ოკლენდი

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
Disambig-dark.svg სიტყვას „ოკლენდი“ აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ ოკლენდი (მრავალმნიშვნელოვანი).
ქალაქი
ოკლენდი
ინგლ. Auckland / მაორ. Tāmaki-makau-rau
AucklandCity800.jpg
ქვეყანა ახალი ზელანდიის დროშა ახალი ზელანდია
კოორდინატები 36°51′00″ ს. გ. 174°47′00″ ა. გ. / 36.85000° ს. გ. 174.78333° ა. გ. / -36.85000; 174.78333
ფართობი 1086 კმ²
მოსახლეობა 1 354 900 კაცი (2010)
სიმჭიდროვე 1247,61 კაცი/კმ²
დროის სარტყელი UTC+12, ზაფხულში UTC+13
ოფიციალური საიტი http://www.aucklandnz.com

ოკლენდი მდებარეობა ახალი ზელანდია

Red pog.svg

ოკლენდი (ინგლ. Auckland, მაორ. Tāmaki-makau-rau ) — ახალი ზელანდიის უდიდესი ქალაქი. მდებარეობს ჩრდილოეთის კუნძულზე. მოსახლეობა 1 354 900 კაცი (2010), რაც შეადგენს ქვეყნის მთელი მოსახლეობის დაახლოებით 32 %-ს. ტერიტორია, რომელიც უკავია დიდ ოკლენდს, ახალი ზელანდიის ყველაზე დიდი ურბანიზირებული ოლქია.

გეოგრაფიულად და ადმინისტრაციულად დიდი ოკლენდის შემადგენლობაში შედიან: ოკლენდ-სიტი (Auckland City) — ქალაქის ცენტრალური და ყველაზე უფრო ურბანიზირებული ნაწილი, ნორთ-შორ-სიტი (North Shore City), მანუკაუ-სიტი (Manukau City), უაიტაკერე-სიტი (Waitakere City), ასევე პაპაკურას (Papakura District), როდნის (Rodney District) და ფრანკლინის (Franklin District) რაიონების ურბანიზირებული ნაწილები.

2011 წელს ოკლენდმა საცხოვრებლად ყველაზე უფრო მოსახერხებელი ქალაქების სიაში საერთაშორისო კონსალტინგური კომპანია Mercer-ის მიერ გამოქვეყნებულ რეიტინგში დაიკავა მესამე ადგილი[1]. ჟურნალ Economist-ის მიერ 2011 წელს გამოქვეყნებულ მსოფლიოს ქალაქების ცხოვრების ხარისხის დონის რეიტინგის სიაში, ოკლენდი იმყოფება მეცხრე ადგილზე. 2010 წელს ლოუბოროს უნივერსიტეტის შეფასებით გლობალური ქალაქების საერთაშორისო კლასიფიკაციაში ოკლენდს მიენიჭა ბეტას კლასიფიკაცია.

ფიზიკურ-გეოგრაფიული დახასიათება[რედაქტირება]

ქალაქი მდებარეობს ახალი ზელანდიის ჩრდილოეთის კუნძულის უზარმაზარ პლატოზე. მას გარს ეკვრის ორი მთის ქედი, სამი ზღვის უბე, მის ფარგლებში მდებარეობს 48 ჩამქვრალი ვულკანი და 50-ზე მეტი კუნძული. ოკლენდის ტერიტორია მდებარეობს აღმოსავლეთით წყნარი ოკეანის მხრიდან მდებარე ჰაურაკის ყურეს, სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე საშუალო სიმაღლის ჰანუას მთებს, სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე მანუკაუს უბესა და დასავლეთით და ჩრდილო-დასავლეთით უაიტაკერეს მთებს შორის.

