ტონგა

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ტონგის სამეფო
ტონგური ენა — Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga
ინგლ. Kingdom of Tonga
ტონგა
ტონგის
დევიზი: Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa
ჰიმნი: Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga
დედაქალაქი
(და უდიდესი ქალაქი)
ნუკუალოფა
21°08′ ს. გ. 175°12′ დ. გ. / 21.133° ს. გ. 175.200° დ. გ. / -21.133; -175.200
ოფიციალური ენა ტონგური, ინგლისური
მთავრობა კონსტიტუციური მონარქია
 -  მეფე ტუპოუ VI
 -  პრემიერ-მინისტრი ტუივაკანო სიალეატაონგა
ფართობი
 -  სულ 748 კმ2 (186-ე)
 -  წყალი (%) 4
მოსახლეობა
 -  2005 შეფასებით 112 000 (194-ე)
 -   აღწერა 103 252 (2011 წელი) 
 -  სიმჭიდროვე 153 კაცი/კმ2 (76-ე)
მშპ (მუპ) 2005 შეფასებით
 -  სულ $817 მილიონი (167-ე)
 -  ერთ მოსახლეზე $7984 (76-ე)
აგი (2007) 0.819 (მაღალი) (55-ე)
ვალუტა პაანგა (TOP)
დროის სარტყელი (UTC +13სთ.)
 -  ზაფხულის (DST) (UTC +13სთ.) (UTC)
ქვეყნის კოდი TON
Internet TLD .to
სატელეფონო კოდი 676

ტონგა (ტონგური ენა — Tonga, ინგლ. Tonga), ოფიციალური სახელწოდება ტონგის სამეფო (ტონგური ენა — Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, ინგლ. Kingdom of Tonga) — სახელმწიფო-არქიპელაგი წყნარი ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, პოლინეზიაში. შედგება დაახლოებით 170 კუნძულისგან, რომელთაგან 45 დასახლებულია. მდებარეობს მონაკვეთზე, რომელიც აერთიანებს ახალ ზელანდიასა და ჰავაის, სამხრეთ სამოასა და აღმოსავლეთ ფიჯის. ჩრდილოეთით ესაზღვრება სამოას, აღმოსავლეთით ნიუეს ხოლო დასავლეთით ფიჯის ტერიტორიულ წყლებს. საერთო ფართობია — 748 კმ². ქვეყნის მოსახლეობა 2011 წლის აღწერის მიხედვით შეადგენს 103 252 ადამიანს[1][2]. ქვეყნის დედაქალაქია — ნუკუალოფა.

ტონგას კუნძულები პირველად ევროპელებმა აღმოაჩინეს 1616 წელს, ესენი იყვნენ ჰოლანდიელი ზღვაოსნები ვილემ სხაუტენი და იაკობ ლემერი. 1900 წელს არქიპელაგი გახდა ბრიტანეთის იმპერიის პროტეჟე სახელმწიფო, თუმცა ტონგა ინარჩუნებდა თვითმმართველობის ყველა უფლებებს. დამოუკიდებლობა ტონგამ მიიღო 1970 წელს. ტონგა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის, სამხრეთ წყნარი ოკეანის კომისიის და წყნარი ოკეანის კუნძულების ფორუმის წევრია.

ტონგა დღეისთვის ერთადერთი სამეფოა წყნარი ოკეანის კუნძულ-ქვეყნებს შორის.

დასახელება[რედაქტირება]

პოლინეზიის ბევრი ენიდან თარგმანში სიტყვა Tonga ნიშნავს «სამხრეთი»[3]. სავარაუდოდ, არქიპელაგმა მიიღო ეს დასახელება სამოას არქიპელაგიდან სამხრეთით მდებარეობის გამო, საიდანაც მიდიოდა პოლინეზიის კოლონიზაცია, მათ შორის ტონგის არქიპელაგისაც. მაგრამ ტონგელები საკუთარი ქვეყნის დასახელებას თარგმნიან, როგორც «ბაღი»[4][5].

