ამერიკის სამოა

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ამერიკის სამოა
ინგლ. American Samoa
ამერიკის სამოა
ამერიკის სამოის
ჰიმნი: ამერიკის სამოას ჰიმნი
დედაქალაქი
(და უდიდესი ქალაქი)
პაგო-პაგო
14°17′ ს. გ. 170°42′ დ. გ. / 14.283° ს. გ. 170.700° დ. გ. / -14.283; -170.700
ოფიციალური ენა ინგლისური, სამოური
მთავრობა ამერიკის ტერიტორია
 -  პრეზიდენტი ბარაკ ობამა
 -  გუბერნატორი ლოლო ლეტალუ მატალასი მოლიგა
 -  ვიცე-გუბერნატორი ლემანუ პელეტი მაუგა
ფართობი
 -  სულ 199 კმ2 (212)
მოსახლეობა
 -  2010 შეფასებით 55 519 (196)
 -  სიმჭიდროვე 277 კაცი/კმ2 
ვალუტა ამერიკული დოლარი (USD)
დროის სარტყელი UTC-11
Internet TLD .as
სატელეფონო კოდი +1 684

ამერიკის (აღმოსავლეთი) სამოა (ინგლ. American Samoa) — ამერიკის კუნძულოვანი ტერიტორია წყნარ ოკეანეში. მთავარი კუნძულია ტუტუილა, რომელიც შედის სამოას არქიპელაგის შემადგენლობაში. მას აქვს არაინკორპორირებული და არაორგანიზებული ტერიტორიის სტატუსი აშშ-ის შემადგენლობაში (ინგლ. unincorporated and unorganized territory). ოფიციალური ენებია — ინგლისური და სამოური. ქვეყნის მოსახლეობა — 55 519 ადამიანი[1] (2010 წ.). ფართობი — 199 კმ². დედაქალაქია პაგო-პაგო.

ტერიტორიას აქვს საზღვაო საზღვარი დასავლეთით სამოასთან, სამხრეთ-დასავლეთით – ტონგასთან, ჩრდილოეთით – ტოკელაუსთან, აღმოსავლეთით კუკის კუნძულებთან, სამხრეთით კი ნიუესთან.

გეოგრაფია[რედაქტირება]

სამოას კუნძულების რუკა.

ტერიტორია, რომლის იურისდიქციაშიც შედის 7 სამოას არქიპელაგის აღმოსავლეთი კუნძული, მდებარეობს სამხრეთის განედის 14° და ჩრდილოეთის გრძედის 170°-ზე, წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში, პოლინეზიის სამხრეთით, ავსტრალიის აღმოსავლეთით და ახალი ზელანდიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით.

კუნძულები ფართობი,
კმ²
მოსახლეობა,
ად. (2010)
მანუას კუნძულები
ტაუ 44,31 790
ოფუ 7,215 176
ოლოსეგა 5,163 177
ტუტუილას კუნძულები
ტუტუილა 140,30 53 943
აუნუუ 1,517 416
როზე (ატოლი)
როზე 0,214
სუეინსი (კუნძული)
სუეინსი 1,865 17
სულ 200,584 55 519

მთლიანი ტერიტორიის ფართობიდან — 200,584 კმ², ხმელეთის ფართობი შეადგენს 199 კმ²-ს.

კუნძული ტუტუილა და მანუას კუნძულები ვულკანური წარმოშობისაა, რელიეფით მთიანია, მინდორი კი დაფარულია ხშირი, ცვალებადად ნესტიანი მარადმწვანე ტროპიკული ტყეებით. კუნძულები როზე და სუეინსი — მარჯნის ატოლებია. სასარგებლო წიაღისეულიდან არსებობს პემზის მარაგები.

კლიმატი ტროპიკულია, შერბილებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთის პასატებით. წლის საშუალო ტემპერატურაა +26 °C, ივლისის ტემპერატურაა +24 °C, დეკემბრის +32 °C. ნალექები — 3000—4000 მმ წელიწადში. წვიმების სეზონია ნოემბრიდან მარტის ჩათვლით, რომლის დროსაც, განსაკუთრებით ნოემბერში, განსაკუთრებით ხშირია ქარიშხლები. მშრალი («ზამთრის») სეზონია — აპრილი-ოქტომბერი.