ვულკანები[რედაქტირება]

ქალაქი მდებარეობს ოკლენდის ვულკანური რაიონის ტერიტორიაზე. მის ფარგლებში მდებარეობს დაახლოებით 50 ჩამქრალი მონოგენური ვულკანის კრატერი[2]. ამ ვულკანების ამოფრქვევის ძირითადი რაოდენობა ხდებოდა 60 — 140 ათასი წლის წინ. ყველაზე ადრეული ამოფრქვევები ხდებოდა ფრანკლინის რაიონში. უკანასკნელი და ყველაზე უფრო ძლიერი ვულკანური ამოფრქვევა, რომლის შედეგადაც წარმოიქმნა კუნძული რანგიტოტო, მოხდა დაახლოებით 600—800 წლის წინ. რანგიტოტოს ზომები, მისი ზუსტი პროპორციები, ხელსაყრელი მდებარეობა უაიტემატას უბეში შესვლისას ამ ვულკანურ კუნძულს ქმნის ოკლენდის ერთ-ერთ ძირითად ბუნებრივ ღირსშესანიშნაობად.

ჰიდროგრაფია[რედაქტირება]

ოკლენდი მდებარეობს ორ კმ-ზე ნაკლები სიგანის ყელში, ყველაზე ვიწრო ადგილას, ტასმანიის ზღვის მხრიდან არსებულ მანგერის სრუტესა და წყნარი ოკეანის მხრიდან არსებულ მდინარე ტამაკს შორის. ამ ყელს ურბანიზირებული რაიონების ფარგლებში გარს ეკვრის ორი უბის წყლები. უაიტემატას უბე მდებარეობს ჩრდილოეთით, აღმოსავლეთ ნაწილში ის ეხება ჰაურაკის ყურეს. ყელის სამხრეთი ნაპირი ესაზღვრება მანუკაუს უბეს, რომელიც დასავლეთ ნაწილში მყოფი ვიწრო სრუტით შეერთებულია ტასმანიის ზღვასთან. ეს მსოფლიოს იმ მცირე რაოდენობის ერთ-ერთი ქალაქია, რომელსაც აქვს სხვადასხვა ზღვების კუთვნილ ორ უბესთან გასასვლელი.

ორივე უბის ნაპირები ერთმანეთთან შეერთებულია რამდენიმე ხიდით. ყველაზე ცნობილია ოკლენდის ხიდი (Auckland Harbour Bridge), რომელიც კვეთავს უაიტემატას უბეს ოკლენდის ცენტრალური საქმიანი რაიონის დასავლეთ ნაწილში. ქალაქის სამხრეთ ნაწილში მანუკაუს ხიდი გადებულია მანუკაუს უბეზე. ამ ხიდზე გადის გზა, რომელიც აერთებს ქალაქის ცენტრალურ ნაწილს ოკლენდის საერთაშორისო აეროპორტთან.

რამდენიმე კუნძულს, რომლებიც მდებარეობენ ჰაურაკის ყურის აკვატორიაში, მართავს ცენტრალური ოკლენდის ადმინისტრაცია, თუმცა ოფიციალურად მათი ტერიტორიები არ შედიან დიდი ოკლენდის ტერიტორიაში. უაიჰიკის კუნძულების ყველაზე უფრო მჭიდროდ დასახლებული ნაწილები პრაქტიკულად ფუნქციონირებენ როგორც ჩვეულებრივი საქალაქო რაიონები, იმ დროს როდესაც ოკლენდის გარშემო მიმოფანტული მრავალრიცხოვანი მომცრო კუნძულები ძირითადად გამოიყენება ბუნებრივი ნაკრძალებისა და დასასვენებელი ადგილების სახით.

