უგანდა

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
უგანდის რესპუბლიკა
Jamhuri ya Uganda
Republic of Uganda

უგანდა
უგანდის
ჰიმნი: Oh Uganda, Land of Beauty
დედაქალაქი
(და უდიდესი ქალაქი)
კამპალა
0°19′ ჩ. გ. 32°35′ ა. გ. / 0.317° ჩ. გ. 32.583° ა. გ. / 0.317; 32.583
ოფიციალური ენა(ები) სუაჰილი, ინგლისური
მთავრობა რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი იოვერი მუსევენი
 -  პრ.-მინისტრი
ფართობი
 -  სულ 236,040 კმ2 (81-ე)
 -  წყალი (%) 15.39
მოსახლეობა
 -  2009 შეფასებით 32,369,558 (37-ე)
 -   აღწერა 24,442,084 
 -  სიმჭიდროვე 137.1 ად კაცი/კმ2 (80-ე)
მშპ (მუპ) 2006 შეფასებით
 -  სულ $52.93 მილიარდი (83-ე)
 -  ერთ მოსახლეზე $900 (186-ე)
აგი (2007) 0.505 (საშუალო) (154-ე)
ვალუტა უგანდის შილინგი (UGX)
დროის სარტყელი (UTC +3სთ.)
 -  ზაფხულის (DST) (UTC +3სთ.) (UTC)
ქვეყნის კოდი UGA
Internet TLD .ug
სატელეფონო კოდი 256

უგანდა (ოფიციალურად უგანდის რესპუბლიკა) – მდებარეობს აღმოსავლეთ აფრიკაში. მას არ აქვს გასასვლელი ოკეანეზე. აღმოსავლეთით ესაზღვრება კენია, ჩრდილოეთით სამხრეთი სუდანი, დასავლეთით კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა, სამხრეთ-დასავლეთით რუანდა, და სამხრეთით ტანზანია. ქვეყნის სამხრეთ საზღვარში მოქცეულია ტბა ვიქტორიას მნიშვნელოვანი ნაწილი.

ქვეყნის სახელი მომდინარეობს ბუგანდას სამეფოდან, რომელიც მდებარეობდა მისი დღევანდელი ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში და მოიცავდა დედაქალაქ კამპალასაც. მოსახლეობის 76%–ი ცხოვრობს სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ.

ისტორია[რედაქტირება]

უგანდის ტერიტორიაზე მცხოვრები ადამიანები 1700–2300 წლის წინ შემგროვებლობითა და ნადირობით იყვნენ დაკავებულნი. შემდგომში ქვეყნის სამხრეთ ნაწილზე დასახლდნენ ბანტუზე მოლაპარაკე აფრიკელები, რომლებიც სავარაუდოდ ცენტრალური და დასავლეთ აფრიკიდან უნდა ყოფილიყვნენ. ამ ხალხმა კარგად იცოდა რკინის მოპოვება და მისი შემდგომი დამუშავება–გამოყენება. გარდა ამისა, მათ ადგილობრივებს ჩამოუყალიბეს ახალი პოლიტიკური და სოციალური იდეები. უკვე კიტარას იმპერია მე–14, მე–15 საუკუნეებში წარმოადგენს ადრეული ორგანიზაციის ფორმას. კიტარას იმპერიას შემდგომში მოჰყვება ბუონო კიტარას, ხოლო უკანასკნელ საუკუნეებში ბუგანდასა და ანკოლეს იმპერიები.

უგანდის რუკა

ნილოსელი ხალხი, როგორებიც არიან ლუო და ატეკერი, ამ ტერიტორიებზე მოვიდნენ ჩრდილოეთიდან, დაახლოებით ჩვენი წელთაღრიცხვით 120 წელს. ისინი მისდევდნენ მესაქონელობას და ძირითადად დასახლდნენ ქვეყნის ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ ნაწილში. ზოგიერთმა ლუის ტომიდან დაიპყრო ბუნიოროს ტერიტორია და ასიმილაცია განიცადა ადგილობრივებთან, ბანტუზე მოლაპარაკე ხალხთან, მათ წარმოშველს ბაბიიტოს დინასტია. ლუის ხალხის მიგრაცია გაგრძელდა მე–16 საუკუნემდე. ატეკერებმა კი დაიკავეს ქვეყნის ჩრდილო–აღმოსავლეთი ტერიტორიები და შეერწყნენ ლუის ხალხს ტბა კიოგას ჩრდილო ტერიტორიებზე.