ინგლისელმა მოგზაურმა ჯეიმზ კუკმა 1773 წელს არქიპელაგს დაარქვა «მეგობრული კუნძულები» (ინგლ. Friendly Islands)[3], კაპიტანი კუკისთვის გამართული მეგობრული მიღებისთვის. მისი ჩასვლა დაემთხვა 'ინასის ფესტივალს - პირველი ხილის ტუ'ი ტუნგასთვის მიძღვნის ყოველწლიურ ცერემონიას და კუკიც დღესასწაულზე იქნა მიწვეული. მწერალ უილიამ მარინერის თანახმად, სინამდვილეში ტონგას ბელადებს შეკრებისას კუკის მოკვლა ჰქონდათ განზრახული, თუმცა გეგმაზე ვერ შეთანხმდნენ.

გეოგრაფია[რედაქტირება]

გეოგრაფიული მდებარეობა[რედაქტირება]

ტონგას რუკა

პოლინეზიური სახელმწიფო ტონგა წარმოადგენს ვულკანური და მარჯნული კუნძულების ჯგუფს, რომელიც მდებარეობს წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში. ქვეყნის დედაქალაქი, ნუკუალოფა, მდებარეობს დაახლოებით 1770 კმ-ში ახალი ზელანდიის ყველაზე დიდ ქალაქ ოკლენდიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით და დაახლოებით 690 კმ-ში ფიჯის დედაქალაქ სუვადან სამხრეთ-აღმოსავლეთით[6]. უახლოესი არქიპელაგებიაფიჯის არქიპელაგი, რომელიც ეკუთვნის იმავე დასახელების სახელმწიფოს და ტონგას კუნძულებიდან მდებარეობს ჩრდილო-დასავლეთით, და სამოას არქიპელაგი, რომელიც მდებარეობს ტონგას კუნძულებიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით და ეკუთვნის სამოას და ამერიკის სამოას.

ტონგას საერთო ფართობი შეადგენს დაახლოებით 748 კმ²-ს. მათ შორის ხმელეთის — 718 კმ²-ს, წყლის ზედაპირის — 30 კმ²-ს[7]. ქვეყანა განლაგებულია 172 კუნძულზე, რომელთაგან დასახლებულია მხოლოდ 36 (დასახლებული კუნძულების ფართობი შეადგენს დაახლოებით 650 კმ²-ს)[8]. ტონგის სამეფოს შემადგენლობაში შემავალი ყველაზე უფრო დიდი კუნძულთა ჯგუფებია: ვავაუს კუნძულები, ტონგატაპუს კუნძულები და ჰააპაის კუნძულები. შედარებით მცირე ჯგუფი — ნიუასის კუნძულები, შედგება სამი პატარა კუნძულისაგან: ნიუაფოოუ, ტაფაჰი და ნიუატოპუტაპუ, რომლებიც ქვეყნის ყველაზე ჩრდილოეთი კუნძულებია. ეს ჯგუფი მდებარეობს არქიპელაგის დანარჩენი კუნძულებიდან შორს: კუნძული ნიუატოპუტაპუ უახლოესი ვავაუს კუნძულებიდან მდებარეობს ჩრდილოეთით დაახლოებით 300 კმ-ში. ტონგის არქიპელაგი გადაჭიმულია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ დაახლოებით 631 კმ-ზე, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთისკენ დაახლოებით 209 კმ-ზე[6]. მთავარი კუნძულებია ტონგატაპუ (მასზე მდებარეობს ქვეყნის დედაქალაქი), ვავაუ, ნიუატოპუტაპუ, ნიუაფოოუ, ტაფაჰი, ტოფუა და ეუა. ქვეყნია უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან, რომელიც აღწევს 1033 მეტრს, მდებარეობს კუნძულ კაოზე[7].