კლიმატი[რედაქტირება]

ოკლენდი მდებარეობს ზომიერ ოკეანურ კლიმატურ ზონაში, რომელიც ხასიათდება თბილი, ნოტიო ზაფხულით და გრილი წვიმიანი ზამთრით. ეს ყველაზე თბილი დიდი დასახლებული პუნქტია ახალ ზელანდიაში, და ბოლო სამი წლის განმავლობაში ოკლენდი ასევე ქვეყნის ყველაზე მზიანი ქალაქია; საშუალოდ წელიწადში აქ 2170 მზიანი საათია. თებერვლის და ივლისის საშუალო მაქსიმალური დღის ტემპერატურა შეადგენს 23,7 °C-ს და 14,5 °C-ს შესაბამისად. ოკლენდში დაფიქსირებული ტემპერატურის აბსოლუტური მაქსიმუმი შეადგენს 30,5 °C-ს, ხოლო აბსოლუტური მინიმუმი −0,5 °C-ს. ხალხი ოკლენდში მიდის ყოველწლიურად, და მოსული ნალექების წლის საშუალო რაოდენობა აღწევს 1240 მმ-ს, რომელიც უწევს დაახლოებით 137 წვიმიან დღეს. ქალაქის სხვადასხვა ნაწილებში კლიმატური პირობები რამდენადმე განსხვავებულია, რაც უპირველეს ყოვლისა განპირობებულია მთების და ოკეანის სიახლოვით. თოვლი — საკმაოდ იშვიათი მოვლენაა ოკლენდში: მეტეოდაკვირვების მთელი ისტორიის განმავლობაში თოვა დაფიქსირებულია სულ ორჯერ — 1939 წლის 27 ივლისს და 2011 წლის 15 აგვისტოს.

ქალაქის კლიმატის განსაკუთრებულობა, როგორც მთელი ახალი ზელანდიის ფოსტის, ჰაერის მაღალი ტენიანობაა. ეს განპირობებულია როგორც გეოგრაფიული მდგომარეობით (ქალაქი ყველა მხრიდან გარშემორტყმულია წყლით), ასევე აქ მოსული საკმაოდ მაღალი ატმოსფერული ნალექების დონით. მაღალი ტენიანობა თავს იჩენს ხშირი ნისლის და მცირე ღრუბლიანობის დროს. ზუსტად მაღალი ტენიანობის დროს ჰაერის ტემპერატურის მერყეობა აღიქმება განსაკუთრებით მწვავედ. ზაფხულში, 25 °C-ზე ცოტათი მაღალი ტემპერატურის დროსაც, ქალაქი საკმაოდ დახუთულია. ამოსუნთქვის საშუალებას იძლევა მხოლოდ ნიავი, რომელიც ქრის ახლომდებარე მთებიდან და ოკეანიდან. ზამთრის თვეებში სურათი საპირისპიროდ იცვლება: არც თუ ისე დაბალ ტემპერატურასაც კი შეუძლია გამოიწვიოს გამჭოლი სიცივის გრძნობა.

ქალაქის ზღვისპირა მდებარეობის გამო ტემპერატურის ფონი ოკლენდში საკმაოდ მდგრადია, რასაც ვერ ვიტყვით ატმოსფერული მოვლენების დიდ ცვალებადობაზე. ამ სფეროში ქალაქის ამინდი საკმაოდ ზუსტად გავს სანქტ-პეტერბურგის, მელბურნის და ვანკუვერის ამინდს.

ისტორია[რედაქტირება]

მაორების პერიოდი[რედაქტირება]

მაორებმა ამ ადგილების დასახლება დაიწყეს ახალ ზელანდიაში მოსვლისთანავე დაახლოებით 800 წლის წინ. ხელსაყრელი უბეები და ნაყოფიერი მიწები ამ ადგილებს საკმაოდ მიმზიდველს ხდიდა. პრაქტიკულად ყველა ვულკანზე და მწვერვალზე აშენდა გამაგრებული დასახლებული პუნქტები — პა (მაორ. Pa). თავისი პიკის მომენტში მაორების რაოდენობა ამ რეგიონში შეადგენდა 20 000 ადამიანს. მაგრამ აქ პირველი ევროპელების გამოჩენის მომენტისთვის მაორების რაოდენობა საკმაოდ შემცირდა მუდმივი ტომთაშორისი ომებისა და მიგრაციის შედეგად. ამიტომ პირველმა ინგლისელმა დასახლებულებმა ეს ადგილები ნახეს შედარებით დაუსახლებელი.