1830 წელს არაბი ვაჭრები მოადგნენ აღმოსავლეთ აფრიკის სანაპიროებს. 1860 წელს კი მათ მოჰყვნენ ბრიტანელი მოგზაურნი და მკვლევარნი, რომლებსაც სურდათ მოეძებნათ ნილოსის სათავე. 1877 წელს უგანდაში ჩამოდიან პროტესტანტი მისიონრები, ხოლო 1879 წელს – კათოლიკე მისიონრები. 1894 წლიდან ქვეყანა იმართება გაერთიანებული სამეფოს მიერ, როგორც მისი პროტექტორატი. 1914 წელს, სხვადასხვა ტერიტორიების მიერთების შემდგომ ქვეყანას უგანდა ეწოდა. 1900–1920 წლებში გავრცელდა საშინელი ეპიდემია– აფრიკული ტრიფანოსომოზი, რომელმაც 250000 ადამიანზე მეტი იმსხვერპლა. 1963 წელს მოხდა კონსტიტუციის ცვლილება რათა ხელშეწყობილ ყოფილიყო ალიანსი უგანდის სახალხო კონგრესსა და კაბაკა იეკას პარტიას შორის. ამის შემდგომ იქმნება პრეზიდენტისა და ვიცეპრეზიდენტის პოსტები. პრეზიდენტი გახდა ედუარდ მუდეესა II, ბუგანდი მეფე ანუ კაბაკა, ხოლო ვიცეპრეზიდენტად დაინიშნა კიაბაზინგი. 1966 წელს მილტონ ობოტმა ჩამოაგდო პრეზიდენტი. პარლმანეტმა შეცვალა კონსტიტუცია და მილტონ ობოტი გახდა ქვეყნის ახალი პრეზიდენტი, ამის შემდგომ იწყება გადატრიელელების ერა და გრძელდება ვიდრე 1980–იანი წლების შუა ხანებამდე. ობოტი ორჯერ იქნა გადაყენებული, ორივეჯერ სამხედრო გადატრიალების გზით, თუმცა ობოტის რეჟიმს ზურგს უმაგრებდა და იარაღით ამარაგებდა საბჭოთა კავშირი. უგანდის მეზობელი ტანზანია ამ დროს ჩინეთის სახალსო რესპუბლიკის მოკავშირეა, საბჭოთა კავშირი კი ყველანაირად ცდილობდა უგანდაში არ გავრცელებულიყო ჩინეთის გავლენა. 1971 წელს ხელისუფლება გადადის იდი ამინის (1925–2003) ხელში. მისი სამხედრო რეჟიმი რვა წლის განმავლობაში მართავდა ქვეყანას, მას იარაღით ამარაგებდა მისი მოკავშირე, ლიბიელი დიქტატორი მუამარ კადაფი, თუმცა მოგვიანებით მათი ურთიერთობა გაფუჭდა, რაშიც საბჭოთა კავშირის ხელი ერია. ამინის რეჟიმმა დაახლოებით 300,000 უგანდელის სიცოცხლე შეიწირა. მისი მმართველობის დროს ქვეყნიდან განიდევნა ინდოელი უმცირესობა, ხოლო ქვეყნის ეკონომიკა განადგურდა. ამინის მმართველობა დასრულდა 1973 წელს, უგანდა–ტანზანიის ომის შემდგომ, რომელშიც უგანდა დამარცხდა. ტანზანიის შეიარაღებულ ძალებს ამ ომში ემხარებოდნენ უგანდიდან დევნილებიც. ომის შემდეგ ხელისუფლებაში კვლავ ობოტი ბრუნდება, რომელიც კიდევ ერთხელ ჩამოაგდო ტახტიდან 1985 წელს გენერალმა ტიტო ოკელომ. ხელისუფლებაში მოდის ტიტო ოკელო, თუმცა მცირე ხნით, სულ რაღაც 6 თვეში თავად იგიც იქნა გადაყენებული ნაციონალური წინააღმდეგობის არმიის მიერ ე.წ. „ბუშის ომის“ დროს. ამ ძალების სათავეში იდგა უგანდის ამჟამინდელი პრეზიდენტი იოვერი მუსევანი და სხვადასხვა აჯანყებული დაჯგუფები, მათ შორის ენდრიუ კაიირას ფედერალურ – დემოკრატიული მოძრაობა. პრეზიდენტი მუსევანი ხელისუფლების სათავეშია 1986 წლიდან. 1990–იანი წლების შუა ხანებში მას დასავლეთში მოიხსენიებდნენ ერთ–ერთს აფრიკელი ლიდერების ახალი თაობიდან. მისი პრეზიდენტობის პერიოდში ის ჩაერია კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკაში მიმდინარე სამოქალაქო ომში და დიდი ტბების რაიონში არსებულ სხვადასხვა კონფლიქტში, მათ შორის სამოქალაქო ომშიც, რომელიც წარმოებდა ლორდის წინააღმდეგობრივი არმიის წინააღმდეგ. ამ არმიას ბრალი ედებოდა უამრავ კრიმინალურ საქმიანობაში, მათ შორის ბავშვთა მონობასა და მასობრივ მკვლელობებში. კონფლიქტმა ჩრდ. უგანდაში შეიწირა ათასობით ადამიანი და დევნილად აქცია მილიონი. 2007 წელს უგანდამ გამოყო ჯარისაკცები აფრიკის გაერთიანების მიერ წარმოებული სამშვიდობო ოპერაციისათვის სომალიში. 2010 წლის 11 ივლისს უგანდის დედაქალაქში მოხდა სისხლიანი ტერაქტი, რის შედაგადაც 76 ადამიანი დაიღუპა. უგანდის პრეზიდენტის განცხადებით, ქვეყნის არმია მზადაა პასუხი გასცეს სომალელი მეამბოხეების ქმედებას. კამპალაში მომხდარ ტერაქტზე პასუხისმგებლობა სწორედ სომალის ისლამისტურმა დაჯგუფება „ალ-შაბაბმა“ აიღო თავის თავზე.