ტონგის სამეფოს ყველაზე ჩრდილოეთი კუნძულია ნიუაფოოუ, ყველაზე აღმოსავლეთი — ტაფაჰი. ყველაზე სამხრეთი და იმავდროულად ყველაზე დასავლეთი — ატა.

1972 წლის 24 იანვარს ტონგამ თავისი პრეტენზიები წამოაყენა მინერვას რიფებზე, რომლებიც სამეფოდან სამხრეთით მდებარეობს, ხოლო უკვე 15 ივნისს მოახდინა მათი ანექსია. შედეგად ქვეყნის ტერიტორიული წყლები საკმაოდ გაფართოვდა. ეს ნაბიჯი შემდგომში სცნო წყნარი ოკეანის კუნძულების ფორუმმა. მიუხედავად ამისა, რიფების კუთვნილობის საკითხს დღემდე არ სცნობს ფიჯი.

გეოლოგია[რედაქტირება]

ტონგას არქიპელაგი მდებარეობს წყნარი ოკეანის და ავსტრალიის ლითოსფერული ფილაქნების საზღვარზე, ღრმა ტონგას ღრმულის დასავლეთით და წარმოადგენს ვულკანური კუნძულების, ამოწეული მარჯნული ატოლების და რიფების ჯგუფს, რომლებიც განლაგებულნი არიან ორი ერთმანეთისადმი პარალელურ მდგომარეობაში მყოფი წყალქვეშა ქედების მწვერვალებზე[9]. მთის ჯიშების უძველესი ნიმუშები, რომლებიც აღმოჩენილია ეუას კუნძულზე, დათარიღებულია ეოცენის ეპოქით. მიუხედავად ამისაეს არ ამტკიცებს იმას, რომ კუნძული ყოველთვის ამოდიოდა ოკეანის ზედაპირზე. პირიქით, მრავალი წელი ის იმყოფებოდა წყლის ქვეშ. ტონგას არქიპელაგის არსებობის ზუსტი დრო უცნობია. მაგრამ სრულიად შესაძლებელია, რომ ისეთი «ძველი» კუნძულები, როგორიც ეუაა, გაჩნდნენ დაახლოებით 5 ან 1 მილიონი წლის წინ (პლიოცენის—პლეისტოცენის ეპოქაში). ასევე შეიძლება დავუშვათ, რომ ზოგიერთი კუნძულები გაჩნდნენ გვიანდელ მიოცენის ან ნეოგენური სისტემის პერიოდშიც[10].

ვულკანურ კუნძულებს ეკუთვნის: ატა, ჰუნგა-ჰააპაი, ჰუნგა-ტონგა, კაო და ტოფუა ჰააპაის კუნძულების ჯგუფში; ლატე და ფონუალეი ვავაუს კუნძულების ჯგუფში და ორი კუნძული ნიუასის კუნძულების ჯგუფში. ისინი ჩამოყალიბდნენ ვულკანურ რკალზე, რომელიც გადაჭიმულია სამხრეთიდან (კუნძული ატა) სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ, ჩრდილოეთისაკენ და ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. ამ რკალის საზღვრებში ბოლო წლებში შეიმჩნეოდა აქტიური გეოლოგიური პროცესები, რომლებსაც თან სდევდა ან ჩამოყალიბება (ვულკანური ამოფრქვევების შედეგად), ან ზოგიერთი კუნძულის წყლის ქვეშ ჩაძირვა[9].

არქიპელაგის ზოგიერთი კუნძული გარშემორტყმულია ბარიერული და გაქვავებული რიფებით, როგორც, მაგალითად, ნიუასის კუნძულები. ვავაუს კუნძულების ჯგუფი უპირატესად წარმოადგენს ამოწეულ ვულკანურ ან ამოწეულ კირქვულ კუნძულებს, ასევე გარშემორტყმულ რიფებს. ჰააპაის კუნძულების ჯგუფში ძირითადად გვხვდება ამოწეული ვულკანური ან დაბალი კირქვული კუნძულები. ტონგატაპუს კუნძულებს და ეუას აქვთ კირქვული წარმოშობა[9]. კუნძულ ტონგატაპუსათვის დამახასიათებელია სწორი რელიეფი: მცირე რაოდენობით გორაკები აღწევენ დაახლოებით 30 მეტრ სიმაღლეს. კუნძულის მარჯნული საფუძველი დაფარულია ვულკანური ფერფლით, სიღრმით 3 მეტრამდე[11].