ევროპული დასახლების დასაწყისი[რედაქტირება]

კაპიტანი ჯეიმზ კუკი ეწვია ამ ადგილებს ახალი ზელანდიის ნაპირებთან თავისი ექსპედიციის დროს 1769 წელს, და თუმცა მას არ შეუმჩნევია უაიტემატას უბე, მან, მიუხედავად ამისა, დატოვა რამდენიმე დასახელება, კერძოდ ლიტლ-ბარიერის კუნძული და გრეიტ-ბარიერის კუნძული. 1820 წელს სამუელ მარსდენი (Samuel Marsden) გახდა პირველი ევროპელი, რომელმაც გამოიკვლია ჰაურაკის ყურე. ევროპელების პირველი მუდმივი დასახლება აქ გაჩნდა 1833 წელს უარკუორტის რაიონში (ინგლ. Warkworth), სადაც მოეწყო პატარა სამხერხაო. რამდენიმე ხნის შემდეგ აქ მოვიდნენ პირველი მისიონერები.

ქალაქის ისტორიაში გარდამტეხ წერტილად შეიძლება ჩავთვალოთ 1840 წელი. ამ წელს ხელი მოეწერა ვაიტანგის ხელშეკრულებას, და ამ ფაქტიდან საკმაოდ მალე კაპიტანი უილიამ ჰობსონი (ინგლ. William Hobson), შემდგომში ახალი ზელანდიის პირველი გუბერნატორი, ადგილობრივი ბელადების მიერ მიწვეული იქნა ამ ადგილებში ახალი კოლონიის დედაქალაქის დასაარსებლად. უილიამ ჰობსონმა დააარსა ახალი დასახლება უაიტემატას უბის სამხრეთ ნაპირზე, რომელიც შემდგომში გახდა ახალი კოლონიის დროებითი დედაქალაქი. პირველი ქვის ჩადების ცერემონია შედგა 1840 წლის 1 სექტემბერს. ჰობსონმა ახალ დასახლებას ოკლენდის პირველი გრაფის, საკუთარი მეგობრის და უშუალო უფროსის — ჯორჯ იდენის (ინგლ. George Eden) პატივსაცემად უწოდა მისი სახელი, რომელიც იმ დროს იყო ინდოეთის და დიდი ბრიტანეთის ყველა აღმოსავლეთის კოლონიების გუბერნატორი. დიდი ბრიტანეთის დედოფალმა დაამტკიცა ეს სახელი 1842 წლის 26 ნოემბერს.

ქალაქის განვითარება[რედაქტირება]

თავიდანვე ევროპელი დასახლებულების ძირითადი ნაწილი ახალ ზელანდიაში მიდიოდა ოკლენდის გავლით. პირველ წლებში მათ ძირითად ნაწილს შეადგენდა ახალი სამხრეთი უელსის მოსახლეობა ავსტრალიიდან, მაგრამ უკვე 1842 წლის დასაწყისში აქ ჩამოსვლა დაიწყო უშუალოდ დიდი ბრიტანეთის მოსახლეობამ. 1853 წლიდან 1876 წელს ამ ადმინისტრაციული ერთეულის გაუქმებამდე ოკლენდი იყო ოკლენდის პროვინციის ცენტრი.

სამხრეთის კუნძულის მზარდ განვითარებასთან და მკვეთრად გაზრდილი მოსახლეობის რაოდენობასთან დაკავშირებით რამდენიმე ხნის შემდეგ დედაქალაქი გადაიტანეს პორტ-ნიკოლსონში, დღეისათვის ცნობილ უელინგტონში, რომელიც დღესაც ქვეყნის დედაქალაქია. ამ ადგილს უეჭველად აქვს უფრო გამორჩეული გეოგრაფიული მდგომარეობა, რომელიც მდებარეობს პრაქტიკულად ქვეყნის ცენტრში.