მთავრობა[რედაქტირება]

უგანდის პრეზიდენტი (ამჟამად იოვერი კაგუტა მუსევენი), არის როგორც ქვეყნის, ისე მთავრობის მეთაური. პრეზიდენტი ნიშნავს პრემიერ-მინისტრს (ამჟამად აპოლო ენსიბამბი), რომელიც მას ეხმარება მართვაში. პარლამენტი ფორმირდება ნაციონალური ასამბლეის მიერ, ასამბლეაში 332 კაცია. 1986 წლიდან პოლიტიკური პარტიები შეიზღუდნენ თავიანთ საქმიანობაში, მიზეზი იყო სექტანტების მხრიდან ძალადობის თავიდან აცილება. მუსევანის მიერ შექმნილ ამ „უპარტიო“ სისტემაში, პოლიტიკური პარტიები კვლავ აგრძელებდნენ არსებობას, თუმცა მათ მუშაობა მხოლოდ სათავო ოფისებში შეეძლოთ. ეს აკრძალვა გაუქმდა 2005 წელს, კონსტიტუციონალური რეფერენდუმის დროს და დაწესდა მრავალპარტიული სისტემა. ამასთან პრეზიდენტს მეორე ვადით უფლება მიეცა, იმ არგუმენტით რომ მას უნდა გაეგრძელებინა დაწყებული პოლიტიკა. საპრეზიდენტო არჩევნები ჩატარდა 2006 წლის თებერვალში. იოვერი მუსევენის ძირითად მოწინააღმდეგეს წარმოადგენდა დოქტორი კიზა ბესიჯი.

