ლუანდა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
დედაქალაქი
ლუანდა
პორტ. Luanda
Bay of Luanda.jpg
ქვეყანა ანგოლის დროშა ანგოლა
პროვინცია ლუანდის პროვინცია
კოორდინატები 8°50′18″ ს. გ. 13°14′04″ ა. გ. / 8.83833° ს. გ. 13.23444° ა. გ. / -8.83833; 13.23444
დაარსდა 1575
ადრეული სახელები სან-პაულუ-დი-ლუანდა
ფართობი 113 კმ²
სიმაღლე ზღვის დონიდან 6
მოსახლეობა 2 825 311 კაცი (2014)
სიმჭიდროვე 25 002,75 კაცი/კმ²
აგლომერაცია 6 542 942
სასაათო სარტყელი UTC+1
ლუანდა (ანგოლა)
Red pog.svg

ლუანდა (პორტ. Luanda), წარსულში ცნობილი, როგორც სან-პაულუ-ასუნსან-ლოანდაანგოლის დედაქალაქი და უმსხვილესი ქალაქი. ნავსადგური ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე. მისი მეტროპოლიური არეალის მოსახლეობა 6 მილიონს აღემატება. ლუანდა მსოფლიოში მესამე ყველაზე დიდი პორტუგალიურენოვანი ქალაქია სან-პაულუსა და რიო-დე-ჟანეიროს შემდეგ.

ამჟამად ქალაქს მასშტაბური სარეკონსტრუქციო სამუშაოები უტარდება. კომპანია Mercer-ის მონაცემებით, 2011 წელს ლუანდა საცხოვრებლად ყველაზე ძვირი ქალაქი იყო უცხოელთათვის,[1] თუმცა ეს სტატუსი 2012 წელს მან ტოკიოს დაუთმო.[2]

გეოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქალაქის ფოტო ხელოვნური თანამგზავრიდან.

ლუანდას უკავია ერთ-ერთი საუკეთესო მდგომარეობა ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე, მასში მდინარე კვანზის ჩადინების რაიონში. ქალაქის ცენტრი მდებარეობს ზღვის დონიდან 6 მეტრ სიმაღლეზე[3].

ლუანდის შემოგარენში პრაქტიკულად პირველყოფილ მდგომარეობაში შენარჩუნებულია ბალახოვანი და ბუჩქოვანი სავანები, აქვე ხარობენ მრავალრიცხოვანი პალმები. ქალაქის ფარგლებს გარეთ შეიძლება შევხვდეთ ისეთ ველურ ცხოველებს, როგორებიცაა: სპილოები, ლომები, ჯიქები, ზებრები, ანტილოპები, მაიმუნები, მაგრამ უკანასკნელ წლებში მათი პოპულაცია მკვეთრად შემცირდა ადამიანის ბრაკონიერული მოღვაწეობის გამო. სანაპირო წყლებში ბინადრობენ წყლის ფაუნის სხვადასხვა წარმომადგენლები: ვეშაპები, კუები, მოლუსკები, თევზების რამდენიმე სახეობა.

კლიმატი ამ რაიონში ტროპიკულია, ნალექების წლის საშუალო ნორმა შეადგენს 250—500 მმ-ს, თანაც მათი დიდი ნაწილი მოდის თებერვალი-მარტის პერიოდზე. წელიწადში ყველაზე თბილი თვეა — მარტი, ამ დროს ჰაერის ტემპერატურა ადის +30 °C-მდე, ივლისში ტემპერატურა ეცემა +16 °C-მდე, რაც ბევრად დამოკიდებულია გამაგრილებელ ბენგელის დინებაზე. ამავე მიზეზით აიხსნება ქალაქის ანომალურად მშრალი კლიმატი.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლუანდა 1972 წელს.
ქალაქის ცენტრი (2007 წელი)

ანგოლის თანამედროვე დედაქალაქი დაარსდა 1575 წლის 25 იანვარს პორტუგალიელი კოლონიზატორის პაულუ დიაშ დე ნოვაიშის მიერ (ცნობილი ზღვაოსანის ბართოლომეუ დიაშ დი ნოვაიშის შვილიშვილი) და სახელად ეწოდა სან-პაულუ-დი-ლუანდა (1975 წელს მას ეწოდა ლუანდა). იმავე დროს ქალაქის თავზე აღმართულ კლდოვან კონცხზე აიგო სან-მიგელის საფორტიფიკაციო ნაგებობები. ამ დროისათვის აქ ასი ოჯახი და ოთხასი ჯარისკაცი ცხოვრობდა.

სან-პაულუ-დი-ლუანდამ ქალაქის სტატუსი მიიღო 1605 წელს და XVI საუკუნის ბოლოს ახალი ქალაქი გახდა პორტუგალიის კოლონიალური ადმინისტრაციის ცენტრი და ექსპანსიური ძალების ძირითადი ბაზა ანგოლაში. 1641 წელს პორტუგალიელები იძულებულები იყვნენ დაეთმოთ ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე მდებარე თავიანთი ფორფოსტები ჰოლანდიელებისათვის, მაგრამ 7 წლის შემდეგ დაიბრუნეს თავისი ტერიტორიები.