კუნძულებზე იგრძნობა მტკნარი წყლის დეფიციტი. ნიადაგი უპირატესად ვულკანური წარმოშობისაა, კუნძულების ცენტრალურ ნაწილში — ქვიანია, სანაპიროს გასწვრივ — სოფლის მეურნეობისათვის ვარგისია. ამერიკის სამოას ეროვნული პარკი შექმნილია ცხოველებისა და მწვანე საფარის დასაცავად.

ისტორია[რედაქტირება]

პირველად კუნძულების დასახლება მოხდა დაახლოებით 1000 წელს ჩვენს წელთაღრიცხვამდე, სავარაუდოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიიდან ხალხთა მიგრაციის დროს, გადმოსახლებულთა შემდეგმა ტალღამ განდევნა იქ უკვე დასახლებული ხალხი, რომლებიც გაიფანტნენ სამოადან აღმოსავლეთით მდებარე კუნძულებზე. ალბათ ამას უკავშირდება სამოური ლეგენდები სამოას კუნძულებზე, როგორც პოლინეზიელების აკვანზე და კუნძულოვან მანუას იმპერიის განსაკუთრებულ როლზე პოლინეზიაში ევროპელების მოსვლამდე.

1722 წელს სამოას კუნძულები აღმოაჩინა ჰოლანდიელმა იაკობ როგევენმა. 1830 წელს კუნძულებზე დასახლდნენ ბრიტანელი მისიონერები. 1878 წელს აშშ-ს ხელისუფლებამ დადო ხელშეკრულება სამოას სამეფოსთან სავაჭრო პრივილეგიაზე და წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში არსებული ერთ-ერთი ყველაზე უფრო ხელსაყრელი ყურის — პაგო-პაგოს ფლოტის სადგომად გამოყენების უფლებაზე. 1899 წელს აშშ-ს, გერმანიის იმპერიასა და დიდ ბრიტანეთს შორის არსებული კონფლიქტის დროს, სამოა გაიყო დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილებად — შესაბამისად გერმანიისა და აშშ-ს ინტერესთა გავლენის სფეროების მიხედვით.

1900 წელს აშშ-ს გადაეცა კუნძულები ტუტუილა და აუნუუ, 1904 წელს — მანუას კუნძულები, ხოლო 1925 წელს ანექსირებული იქნა კუნძული სუეინსი. გერმანიის სამოა (დასავლეთ სამოა) 1920 წელს ახალ ზელანდიის მმართველობის ქვეშ გადავიდა, რომელიც 1962 წელს გახდა დამოუკიდებელი სახელმწიფო. 1948 წელს შემოტანილი იქნა თვითმმართველობის ელემენტები. 1951 წლამდე აღმოსავლეთი სამოა იმართებოდა აშშ-ს სამხედრო-საზღვაო ძალების მიერ. პაგო-პაგოში სამხედრო-საზღვაო ბაზების დაკეტვის შემდეგ ტერიტორიის მართვა გადაეცა შინაგან საქმეთა დეპარტამენტს, რომელიც ნიშნავს გუბერნატორებს ამერიკის სამოაში.

1960 წელს მიღებულ იქნა ტერიტორიის პირველი კონსტიტუცია. 1977 წელს გაიმართა გუბერნატორის პირველი არჩევნები. ძირითადი პოლიტიკური პარტიებია — დემოკრატიული და რესპუბლიკური.

სახელმწიფო მოწყობა[რედაქტირება]