გეოგრაფია[რედაქტირება]

ქვეყანა მდებარეობს აღმოსავლეთ აფრიკის პლატოზე, 1100 მ–ზე ზღვის დონიდან და ჩრდილოეთით სუდანის პლატოზე. მიუხედავად ამისა ქვეყნის სამხრეთით მიწები ნაკლებად მშრალია. უგანდის ცენტრალურ ნაწილში არის ტბა კიოგა, რომელიც გარშემორტყმულია ჭაობიანი ტერიტორიებით. როგორც ვიცით, მსოფლიოში სიგრძით უდიდესი მდინარე ნილოსი, წარმოქმნილია თეთრი და ცისფერი ნილოსის შეერთებით, ისინი ერთდებიან ხართუმთან. სწირედ უგანდაში, ტბა ვიქტორიასთან იღებს სათავეს ნილოსი. ვიქტორიას ნილოსი მიდის ტბა კიოგამდე, აქედან კი ჩაედინება ტბა ალბერტში. ალბერტის ნილოსი კი მიედინება სუდანისაკენ, სადაც ალბერტის ნილოსი იგივე თეთრი ნილოსი უერთდება ცისფერ ნილოსს. ტბა კიოგა სამხრეთით წარმოადგენს გამყოფს ბანტუზე მოსაუბრეთ შორის, ხოლო ჩრდილოეთით ის წარმოადგენს გამყოფს ცენტრალურ სუდანურ ენასა და ნილოტურს შორის (უგანდური ლანგო). უგანდაში განსაკუთრებით კი რაიონებში, სხვადასხვა ენაზე მოასუბრე ხალხი ცხოვრობს. ჩვეულებრივ უგანდაში ეკვატორული კლიმატია. სამხრეთ უგანდა გამოირჩევა წვიმებით. ტბა ვიქტორიას ჩრდილო სანაპიროენზე წვიმა იცის ძირითადად მარტიდან ივნისამდე და ნოემბერ – დეკემერში. უფრო ჩრდილოეთით ამინდი თანდათანობით უფრო თბილია გულუში, რომელიც 120 კმ–ითაა დაშორებული სუდანის საზღვრიდან, ნოემბერ – თებერვალი უფრო მეტად მშრალი პერიოდია ვიდრე წლის სხვა პერიოდები. ჩრდილო – აღმოსავლეთის რეგიონ კარამოჯაში ყველაზე მშრალი კლიმატია და განთქმულია გვალვებით, ხოლო რვენზორის რეგიონში სამხრეთ – დასავლეთით, კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საზღვართან, თითქმის მთელი წლის განმავლობაში წვიმს. ქვეყნის სამხრეთ ნაწილზე დიდძალ გავლენას ახდენს ვიქტორია, რომელშიც ბევრი კუნძულია. ის იცავს ტემპერატურას ხშირი ცვალებადობისგან და ამასთან ტბის შემოგარენში ზრდის ღრუბლიანობას და წვიმიანობას. ყველაზე მნიშვნელოვანი ქალაქები ქვეყნის სამხრეთშია, ტბა ვიქტორიას ახლოს, მათ შორის დედაქალაქი კამპალა და მასთან ახლოს მდებარე ქალაქი ენტებე. გარდა ტბა ვიქტორიასი, უგანდაში გვხვდება ტბები: კიოგა, ალბერტი, ედუარდი და პატარა ტბა ჯორჯი.

კადამის მთა უგანდაში.

ოლქები[რედაქტირება]

უგანდის რეგიონები

უგანდა დაყოფილია 80 ოლქად და 4 ადმინისტრაციულ რეგიონად: ჩრდილო, აღმოსავლეთ, ცენტრალურ და დასავლეთ რეგიონებად. ოლქები დაყოფილია სოფლებად და ქალაქებად. ხშირად ოლქების სახელი გამომდინარეობს მათი მნიშვნელოვანი კომერციული ცენტრებისა და ქალაქებისაგან. ქვეყნის მმართველი ადმინისტრაციის პარალელურად შემორჩენილია 6 ტრადიციული ბანტუს სამეფო, თავიანთი კულტურული ავტონომიებით. ეს სამეფოებია: ტორო, ანკოლე, ბუსოგა, ბუნიორო, ბუგანდა და რვენზურურუ. ანკოლე არის არაოფიციალური დობილი ვენდურეს სამეფოსი, რომელიც მდებარეობს ვიქტორიაში, ავსტრალიაში. უგანდის მნიშვნელოვანი ქალაქებია: 1. გულუ 2. ენტებე 3. კამპალა (დედაქალაქი) 4. მასაკა 5. მბალე 6. მბარარა 7. სოროთი 8. ჯინჯა

