად. (2007 წელი)
1 მუნიციპალიტეტი KaMpfumo
(antigo nº 1)
12 107 530
2 მუნიციპალიტეტი Nlhamankulu
(ou Chamanculo, antigo nº 2)
8 155 385
3 მუნიციპალიტეტი KaMaxaquene
(ou Maxaquene, antigo nº 3)
12 222 756
4 მუნიციპალიტეტი KaMavota
(ou Mavota, antigo nº 4)
108 293 361
5 მუნიციპალიტეტი KaMubukwana
(ou Mubukwane, antigo nº 5)
53 290 696
6 მუნიციპალიტეტი KaTembe
(ou Catembe, antigo nº 6)
101 19 371
7 მუნიციპალიტეტი KaNyaka
(ou Inhaca, antigo nº 7)
52 5216

ეკონომიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ძირითადი საექსპორტო საქონელია: ნახშირი, ბამბა, შაქარი, ქრომიტები, აგავა, კოპრა და მერქანი. ქალაქში იწარმოება: ცემენტი, ავეჯი, ფეხსაცმელი, კერამიკული ჭურჭელი და კაუჩუკი.

ტრანსპორტი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მაპუტუს საერთაშორისო აეროპორტი — მოზამბიკის მთავარი საერთაშორისო აეროპორტია. ქალაქის საზოგადოებრივი ტრანსპორტი ძირითადად წარმოდგენილია ჩაპასის მიკროავტობუსებით, რომელსაც გადაჰყავს ქალაქელების დიდი ნაწილი. ასევე არსებობს სახელმწიფო საავტობუსო კომპანია, რომლის პარკი დღეისათვის შეადგენს დაახლოებით 35 ავტობუსს. მიკროავტობუსები ძირითადად იმპორტირდება იაპონიიდან (Toyota Hiace).

ინფრასტრუქტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მაპუტუში მდებარეობს მოზამბიკის უძველესი უნივერსიტეტიედუარდუ მონდლანეს სახელობის უნივერსიტეტი, ასევე პედაგოგიური უნივერსიტეტი. ქალაქში მდებარეობს მოზამბიკის ისტორიის მუზეუმი, ბუნების მეცნიერების მუზეუმი, სამხედრო მუზეუმი და მარიამ ღვთისმშობლის ფატიმური მოვლენების (ლათ. Nostra Domina Fatimae) კათოლიკური ტაძარი.

მაპუტუს დაგეგმარება წარმოადგენს 1970-იანი წლების ქალაქის განაშენიანების ტიპიურ მაგალითს: მართკუთხა კვარტალები და ფართე ქუჩები. მიუხედავად სამოქალაქო ომის ხანგრძლივი პერიოდისა ქალაქი პრაქტიკულად არ დაზარალებულა. ახალ მშენებლობებს აფერხებს თანხების არ ქონა.

თანამედროვე შენობები შენდება ახლადდაბადებული საშუალო კლასის თანხებით, მაშინ როდესაც საზოგადოებრივი შენობები ხშირად არ რემონტდება. მაპუტუს პლაჟი დაჭუჭყიანებულია პორტის ნარჩენებით და ამიტომ იგი არ გამოიყენება ქალაქელების მიერ დასვენების მიზნით.

კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მაპუტუ მდებარეობს სხვადასხვა კულტურების გზაჯვარედინზე. ქალაქი მოხვედრილია ბანტუს კულტურის გავრცელების ზონაში პორტუგალიური კულტურის ძლიერი გავლენით. ამას გარდა ქალაქში შერწყმულია ინდური და ჩინური კულტურის გარკვეული ელფერი. აქ სამზარეულო საკმაოდ მრავალფეროვანია, განსაკუთრებით გამოსაყოფია არაბული და პორტუგალიური სამზარეულოები, მრავლადაა ზღვის ნობათი.

მაპუტუს მთავარი კულტურული და მხატვრული ცენტრია Associação Núcleo de Arte. ესაა ქვეყნის უძველესი კულტურული ორგანიზაცია. იგი მდებარეობს მაპუტუს ცენტრის უძველეს ვილაში და ათწლეულობით მთავარ როლს ასრულებდა ქვეყნის ცხოვრებაში. დაახლოებით ასობით მხატვარი და სკულპტორი ამ ცენტრის წევრია, რომელიც რეგულარულად აწყობს თავის კედლებში მათი ნამუშევრების გამოფენებს და ბოლო დროს აქტიურად დაიწყო მონაწილეობა ახლო სამეზობლო ქვეყნებთან კულტურულ გაცვლაში. Núcleo ცნობილი გახდა საბრძოლო იარაღის ხელოვნების საგნებში გადაქცევის პროექტის გამო. ის დიდ როლს თამაშობდა მოზამბიკის ომისშემდგომი აღდგენის საქმეში.

2006 წლიდან მაპუტუში ტარდება დოკუმენტალური კინოს საერთაშორისო ფესტივალი დოკანემა (DOCKANEMA).

ქალაქის ცენტრში მდებარეობს ტუნდურუს პარკი, რომელიც 1885 წელს დააპროექტა ბრიტანელმა ლანდშაფტის დიზაინერმა ტომას ჰონიმ (Thomas Honney).

ქალაქი ასევე მაპუტუს კათოლიკური მიტროპოლიის ცენტრია.

მაპუტუში დაბადებული ცნობილი ადამიანები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დაძმობილებული ქალაქები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Quadros do 3° Censo Geral da População e Habitação 2007. Instituto Nacional de Estatística. წაკითხვის თარიღი: 2010-12-23.
  2. 2.0 2.1 "Maputo: an African 'success story' but 80 per cent still live in slums" (2 February 2005) The Guardian
  3. Lourenço Marques «A cidade feitiço», a film of Lourenço Marques, Portuguese Mozambique in 1970.
  4. Lourenco Marques, a film of Lourenço Marques, Portuguese Mozambique.
  5. Dismantling the Portuguese Empire, Time Magazine (Monday, Jul. 07, 1975)
  6. Dismantling the Portuguese Empire, Time Magazine (Monday, July 07, 1975).
  7. Distritos municipais: Novas designações vigoram na cidade. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2013-05-15-ში.