ამერიკის სამოა არაინკორპორირებული და არაორგანიზებული ტერიტორიის სტატუსის მქონე ტერიტორიაა აშშ-ის შემადგენლობაში (ინგლ. unorganized and unincorporated territory) შინაგან საქმეთა დეპარტამენტის კუნძულების საქნეთა განყოფილების უწყებაში (ინგლ. Department of Insular Affairs). აშშ-ის პრეზიდენტი ტერიტორიაზე აღჭურვილია სუვერენიტეტის უფლებით, ასევე არის ადგილობრივი კონსტიტუციის გარანტი. აშშ-ის მთავრობა ახდენს ამერიკის სამოას დაცვა. ამერიკის სამოას მოსახლეობა მონაწილეობს პრაიმერიზი აშშ-ს რესპუბლიკურ და დემოკრატიულ პარტიებში, მაგრამ არ მონაწილეობს აშშ-ს პრეზიდენტის არჩევნებში. კუნძულებზე აღმასრულებელ ხელისუფლებას 4 წლის ვადით არჩეული გუბერნატორი ფლობს (2013 წლიდან ლოლო ლეტალუ მატალასი მოლიგა), საკანონმდებლო — ორპალატიან ლეგისლატურას (ფონო). ზედა პალატაშია — 18 წევრი, რომელთაც ირჩევენ კლანის ბელადებისაგან (მატაი), ქვედა პალატაში — 20 არჩეული დეპუტატი და ერთი წარმომადგენელი კუნძულ სუეინსიდან ხმის უფლების გარეშე. დელეგატი ამერიკის სამოადან ხმის უფლების გარეშე წარდგენილია აშშ-ის კონგრესის აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატაში. ამერიკის სამოას მოსახლეობა ითვლება ამერიკელებად სახელმწიფო კუთვნილების მხრივ (ინგლ. nationality), მაგრამ არ ითვლებიან აშშ-ის მოქალაქეებად. ამერიკის სამოას დიპლომატიური ურთიერთობები ამერიკის ხელისუფლების სფეროა.

ცნობილი კონგრესმენები[რედაქტირება]

  • ენი ფალეომავაეგა — აშშ-ის კონგრესის დელეგატი ხმის უფლების გარეშე აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატაში ამერიკის სამოას საარჩევნო ოლქიდან კონგრესის არჩევნებში ფართო უფლებამოსილებით (1988 წლიდან).

ადმინისტრაციული დაყოფა[რედაქტირება]

ამერიკის სამოა ადმინისტრაციულად დაყოფილია სამ ოლქად (ინგლ. district) და ორ «არაორგანიზებულ» ატოლად. ოლქები, თავის მხრივ, იყოფა 14 საგრაფოდ (ინგლ. county). საგრაფოები კი დაყოფილია 74 რაიონად (ინგლ. village).

ოლქები[რედაქტირება]

ამერიკის სამოას ოლქების რუკა.
შენიშვნა: რუკაზე არ არის გათვალისწინებული მანძილი ოლქებს შორის
ოლქების დასახელება კუნძულები ფართობი,
კმ²
მოსახლეობა,[1]
ად. (2010)
სიმჭიდროვე,
ად./კმ²
1 აღმოსავლეთის ოლქი აუნუუ, ტუტუილა (ნაწილი) 67,027 23 030 343,59
2 დასავლეთის ოლქი ტუტუილა (ნაწილი) 74,781 31 329 418,94
3 მანუა ოფუ-ოლოსეგა, ტაუ 56,697 1143 20,16
4 როზე (არაორგანიზებული) როზე 0,214 დაუსახლებელი
5 სუეინსი (არაორგანიზებული) სუეინსი 1,865 17 9,12
სულ 200,584 55 519 276,79

საგრაფოები[რედაქტირება]

ამერიკის სამოას საგრაფოები.
  1. ვაიფანუა (Vaifanua)
  2. იტუატუ (Ituau)
  3. ლეალატაუა (Lealataua)
  4. ლეასინა (Leasina)
  5. მაოპუტასი (Ma’oputasi)
  6. ოლოსეგა (Olosega)
  7. ოფუ (Ofu)
  8. საოლე (Sa’ole)
  9. სუა (Sua)
  10. ტაუ (Ta’u)
  11. ტუალატაი (Tualatai)
  12. ტუალაუტა (Tualauta)
  13. ფალეასაო (Faleasao)
  14. ფიტიუტა (Fitiuta)

მოსახლეობა[რედაქტირება]

მოსახლეობის რაოდენობა: 1980 წელს — 32 297 ადამიანი, 1990 წელს — 46 773 ადამიანი, 2000 წელს — 57 291 ადამიანი. ხოლო 2010 წელს — 55 519 ადამიანი, აქედან: კაცები — 28 164, ქალები — 27 355. შეფარდება: 103,0 კაცი 100 ქალზე.[1]. მოსახლეობის სიმჭიდროვე 276,79 ადამიანი ერთ კვადრატულ კილომეტრზე (2010 წელს).

ასაკობრივი სტრუქტურა 2010 წლისათვის: 14 წლამდე — 35,0 % (19 425 ადამიანი, აქედან: კაცები — 10 101; ქალები — 9324); 15-დან 64 წლამდე — 60,9 % (33 827 ადამიანი, აქედან: კაცები — 16 970; ქალები — 16 857); 65 წელზე უფროსი — 4,1 % (2267 ადამიანი, აქედან: კაცები — 1093; ქალები — 1174)[1].