ეკონომიკა[რედაქტირება]

უგანდის ეკონომიკური მდგომარეობა მძიმე იყო ათწლეულების განმავლობაში, რაც გამოწვია არასწორმა ეკონომიკურმა პოლიტიკამ და ზოგადად ქვეყანაში არსებულმა არასტაბილურმა სიტუაციამ. უგანდა წლების განმავლობაში მსოფლიოს ყველაზე გაჭირვებულ ქვეყანათა სიაში ირიცხებოდა. ახალი ათასწლეულიდან დაიწყო ეკონომიკური ცვლილებების ფაზა, განხორციელდა სხვადსხვა რეფორმები. 2008 წლისათვის დაფიქსირდა 12%–იანი ეკონომიკური ზრდა, მიუხედავად გლობალური უკანდახევისა და რეგიონული არასტაბილურობისა.

უგანდას გააჩნია მნიშვნელოვანი ნატურალური რესურსები. ქვეყანა მდიდარია ნაყოფიერი მიწებით, სპილენძისა და კობალტის საბადოებით. უგანდაში არსებობს გადაუმუშავებელი ნავთობისა და გაზის საბადოები. 1986 წლისათვის ეკონომიკის 56%–ს შეადგენდა სოფლის მეურნეობა, ძირითადად ყავის ექსპორტით. დღეისათვის კი წამყვან სექტორს ეკონომიკაში სერვისის სექტორი წარმოადგენს. 2007 წელს იგი მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ–ის) 52%–ი მასზე მოდიოდა. 1986 წლიდან, ქვეყნის ხელისუფლებამ მეგობარი ქვეყნებისა და სხვადასხვა საერთაშორისო თანამეგობრობის დახმარებით დაიწყო იდი ამინის რეჟიმის დროს დანგრეული ეკონომიკის რეაბილიტაცია. ინფლაცია წლების განმავლობაში კლებულობდა. 1987 წელს ინფალციის დონე შეადგენდა 240%–ს, ხოლო 2003 წლისათვის 5,1%–მდე დავიდა.

კამპალის საქმიანი უბანი

1990—2001 წლებში უგანდის ეკონომიკის ზრდა გამოწვეული იყო გრძელვადიანი ინვესტიციებით, გაუმჯობესებული პირობებით იმპორტისათვის და შემცირებული ინფლაციით. ამას თან დაერთო უსაფრთხოების ნორმების ზრდა და ინდოელი ლტოლვილების დაბრუნება. თუმცა ეკონომიკაზე უარყოფითად იმოქმედა უგანდის ჩართულობამ მეზობელ კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში მიმდინარე ომში.

2000 წელს უგანდა მოხვდა HIPC–ის სიაში. ქვეყანას ამ დროისათვის ჰქონდა $1,3 მიალიარდი ვალი, მათ შორის $ 145 მილიონი პარიზის კლუბის, თუმცა 2006 წლისათვის ქვეყანამ შეძლო პარიზის კლუბის ვალის დაფარვა და ამოვარდა კიდეც HIPC–ის სიიდან.

ეკონომიკური ზრდა 2001—2002 წლებში სოლიდური იყო, მიუხედავად უგანდის ძირითად საექსპორტო საქონელზე, ყავაზე ფასის ვარდნისა. ქვეყნის ხელისუფლებამ სააქციო ბაზარი გამოიყენა პრივატიზაციის მძლავრ საშუალებად. ბაზარზე ვხვდებით რამდენიმე ათეულ ბროკერს და ისეთ საინვესტიციო მრჩევლებს როგორებიც არიან: “African Alliance”, “AIG Investments”, “Renaissance Capital” და “SIMMS”–ს.