XVII საუკუნიდან XIX საუკუნის ჩათვლით პერიოდში ლუანდა მონებით ვაჭრობის ერთ-ერთი მსხვილი ცენტრია, საიდანაც პორტუგალიელების კონტროლ ქვეშ არსებული ტერიტორიებიდან გაყვანილი იქნა დაახლოებით 3 000 000 შავკანიანი აფრიკელი.

XX საუკუნეში ლუანდა გახდა ანგოლელი ხალხის ეროვნულ-გამანთავისუფლებელი მოძრაობის ცენტრი, აქ ხშირად ხდებოდა პორტუგალიის ჯართან შეტაკებები.

1961 წელს ანგოლის განთავისუფლების სახალხო მოძრაობის (მპლა) ხელმძღვანელობამ ორგანიზება გაუკეთა ლუანდის მოსახლეობის აჯანყებას კოლონიზატორების წინააღმდეგ. დედაქალაქის მოსახლეობის შეიარაღებული გამოსვლა გახდა სიგნალი სამოქალაქო ომის დაწყებისთვის.

1974 წლის აპრილში, რამდენიმე რევოლუციური აჯანყების შემდეგ, პორტუგალიის ხელმძღვანელობა დათანხმდა ანგოლისთვის მიენიჭებინა დამოუკიდებლობა. 1975 წლის ნოემბერში მსოფლიოს პოლიტიკურ რუკაზე გაჩნდა ახალი სახელმწიფო — ანგოლის სახალხო რესპუბლიკა (1992 წლის აგვისტოდან — ანგოლის რესპუბლიკა), რომლის დედაქალაქი გახდა ლუანდა. 1978 წლიდან ანგოლის მსხვილი დასახლებული პუნქტები არაერთხელ განიცდიდნენ შეიარაღებულ თავდასხმებს სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ჯარის მხრიდან, რომელიც ცდილობდა წინააღმდეგობა გაეწია რეგიონში კომუნისტური გავლენის გავრცელებისათვის და მხარს უჭერდა ეროვნულ კავშირს ანგოლის სრული დამოუკიდებლობისათვის (უნიტა).

1991 წელს ლისაბონში ანგოლის ხელისუფლების წარმომადგენლებსა და მის მოწინააღმდეგე დაჯგუფება უნიტას ხელმძღვანელობას შორის ხელი მოეწერა შეთანხმებას კონფლიქტის მშვიდობიანი დარეგულირების შესახებ. მიუხედავად ამისა პოლიტიკური სიტუაცია რეგიონში დარჩა არასტაბილური, რაც ხელს უშლის ანგოლის ქალაქების, მათ შორის ლუანდის, სწრაფ განვითარებას.

ECA International-ის აზრით 2008 წელს ლუანდა გახდა ყველაზე ძვირი დედაქალაქი. ეს დაკავშირებულია იმასთან, რომ საქონლის უმრავლესობა, რომლის უმრავლესობასაც იძენენ უცხოელები, ძნელად საშოვარია და ამიტომ საკმაოდ ძვირია.[4] ლიტრი რძე ლუანდაში შეიძლება ღირდეს სამ აშშ დოლარამდე, ხოლო პატარა ოროთახიანი ბინის დაქირავება — თვეში 7 ათას აშშ დოლარამდე.[5]

მოსახლეობა, ენა, სარწმუნოება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლუანდა ყველაზე უფრო მსხვილი ქალაქია ანგოლაში, მისი მოსახლეობის რაოდენობა (შემოგარენით) შეადგენს დაახლოებით 6,5 მილიონ ადამიანს. 1970 წელს ქალაქში ცხოვრობდა 480 613 ადამიანი, 2012 წლის შეფასებით ლუანდაში ცხოვრობს 2 825 311 ადამიანი[6].

დედაქალაქის ეთნიკური შემადგენლობა საკმაოდ ჭრელია: აქ ცხოვრობენ აფრიკელი ხალხის სხვადასხვა წარმომადგენლები: ჩრდილოეთ მბუნდა, ოვიმბუნდუ, მბუნდა, კონგო, ლუნდა, ჩოკვე, განტუელა, კუანიამა და სხვა, ასევე ევროპელები და შერეული აფრო-ევროპული მოსახლეობა.

აფრიკული წარმოშობის დედაქალაქის მაცხოვრებლები ოფიციალურ საქმიანობაში იყენებენ პორტუგალიურ ენას, ხოლო ერთმანეთში, როგორც წესი, ბანტუს ენებზე (ჩრდილოეთი მბუნდუ, სამხრეთი მბუნდუ, კონგო) საუბრობენ, რომლებიც თანდათან იდევნება პორტუგალიური ენის მიერ. დედაქალაქში ახალგაზრდობის 90-98 % ლაპარაკობს მხოლოდ პორტუგალიურად. 1983 წლის მონაცემებით პორტუგალიური ენა მშობლიურად დაასახელა ლუანდის 2,5 მილიონიანი მოსახლეობის 75 %-მა. ევროპული და შერეული წარმოშობის ანგოლელები ლაპარაკობენ პორტუგალიურ ენაზე, რომელიც ასევე ოფიციალური ენაა.