ბოლო 200 წლის განმავლობაში არქიპელაგზე დაფიქსირებულია 35-ზე მეტი ვულკანური ამოფრქვევა[12]. ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ვულკანი ტონგაზე სიმაღლით 515 მეტრი მდებარეობს კუნძულ ტოფუაზე, რომელიც წარმოადგენს წყალქვეშა სტრატოვულკანის მწვერვალს. ვულკანის კალდერის სიგანე შეადგენს 5 კმ-ს, მასზე მდებარეობს კალდერული მტკნარი წყლის ტბა[13]. ბოლო დარეგისტრირებული ამოფრქვევა მოხდა 1960 წელს. ქვეყნის ყველაზე მაღალი ვულკანი მდებარეობს კუნძულ კაოზე: მისი სიმაღლე ზღვის დონიდან შეადგენს 1030 მეტრს[14]. სხვა დიდი ვულკანები მდებარეობენ ფონუალეის, ლატეს, ნიუაფოოუს კუნძულებზე. რეგიონში ჯერ კიდევ მიმდინარე მაღალ ვულკანურ აქტივობას ხშირად თან სდევს მომცრო ეფემერული კუნძულების ჩამოყალიბება. ასე მოხდა რიფ ჰოუმთან მიმართებაში, როცა 2006 წლის ამოფრქვევის შემდეგ წარმოიქმნა მომცრო კუნძული, და ზუსტად ასევე წარმოიქმნა რიფი ლატეიკი, როდესაც 1995 წლის ამოფრქვევისას ჩამოყალიბდა ეს კუნძული დიამეტრით 280 მეტრი და სიმაღლით 43 მეტრი[15][16].

მკვლევარების განსაკუთრებულ ინტერესს წარმოადგენენ უზარმაზარი ერატიკული ლოდები კუნძულ ტონგატაპუს დასავლეთ სანაპიროზე, რომლებიც შეიძლება იყოს ცუნამის მოვლენების დამამტკიცებელი, რომლებიც გამოიწვია ვულკანურმა აქტივობამ. საკმაოდ შესაძლებელია, რომ ეს ცუნამი იყო ყველაზე ძლიერი იმათ შორის, რომელთა დამტკიცებაც აღმოაჩინეს მეცნიერებმა. ადგილობრივი ლეგენდების თანახმად, ეს ლოდები დააგდო ღმერთმა მაუიმ, რომელიც ცდილობდა ლოდებით მოეკლა ადამიანებით მკვებავი უზარმაზარი ჩიტი. სულ ნაპოვნია 7 ასეთი ერატიკული ლოდი, რომელთა სიმაღლეა — 9 მეტრი, წონა — 1,6 მილიონი კგ და სანაპიროდან დაშორებულია — 100—400 მეტრით[17][18].

ტონგას არქიპელაგზე არ არსებობს სასარგებლო წიაღისეულის დიდი საბადოები. მცირე მოცულობით მუშავდება ქვიშა და კირქვა (ტონგატაპუზე და ვავაუზე)[19]. მაგრამ 2008 წელს ქვეყნის ტერიტორიულ წყლებში ნაპოვნი იქნა თუთიის, სპილენძის, ვერცხლის და ოქროს დიდი საბადოები[20][21].