განვითარებადი ქვეყნებისადმი დამახასიათებელი კვლავწარმოების სტრუქტურა, მნიშვნელოვან მიგრაციულ კლებასთან ერთად: ბუნებრივი ზრდა — 19,2 % (შობადობა — 23,3 %, სიკვდილიანობა — 4,1 %), მიგრაციული კლება — 0,7 %, საერთო ზრდა — 1,2 % (2009 წელს). დაახლოებით 85 000 სამოელი ცხოვრობს აშშ-ს სხვადასხვა შტატებში და ჰავაიში. მოსახლეობის საშუალო ასაკი — 23,1 წელი. სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა — 73,7 წელი (კაცები — 71 წელი, ქალები — 77 წელი). ყველაზე უფრო მჭიდროდ დასახლებულია კუნძული ტუტუილა, განსაკუთრებით მისი სამხრეთ-დასავლეთი დაბლობი ნაწილი (440 ადამიანი ერთ კმ²-ზე).

ეთნიკური შემადგენლობა: სამოელები — 89 %, ტონგელები — 4 %, ევროპელები და ამერიკელები — 2 %, სხვები — 5 % (2000 წელი).

ოფიციალური ენებია — ინგლისური და სამოური (ერთ-ერთი ყველაზე უფრო არქაული პოლინეზიური ენა). მოსახლეობის უმრავლესობა ორენოვანია.

აღმსარებელთა 50 %-ზე მეტი — პროტესტანტია-(კონგრეგაციონალისტები), 30 % — სხვა პროტესტანტული დენომინაციის წარმომადგენლები: (მეთოდისტები, ორმოცდაათიანელები და სხვა.), მოქმედებს მეშვიდე დღის ადვენტისტთა ქრისტიანული ეკლესიების საბჭო. 20 % — კათოლიკები. შენარჩუნებულია ზოგიერთი წარმართული რიტუალები. კუნძულებზე მოქმედებს კათოლიკური და ანგლიკანური საეკლესიო-ადმინისტრაციული სტრუქტურები.

ეკონომიურად აქტიური მოსახლეობა — 30,8 %, უმუშევრობის დონე — 5,2 % (2000 წელი). მოსახლეობა დაკავებულია წარმოებაში (ძირითადად თევზის გადამამუშავებელი და თევზის დასაკონსერვებელი საწარმოები, რომლებშიც კონცენტრირებულია ეკონომიურად აქტიური მოსახლეობის დაახლოებით 1/3) და მომსახურების სფერო (სადაც მნიშვნელოვნად გამოირჩევა სახელმწიფო სექტორში მომუშავენი — ასევე ეკონომიურად აქტიური მოსახლეობის დაახლოებით 1/3). 1995 წელს შეიმჩნეოდა დასაქმების შემდეგი სტრუქტურა: სოფლის მეურნეობა, თევზჭერა და სატყეო მეურნეობა — 2,3 %, წარმოება და მშენებლობა — 36,1 %, მომსახურების სფერო — 61,6 %, მათ შორის სოციალური მომსახურება — 21,3 %, სახელმწიფო მართვის სტრუქტურები — 17,2 % (სულ სახელმწიფო სექტორი — 38,5 %).

შეიარაღებული ძალები[რედაქტირება]

ამერიკის სამოას თავდაცვა აშშ-ის შეიარაღებული ძალების მოვალეობაა.

ეკონომიკა[რედაქტირება]

