ამერიკის სამოა

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ამერიკის სამოა
ინგლ. American Samoa
ამერიკის სამოა
ამერიკის სამოის
ჰიმნი: ამერიკის სამოის ჰიმნი
დედაქალაქი
(და უდიდესი ქალაქი)
პაგო-პაგო
14°17′ ს. გ. 170°42′ დ. გ. / 14.283° ს. გ. 170.700° დ. გ. / -14.283; -170.700
ოფიციალური ენა ინგლისური, სამოური
მთავრობა ამერიკის ტერიტორია
 -  პრეზიდენტი ბარაკ ობამა
 -  გუბერნატორი ტიგიოლა ტულაფონო
 -  ვიცე-გუბერნატორი იპულასი აიტოფელე სუნია
ფართობი
 -  სულ 199 კმ2 (212)
მოსახლეობა
 -  2010 შეფასებით 55 519 (196)
 -  სიმჭიდროვე 277 კაცი/კმ2 
ვალუტა ამერიკული დოლარი (USD)
დროის სარტყელი UTC-11
Internet TLD .as
სატელეფონო კოდი +1 684

ამერიკის (აღმოსავლეთი) სამოა (ინგლ. American Samoa) — ამერიკის კუნძულოვანი ტერიტორია წყნარ ოკეანეში. მთავარი კუნძულია ტუტუილა, რომელიც შედის სამოას არქიპელაგის შემადგენლობაში. მას აქვს არაინკორპორირებული და არაორგანიზებული ტერიტორიის სტატუსი აშშ-ის შემადგენლობაში (ინგლ. unincorporated and unorganized territory). ოფიციალური ენებია — ინგლისური და სამოური. ქვეყნის მოსახლეობა — 55 519 ადამიანი[1] (2010 წ.). ფართობი — 199 კმ². დედაქალაქია პაგო-პაგო.

ტერიტორიას აქვს საზღვაო საზღვარი დასავლეთით სამოასთან, სამხრეთ-დასავლეთით – ტონგასთან, ჩრდილოეთით – ტოკელაუსთან, აღმოსავლეთით კუკის კუნძულებთან, სამხრეთით კი ნიუესთან.

გეოგრაფია[რედაქტირება]

სამოას კუნძულების რუკა.

ტერიტორია, რომლის იურისდიქციაშიც შედის 7 სამოას არქიპელაგის აღმოსავლეთი კუნძული, მდებარეობს სამხრეთის განედის 14° და ჩრდილოეთის გრძედის 170°-ზე, წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში, პოლინეზიის სამხრეთით, ავსტრალიიის აღმოსავლეთით და ახალი ზელანდიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით.

კუნძულები ფართობი,
კმ²
მოსახლეობა,
ად. (2010)
მანუას კუნძულები
ტაუ 44,31 790
ოფუ 7,215 176
ოლოსეგა 5,163 177
ტუტუილას კუნძულები
ტუტუილა 140,30 53 943
აუნუუ 1,517 416
როზე (ატოლი)
როზე 0,214
სუეინსი (კუნძული)
სუეინსი 1,865 17
სულ 200,584 55 519

მთლიანი ტერიტორიის ფართობიდან — 200,584 კმ², ხმელეთის ფართობი შეადგენს 199 კმ²-ს.

კუნძული ტუტუილა და მანუას კუნძულები ვულკანური წარმოშობისაა, რელიეფით მთიანია, მინდორი კი დაფარულია ხშირი, ცვალებადად ნესტიანი მარადმწვანე ტროპიკული ტყეებით. კუნძულები როზე და სუეინსი — მარჯნის ატოლებია. სასარგებლო წიაღისეულიდან არსებობს პემზის მარაგები.

კლიმატი ტროპიკულია, შერბილებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთის პასატებით. წლის საშუალო ტემპერატურაა +26 °C, ივლისის ტემპერატურაა +24 °C, დეკემბრის +32 °C. ნალექები — 3000—4000 მმ წელიწადში. წვიმების სეზონი ნოემბრიდან მარტის ჩათვლით, რომლის დროსაც, განსაკუთრებით ნოემბერში, განსაკუთრებით ხშირია ქარიშხლები. მშრალი («ზამთრის») სეზონია — აპრილი-ოქტომბერი.

კუნძულებზე იგრძნობა სასმელი წყლის დეფიციტი. ნიადაგი უპირატესად ვულკანური წარმოშობისაა, კუნძულების ცენტრალურ ნაწილში — ქვიანია, სანაპიროს გასწვრივ — სოფლის მეურნეობისათვის ვარგისია. ამერიკის სამოას ეროვნული პარკი შექმნილია ცხოველებისა და მწვანე საფარის დასაცავად.

ისტორია[რედაქტირება]

პირველად კუნზულების დასახლება მოხდა დაახლოებით 1000 წელს ჩვენს წელთაღრიცხვამდე, სავარაუდოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიიდან ხალხთა მიგრაციის დროს, გადმოსახლებულთა შემდეგმა ტალღამ განდევნა იქ უკვე დასახლებული ხალხი, რომლებიც გაიფანტნენ სამოადან აღმოსავლეთით მდებარე კუნძულებზე. ალბათ ამას უკავშირდება სამოური ლეგენდები სამოას კუნძულებზე, როგორც პოლინეზიელების აკვანზე და კუნძულოვან მანუას იმპერიის განსაკუთრებული როლზე პოლინეზიაში ევროპელების მოსვლამდე.