ლუანდაში ძირითადად ცხოვრობენ ქრისტიანები — კათოლიკები და პროტესტანტები (ბაპტისტები, მეთოდისტები და კონგრეგაციონალისტები). ლუანდის მოსახლეობის გარკვეული ნაწილი ტრადიციული ადგილობრივი სარწმუნოების აღმსარებელია, თუმცა უკანასკნელ პერიოდში მათი რაოდენობა თანდათან მცირდება.

კულტურული დანიშნულება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლუანდა ანგოლის კულტურული განვითარების ცენტრია. აქ მოქმედებს რვაწლიანი სწავლების რამდენიმე ასეული დაწყებითი სკოლა, ტექნიკურ და პედაგოგიურ სასწავლო დაწესებულებებში მოსახვედრად მოქმედებენ მოსამზადებელი კურსები, რომლებიც იძლევიან საშუალო განათლებას. 1976 წელს გახსნილ აგოსტინიო ნეტოს სახელობის უნივერსიტეტში შესაძლებელია უმაღლესი განათლების მიღება. უნივერსიტეტში და ყველა სკოლაში სწავლება მიმდინარეობს პორტუგალიურ ენაზე.

1956 წლიდან ქალაქში მუშაობს მუსიკის აკადემია, მოქმედებს ანგოლის მუზეუმი, სადაც წარმოდგენილია ბუნებრივი ისტორიული ექსპონატების კოლექცია და დუნდუს მუზეუმი, სადაც ინახება ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ძეგლები.

განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს ეროვნული და მუნიციპალური ბიბლიოთეკები, სადაც თავმოყრილია საუკეთესო აფრიკელი პოეტების და მწერლების ნამუშევრები (ჟოზე ლუანდინუ ვიეირა, არტურ პესტანა დუშ სანტუში (ფსევდონიმი პეპეტელა) და სხვა), ასევე წარმოდგენილია მსოფლიო ლიტერატურის შედევრები. არაპროფესიონალი მსახიობების დასები ახორციელებენ ადგილობრივი ავტორების სცენურ დადგმებს.

დედაქალაქში შენარჩუნებულია მუსიკალური კულტურის და ცეკვის საუკეთესო ტრადიციები, თანაც ანგოლის თანამედროვე პოპულარულ მუსიკას აქვს მჭიდრო კავშირი ბრაზილიის და კარიბის ზღვის აუზის კუნძულების მუსიკალურ ტრადიციებთან.

ქალაქში, რომლის განვითარება დაიწყო XVI საუკუნის ბოლოს სან-მიგელის ციხე-სიმაგრის კედლებთან (დღეისათვის ისტორიული მუზეუმი), შენარჩუნებულია ბევრი არქიტექტურული ღირსშესანიშნაობა. XVII საუკუნიდან აქ შემორჩა სან-პედრუ-და-ბარკომის და სან-ფერნანდუ-დი-პენედაშის ფორტების კედლები.

ლუანდის ცენტრალური ნაწილის, რომელიც აშენებულია პროვინციული პორტუგალიური ქალაქების ტიპის მიხედვით, არქიტექტურულ სახეში გამოხატულია ბაროკოს სტილიდან კლასიციზმის სტილზე გადასვლა. დედაქალაქის ამ ნაწილში მთავარი ღირსშესანიშნაობებია: იეზუიტური ტაძარი (XVI საუკუნე), კარმელიტების დედათა ტაძარი (დაახლოებით 1638 წელი), მადონა ნაზარეთელის ტაძარი (1664 წელი) და სხვა. ქალაქის ტროტუარები მოკირწყლულია შესანიშნავი მოზაიკით.

1950—1970-იან წლებში დედაქალაქის იერსახეში შევიდა მნიშვნელოვანი ცვლილებები: მატერიკის სიღრმეში დაიწყო ნახევრადმრგვალი განაშენიანება, ქუჩებზე ირგვება ხეები, ქალაქის ფარგლებში ეწყობა პარკები და სკვერები.

დაძმობილებული ქალაქები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. CNN: African city named world's most expensive for expats retrieved July 15, 2011
  2. [1]
  3. Luanda, Angola Page. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2012-05-30-ში. წაკითხვის თარიღი: 2012-03-05.
  4. ლუანდა აღიარეს ყველაზე უფრო ძვირ ქალაქად მსოფლიოში. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-23-ში.
  5. ECA International-ის კვლევების შედეგები
  6. Luanda. World Gazetteer. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2012-05-30-ში. წაკითხვის თარიღი: 2012-03-05.
  7. Prefeitura.Sp - Descentralized Cooperation
  8. International Relations - São Paulo City Hall - Official Sister Cities
  9. 9.0 9.1 International Relations of the City of Porto. © 2006-2009 Municipal Directorateofthe PresidencyServices InternationalRelationsOffice. წაკითხვის თარიღი: 2009-07-10.
  10. 10.0 10.1 Associação Porto Digital. C.M. Porto. Cm-porto.pt. წაკითხვის თარიღი: 2011-04-17.