კლიმატი[რედაქტირება]

ტომგას კლიმატი ტროპიკული და ცხელია, იმყოფება სამხრეთ-აღმოსავლეთ პასატების გავლენის ქვეშ[22]. ნალექების რეჟიმი მნიშვნელოვნად დაკავშირებულია კონვერგენციის სამხრეთ წყნაროკეანურ ზონასთან[23]. მკაფიოდ გამოირჩევა ორი სეზონი: წვიმიანი სეზონი და გვალვიანი სეზონი. წვიმიანი სეზონი, ასევე ცნობილი როგორც ციკლონების სეზონი, გრძელდება ნოემბრიდან აპრილის ჩათვლით, ხოლო მშრალი — მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით. წელიწადში ყველაზე წვიმიანი თვეებია იანვარი, თებერვალი და მარტი, რომელთაგან თითოეულ თვეში შეიძლება მოვიდეს 250 მმ-მდე წვიმა[22]. ნალექების საშუალო თვიური რაოდენობა წლიდან წლამდე მნიშვნელოვნად იცვლება: ხშირად ხდება ანომალურად წვიმიანი ან, პირიქით, გვალვიანი წვიმები. ამასთან ცვალებადობის ძირითადი მიზეზია ელ-ნინიოს და ტროპიკული ციკლონების მოვლენა[23]. ელ-ნინიოს დროს არქიპელაგზე შეიმჩნევა ხანგრძლივი გვალვები, ხოლო ციკლონების დროს — ძლიერი წვიმები. ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილებში ნალექების საშუალო თვიური რაოდენობა ასევე განსხვავდება: ნალექების ყველაზე დიდი რაოდენობა მოდის ჩრდილოეთ კუნძულებზე — დაახლოებით 2500 მმ წელიწადში (ეს გამოწვეულია კონვერგენციის სამხრეთ წყნაროკეანური ზონის სეზონური სიახლოვით), ყველაზე ცოტა — სამხრეთ კუნძულებზე (დაახლოებით 1700 მმ წელიწადში)[24]. ქვეყნის დედაქალაქ ნუკუალოფაში, წელიწადში მოდის დაახლოებით 1733 მმ ნალექი, ლიფუკას კუნძულზე — დაახლოებით 1689 მმ, ქალაქ ნეიაფუში — 2185 მმ[25]. 1970 წლიდან დაწყებული ტონგას არქიპელაგის ცენტრალური და სამხრეთი ნაწილებისთვის ტენდენციური გახდა ნალექების რაოდენობის შემცირება[22].

ქვეყანაში ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა მერყეობს 26 °C-დან ნიუაფოოუზე 23 °C-მდე ტონგატაპუზე. ცხელ წვიმიერ თვეებში (ნოემბერი—აპრილი) კუნძულებზე ტემპერატურა მერყეობს 25—26 °C-ს შორის, ხოლო მშრალ გრილ თვეებში (მაისი—ოქტომბერი) — 21—24 °C-ს შორის[22]. ამასთან არქიპელაგის ჩრდილოეთ კუნძულებზე ტემპერატურათა სხვაობა, როგორც წესი, უფრო ნაკლებია, ვიდრე სამხრეთისაზე. მაქსიმალური ტემპერატურა, რომელიც დარეგისტრირებულია ვავაუს კუნძულზე 1979 წლის 11 თებერვალს, შეადგენდა +35 °C-ს, მინიმალური დარეგისტრირებულია ფუაამოტუს კუნძულზე 1994 წლის 8 სექტემბერს — +8,7 °C[24]. ჭარბობს სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულების ქარი, რომელიც ქრის მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით[25]. ციკლონების სეზონში (ნოემბერი—მარტი) ჭარბობენ პასატები.

ტონგაზე ნეგატიურ გავლენას ახდენენ ტროპიკული ციკლონები, რომლებიც ხშირად აღწევენ დამანგრებელ ძალას. ქვეყანაში საშუალოდ ყოველწლიურად რეგისტრირდება არანაკლებ ერთი ციკლონი[22]. (როგორც წესი ერთი—ორი), რომელთაგან უმრავლესობა მოდის წვიმიან სეზონზე. ციკლონების ყველაზე დიდი რაოდენობა, როგორც წესი, დარეგისტრირებულია თებერვალში[24].