1722 წელს სამოას კუნძულები აღმოაჩინა ჰოლანდიელმა იაკობ როგევენმა. 1830 წელს კუნძულებზე დასახლდნენ ბრიტანელი მისიონერები. 1878 წელს აშშ-ს ხელისუფლებამ დადო ხელშეკრულება სამოას სამეფოსთან სავაჭრო პრივილეგიაზე და წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში არსებული ერთ-ერთი ყველაზე უფრო ხელსაყრელი ყურის — პაგო-პაგოს ფლოტის სადგომად გამოყენების უფლებაზე. 1899 წელს აშშ-ს, გერმანიის იმპერიასა და დიდ ბრიტანეთს შორის არსებული კონფლიქტის დროს, სამოა გაიყო დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილებად — შესაბამისად გერმანიისა და აშშ-ს ინტერესთა გავლენის სფეროების მიხედვით.

1900 წელს აშშ-ს გადაეცა კუნძულები ტუტუილა და აუნუუ, 1904 წელს — მანუას კუნძულები, ხოლო 1925 წელს ანექსირებული იქნა კუნძული სუეინსი. გერმანიის სამოა (დასავლეთ სამოა) 1920 წელს ახალ ზელანდიის მმართველობის ქვეშ გადავიდა, რომელიც 1962 წელს გახდა დამოუკიდებელი სახელმწიფო. 1948 წელს შემოტანილი იქნა თვითმმართველობის ელემენტები. 1951 წლამდე აღმოსავლეთი სამოა იმართებოდა აშშ-ს სამხედრო-საზღვაო ძალების მიერ. პაგო-პაგოში სამხედრო-საზღვაო ბაზების დაკეტვის შემდეგ ტერიტორიის მართვა გადაეცა შინაგან საქმეთა დეპარტამენტს, რომელიც ნიშნავს გუბერნატორებს ამერიკის სამოაში.

1960 წელს მიღებულ იქნა ტერიტორიის პირველი კონსტიტუცია. 1977 წელს გაიმართა გუბერნატორის პირველი არჩევნები. ძირითადი პოლიტიკური პარტიებია — დემოკრატიული და რესპუბლიკური.

ადმინისტრაციული დაყოფა[რედაქტირება]

ამერიკის სამოა ადმინისტრაციულად დაყოფილია სამ ოლქად (ინგლ. district) და ორ «არაორგანიზებულ» ატოლათ. ოლქები, თავის მხრივ, იყოფა 14 საგრაფოდ (ინგლ. county). საგრაფოები კი დაყოფილია 74 რაიონად (ინგლ. village).

ოლქები[რედაქტირება]

ამერიკის სამოას ოლქების რუკა.
შენიშვნა: რუკაზე არ არის გათვალისწინებული მანძილი ოლქებს შორის
ოლქების დასახელება კუნძულები ფართობი,
კმ²
მოსახლეობა,
ად. (2010)
სიმჭიდროვე,
ად./კმ²
1 აღმოსავლეთის ოლქი აუნუუ, ტუტუილა (ნაწილი) 67,027 23 639 352,68
2 დასავლეთის ოლქი ტუტუილა (ნაწილი) 74,781 30 720 410,80
3 მანუა ოფუ, ოლოსეგა, ტაუ 56,697 1143 20,16
4 როზე (არაორგანიზებული) როზე 0,214 დაუსახლებელი
5 სუეინსი (არაორგანიზებული) სუეინსი 1,865 17 9,12
სულ 200,584 55 519 276,79

საგრაფოები[რედაქტირება]

ამერიკის სამოას საგრაფოები.
  1. ვაიფანუა (Vaifanua)
  2. იტუატუ (Ituau)
  3. ლეალატაუა (Lealataua)
  4. ლეასინა (Leasina)
  5. მაოპუტასი (Ma’oputasi)
  6. ოლოსეგა (Olosega)
  7. ოფუ (Ofu)
  8. საოლე (Sa’ole)
  9. სუა (Sua)
  10. ტაუ (Ta’u)
  11. ტუალატაი (Tualatai)
  12. ტუალაუტა (Tualauta)
  13. ფალეასაო (Faleasao)
  14. ფიტიუტა (Fitiuta)

მოსახლეობა[რედაქტირება]

ეთნიკური შემადგენლობა: სამოელები — 89 %, ტონგელები — 4 %, ევროპელები და ამერიკელები — 2 %, სხვები — 5 % (2000 г.).

მოსახლეობის რიცხვი: 1980 წელს — 32 297, 1990 წელს — 46 773, 2000 წელს — 57 291, 2010 წელს — 55 519 ადამიანი.

აღმსარებელთა 50 % მეტი — პროტესტანტია-(კონგრეგაციონალისტები), 30 % — სხვა პროტესტანტული დენომინაციის წარმომადგენლები: (მეთოდისტები, ორმოცდაათიანელები და სხვა.), მოქმედებს მეშვიდე დღის ადვენტისტთა ქრისტიანული ეკლესიების საბჭო. 20 % — კათოლიკები. შენარჩუნებულია ზოგიერთი წარმართული რიტუალები.

სქოლიო[რედაქტირება]