ქვეყანაში ასევე განხორციელდა რეფორმები საპენსიო სექტორში (2007 წ.). უგანდისათვის საერთაშორისო ბაზარი ხელმისაწვდომია მეზობელი კენიის საშუალებით. უგანდა არის აღმოსავლეთ აფრიკის გაერთიანებიის წევრი და პონტენციური წევრი აღმოსავლეთ აფრიკის ფედერაციისა.

დემოგრაფია[რედაქტირება]

უგანდელი ქალი

უგანდა არის სამშობლო მრავალი სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფისა, თუმცა არც ერთი მათგანი არ წარმოადგენს უმრავლესობას რათა შეადგინოს ქვეყნის ძირითადი ეთნიკური ჯგუფი. აქ ყოველდღიურად თითქმის 40 ენაზე საუბრობენ. დამოუკიდებლობის მიღების შემდგომ უგანდის ოფიციალურ ენად გამოცხადდა ინგლისური. ყველაზე ხშირად გამოიყენება ადგილობრივი ენა ლუგანდა, რომელზეც ყველაზე ხშირად ბუუგანდის რეგიონში საუბრობენ, განსაკუთრებით კი კამპალასა და მის შემოგარენში. ლუგანდას შემდგომ ყველაზე ხშირად იხმარება ლუსოგასა და რუნიანკორეს ადგილობრივი თემები. ეს ენები მეტნაკლებად დომინანტურია ქვეყნის სამხრეთ – აღმოსავლეთ და სამხრეთ – დასავლეთ ნაწილში. სუაჰილი არის აღმოსავლეთ და ცენტრალურ აფრიკის აღმოსავლეთ ნაწილში ფართოდ გამოყენებული ენა რის გამოც უგანდის მეორე ოფიციალურ ენად არის გამოცხადებული (2005წ), თუმცა სუაჰილის ერთ–ერთ ოფიციალურ ენად გამოცხადებას პოლიტიკურ ნაბიჯად აღიქვამენ. ამასთან ეს ენა არ არის პოპულარული ბანტუზე მოლაპარაკეთა შორის, რომლებიც მჭიდროდ არიან დასახლებული ქვეყნის სამხრეთ და სამხრეთ–დასავლეთში, თუმცა სუაჰილი მნიშვნელოვანი ენაა ქვეყნის ჩრდილოეთით. ეს ენა ასევე ფართოდ გამოიყენება პოლიციასა და შეიარაღებულ ძალებში რაც შეიძლება მივიჩნიოთ შედეგად იმისა რომ მაშინ როდესაც უგანდა იყო კოლონია შეიარაღებულ ძალებში უმეტესად ჩრდილოელები მსახურიბდნენ. დროთა განმავლობაში სუაჰილი პოლიტიკურ იარაღად იქცა. მაგალითად იდი ამინმა, რომელიც ჩრდილოეთიდან იყო, სუაჰილი ნაციონალურ ენად გამოაცხადა. უგანდის მოსახლეობა 32,4 მილიონს შეადგენს. მოსახლეობის საშუალო ასაკი 15 წელია.

რელიგია[რედაქტირება]

რელიგია პროცენტული მაჩვენებელი
კათოლიკე 42%
პროტესტანტი 42%
მუსულმანი 12%
სხვა რელიგია ან არც ერთი 4%

2002 წლის აღწერის შემდგომ გაირკვა, რომ მოსახლეობის 84% ქრისტიანია, ხოლო 12% – მუსულმანი. 1%-ი მისდევს ტრადიციულ რელიგიას, ხოლო 0,7% სხვადასხვა სექტის წევრი და არაქრისტიანია. უგანდაში არიან იუდაისტებიც, ამ მცირერიცხოვან მორწმუნეთ სხვანაირად აბაიუდაი–თი მოიხსენებენ. უგანდას დედაქალაქ კამპალაში დგას მსოფლიოს შვიდი ბაჰაის სამლოცველო სახლიდან ერთ–ერთი. World refugee survey 2008-ს მიხედვით, რომელიც გამოქვეყნდა აამერიკის შეერთებული შტატების ლტოლვილთა და ემიგრანტთა კომიტეტის მიერ, უგანდა არის თავშესაფარი 235 800 ლტოლვილისა და დევნილისათვის. უმრაბლესობა მათგანი სუდანელია (162 100 კაცი) კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკიდან 41 800 კაცი, რუანდიდან - 21 200 კაცი, სომალიდან - 5 700 კაცი, ხოლო ბურუნდიდან - 3 100 კაცი. მოსახლეობას შორის ეთნიკურად ყველაზე განსხვავებული ინდოელების ორი ძირითადი რელიგიური მიმდინარეობაა - ისმაილი და ჰინდუ. ჩრდილო და დასავლეთ ნილოსის რეგიონები კომპაქტურადაა დასახლებული ქრისტიანებით, ხოლო იგანგას რაიონი, აღმოსავლეთ უგანდა, დასახლებულია მუსულმანებით.