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. მოსახლეობის აღწერა (2011)
  2. მოსახლეობის აღწერა — Geohive (2011)
  3. 3.0 3.1 Tonga. US Department of State. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 25 ოქტომბერი 2008.
  4. The Kingdom of Tonga. Aspects. Jane Resture. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 25 ოქტომბერი 2008.
  5. Keeping Pests out of Tonga. Commonwealth of Australia. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 25 ოქტომბერი 2008.
  6. 6.0 6.1 Tonga. Location, size, and extent. Encyclopedia of the Nations. წაკითხვის თარიღი: 2 ოქტომბერი 2008.
  7. 7.0 7.1 Tonga. CIA. The World Fact Book. წაკითხვის თარიღი: 2 ოქტომბერი 2008.
  8. Ms Lu’isa Tupou Veihola Tu’i’afitu. National Circumstances // The Kingdom of Tonga’s Initial National Communication. In response to its commitments under the United Nations Framework Convention on Climate Change. — 2005.
  9. 9.0 9.1 9.2 Edward R. Lovell, Asipeli Palaki. Introduction // National coral reef status report Tonga.
  10. David W. Steadman. Extinction & Biogeography of Tropical Pacific Birds. — University of Chicago Press, 2006. — ISBN 0226771423
  11. Country Pasture/Forage Resource Profiles. Tonga.. FAO. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 19 დეკემბერი 2008.
  12. Global Volcanism Program. Tofua. Smithsonian National Museum of Natural History. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 30 დეკემბერი 2008.
  13. Tonga Volcanoes and Volcanics. U.S. Geological Survey. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 30 დეკემბერი 2008.
  14. Global Volcanism Program. Kao. Smithsonian National Museum of Natural History. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 30 დეკემბერი 2008.
  15. Global Volcanism Program. Home Reef. Smithsonian National Museum of Natural History. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 30 დეკემბერი 2008.
  16. Global Volcanism Program. Metis Shoal. Smithsonian National Museum of Natural History. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 30 დეკემბერი 2008.
  17. World’s Largest Tsunami Debris Discovered. ScienceDaily LLC. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 30 დეკემბერი 2008.
  18. Ancient Tsunami Carried Giant Boulders to Tonga. National Geographic News. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 30 დეკემბერი 2008.
  19. Robert Thistlethwaite, David Sheppard, Netatua Prescott. 2.1.6 Mineral resources // The Kingdom of Tonga: action strategy for managing the environment. — 1993.
  20. Marine prospector discovers gold off Tongan coast. Mining Weekly. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 30 დეკემბერი 2008.
  21. Teck Cominco Discovers Four High-grade Copper-Gold-Zinc SMS Systems in Tonga. Nautilus Minerals Inc.. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 30 დეკემბერი 2008.
  22. 22.0 22.1 22.2 22.3 22.4 Ms Lu’isa Tupou Veihola Tu’i’afitu. National Circumstances // The Kingdom of Tonga’s Initial National Communication. In response to its commitments under the United Nations Framework Convention on Climate Change. — 2005.
  23. 23.0 23.1 Ms Lu’isa Tupou Veihola Tu’i’afitu. National Circumstances // The Kingdom of Tonga’s Initial National Communication. In response to its commitments under the United Nations Framework Convention on Climate Change. — 2005.
  24. 24.0 24.1 24.2 Climate Summary of Tonga. Tonga Meteorological Services. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2011-08-11-ში. წაკითხვის თარიღი: 19 დეკემბერი 2008.
  25. 25.0 25.1 Edward R. Lovell, Asipeli Palaki. Introduction // National coral reef status report Tonga.
მოძიებულია „http://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=ტონგა&oldid=2795660“-დან