მაგრამ ოკლენდი აგრძელებდა ახალი ზელანდიის ეკონომიკურ ცენტრად ყოფნას. ქვეყანაში ოქროს ციებ-ცხელება და, კერძოდ, ოქროს საბადოს აღმოჩენა კორომანდელის ნახევარკუნძულზე, გახდა ქალაქის მოსახლეობის მკვეთრი ზრდის ძირითადი მიზეზი XIX საუკუნის დასასრულს.

XX საუკუნე[რედაქტირება]

პირველი და მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ქალაქში მდებარეობდა დიდი ბრიტანეთის ერთ-ერთი ძირითადი სამხედრო-საზღვაო ბაზა სამხრეთ წყნარი ოკეანის რეგიონში. ამას გარდა, მეორე მსოფლიო ომის წლებში აქ დისლოცირებული იყო აშშ-ის საკმაოდ დიდი სამხედრო კონტინგენტი.

ქალაქის განვითარებას ხელი შეუწყო რკინიგზის ტრანსპორტის ქსელის, ხოლო შემდეგ საავტომობილო ქსელის გაფართოებამაც. ხიდის აშენებამ, რომელიც აერთებს უაიტემატას უბის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაპირებს, შესაძლებლობა მისცა ჩრდილოეთი გარეუბნების განვითარებას და ხელი შეუწყო დაქსაქსული რაიონების უზარმაზარ მეგაპოლისთან შეერთებას.

მოსახლეობის რაოდენობა აგრძელებდა ზრდას ძირითადად იმიგრაციის ხარჯზე. მაგრამ თანდათან გადმოსახლებულთა რაოდენობა, რომლებიც აქ მოვიდნენ არა ბრიტანეთის კუნძულებიდან, გახდა უფრო მეტი, და ამან რამდენიმე ხანში ოკლენდი გახადა ნამდვილ კოსმოპოლიტურ ქალაქად. დღეისათვის ოკლენდში ცხოვრობს ყველაზე დიდი პოლინეზიური თემი მსოფლიოში, რაც ქალაქს ხდის პოლინეზიის არაოფიციალურ დედაქალაქად.

მოსახლეობა[რედაქტირება]

ქალაქის მოსახლეობის ეთნიკური ჯგუფები 2001 (%)[3] 2001 (მოსახლეობა) 2006 (%)[4] 2006 (მოსახლეობა) 2013 (%) 2013 (მოსახლეობა)[5]
ევროპელები 57,7 684 237 56,5 698 622 789 306
წყნარი ოკეანის კუნძულებიდან მოსულები 14,9 152 508 14,4 177 936 194 958
ახიის ქვეყნებიდან მოსულები 14,6 149 121 18,9 234 222 307 233
მაორები 11,5 117 513 11,1 137 133 142 770
არაბები/ლათინოამერიკელები/შავკანიანები n/a n/a 1,5 18 555 24 945
სხვები 1,3 13 455 0,1 648 735
'ახალზელანდიელები' n/a n/a 8,0 99 258 14 904
სულ 1 022 616 1 237 239 1 415 550

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. 2011 Quality of Living worldwide city rankings — Mercer survey // Mercer. — 29 ნოემბერი 2011.(ინგლისური)
  2. Auckland’s Volcanic Field. GNS Science. დაარქივებულია ორიგინალიდან 2003-01-07-ში. წაკითხვის თარიღი: 2009-03-26.
  3. 2001 Regional Summary (from the Statistics New Zealand website)
  4. 2006 Regional Summary Tables by Regional Council (from the Statistics New Zealand website)
  5. 2013 Census. Ethnic groups 2013 Census about a place: Auckland region, Cultural Diversity