ამერიკის სამოას მთლიანი შიდა პროდუქტი-ის (მშპ) მოცულობა — 0,5 მილიარდი ამერიკული დოლარი. (მსყიდველობითი უნარის პარიტეტი (მუპ), 2000 წელი). ფულადი ერთეული — ამერიკული დოლარი. მომსახურების სფეროში — სახელმწიფო მმართველობის და სამომსახურეო სფეროს მნიშვნელოვანი წილი, ტურიზმი განვითარებულია არასათანადოდ. სამი ბანკი და ამდენივე არასაბანკო ფინანსური დაწესებულება. წარმოების ძირითადი დარგია — თევზის მრეწველობა (თინუსის გადამუშავება (მისი ძირითადი მომწოდებლები არიან ამერიკელი, სამხრეთ კორეელი და ტაივანელი მეთევზეები) და მისი დაკონსერვება; მსხვილ კომპანიებში გადამუშავება და დაკონსერვება ერთდროულად ტარდება). განვითარებულია ხელსაქმეობა. მცირე მასშტაბებში მიმდინარეობს პემზის მოპოვება. მოჰყავთ ანანასი, ბანანი, ქოქოსის პალმა (ნედლეული კოპრას წარმოებისათვის), ბოსტნეული კულტურები, ნესვის ხე, პურის ხე. მიწის 90 %-ზე მეტი თემურ სარგებლობაშია. დამუშავებულია მიწის — 5 %, დროებით დათესილია მიწის — 10 %. ავტოგზები — 150 კმ, 200 კმ — მეორეხარისხოვანი გზები. საზღვაო კავშირებია აშშ-ს, იაპონიის, ავსტრალიის და ახალი ზელანდიის პორტებთან. მუშაობს ტაფუნას საერთაშორისო აეროპორტი (პაგო-პაგოდან 11 კმ-ში). მოქმედებს 15 000 სატელეფონო ხაზი (2001 წელი) და თანამგზავრული კავშირის სადგური.

ამერიკის სამოას ექსპორტი — 346,3 მილიონი ამერიკული დოლარი. (საექსპორტო კვოტა — 69,3 %), 96 % — კონსერვირებული თინუსი, იმპორტი — 505,9 მილიონი ამერიკული დოლარი, 44 % (2000 წელი) — ნედლი თევზპროდუქტები (თინუსი), ნავთობი და ნავთობპროდუქტები, საკვები პროდუქტები, ტანსაცმელი, სატრანსპორტო საშუალებები. შეიმჩნევა სავაჭრო ბალანსის უარყოფითი სალდო. საგარეო ვაჭრობა ორიენტირებულია აშშ-ზე (საქონელბრუნვის 80 %, იმპორტის 56 % და თითქმის მთელი ექსპორტი), სხვა მთავარი სავაჭრო პარტნიორებია (იმპორტის მოცულობით) — ავსტრალია, ახალი ზელანდია, ფიჯი, სამოა, სამხრეთ კორეა, იაპონია, ჩინეთი.

მოსახლეობის ცხოვრების დონე[რედაქტირება]

მშპ-ს საშუალო მაჩვენებელი ერთ სულ მოსახლეზე — 8000 ამერიკული დოლარია (მუპ, 2000 წელი). ოჯახთა 56 %-ს აქვს შემოსავალი აშშ-ს ოფიციალურ საცხოვრებელ მინიმუმზე ნაკლები.

განათლება: მოსახლეობის უფროსი ასაკის 97 %-ს მიღებული აქვს განათლება. სავალდებულოა 12-წლიანი განათლება. 59 მოსამზადებელი, 32 საწყისი და 9 საშუალო სკოლა (1996 წელი). ერთი კოლეჯი — American Samoa Community College.

კულტურა[რედაქტირება]

სამოელების ტრადიციულ კულტურასთან შესაბამისობაში სოციალური წყობა რეგულირდება სისტემით ფა’ამატაი, რომელშიც სოციალური სტრუქტურის საფუძველია კლანი აიგა — რამდენიმე თაობისგან შემდგარი ოჯახი, ორმატაის ან მატაის (ბელადი) ხელმძღვანელობით, რომლებიც პასუხისმგებლები არიან თაობების შთამომავლობის, მითოლოგიური კონცეპტუალიზაციის, ჩვეულებრივი სამართლის აქტუალობის და ტრადიციების შენარჩუნებისთვის. ტურიზმის ინდუსტრიაში გამოიყენება სამოელების რიგი რიტუალური ვოკალურ-საცეკვაო პრაქტიკა.

გაზეთები: ყოველდღიური სამთავრობო «News bulletin» (ინგლისურ ენაზე, 1800 ეგზ.), «Samoa news» (ინგლისურ და სამოას ენაზე, 4500 ეგზ., 5-ჯერ კვირაში), «Samoa Journal and Advertiser» (ინგლისურ და სამოას ენაზე, 3000 ეგზ., ყოველდღიური). ორი რადიოსადგური და ერთი ტელეკომპანია (18 საათიანი ყოველდღიური მაუწყებლობა ინგლისურ და სამოას ენაზე, ორი არხით).

სქოლიო[რედაქტირება]