ჯანდაცვა[რედაქტირება]

უგანდა იმ იშვიათ აფრიკულ ქვეყნებში შედის, რომლებმაც შეძლეს წარმატებული ბრძოლა გამოეცხადებინათ HIV ვირუსისათვის, თუმცა შიდსთან ბრძოლისას სასტიკ მეთოდებსაც მიმართავდენენ. “Anti – Homosexuality Bill” - ის მიხედვით, ჰომოსექსუალებს, რომლებსაც აღმოაჩნდებოდათ შიდსი და სექსუალურ ურთიერთობას დაამყარებდნენ, სიკვდილითაც კი სჯიდნენ. ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 2005 წლისათვის იყო 79 ჩვილი ყოველი 1000-დან. სიცოცხლის ხანგრძლივობა ქალებში 50,2, ხოლო კაცებში 49,1 წელია.

კულტურა და სპორტი[რედაქტირება]

უგანდელი ბიჭები ფეხბურთის თამაშისას

უგანდა კულტურულად მრავალფეროვანია მისი მოსახლეობის ეთნიკური სიჭრელის გამო. უგანდაში აფრიკელებთან ერთად აზიელებიც (უმეტესად ინდოელები) ცხოვრობენ. უგანდაში დიდი პოპულარობით სარგებლობს ფეხბურთი და კრიკეტი. ქვეყნის ეროვნული გუნდი კრიკეტში წარმატებით ასპარეზობს შიდა აფრიკულ ტურნირებში. უგანდამ მოიგო მსოფლიო კრიკეტის ლიგა World Cup Qualifier-ში, რომელიც გაიმართა სამხრეთ აფრიკაში 2009 წლის აპრილში. 2007 წელს უგანდას რაგბის გუნდმა, აფრიკის თასის ფინალში დაამარცხა მადაგასკარის გუნდი და პირველობა მოიპოვა. უგანდაში ასევე ძალიან პოპულარულია რალი, და ეს ქვეყანა წარმატებით სარგებლობს შიდა აფრიკულ ასპარეზობებში. უგანდას ამ სპორტში ჰყავს ჩემპიონებიც, ერთ-ერთი მათგანია ჩარლზ მუჰანგი, ხოლო უგანდის გამოჩენილი მსრბოლელი Riyaz Kurji დაიღუპა ფატალური ინციდენტის დროს. ფეხბურთის, კრიკეტისა და რალის გარდა უგანდაში პოპულარულია ჰოკეიც. ჰოკეი ერთადერთი სპორტის სახეობაა, რომლითაც ოლიმპიურ თამაშებში მონაწილეობდნენ 1972 წელს მიუნხენში.

განათლება[რედაქტირება]

უგანდაში მოსახლეობის დიდი ნაწილი წერა-კითხვის უცოდინარია, განსაკუთრებით ქალები. 2002-2005 წლებში მ.შ.პ.-ს მხოლოდ 5.2% დაიხარჯა განათლებაზე. უგანდაში არის როგორც კერძო, ისე სახელმწიფო უნივერსიტეტები.

ადამიანის უფლებები[რედაქტირება]

1980 წლიდან უგანდაში უფრო და უფრო მეტ ყურადღებას აქცევენ ადამიანის უფლებებს, თუმცა ადამიანის უფლებათა დამცველების შეშფოთებას კვლავ იწვევს ქვეყნის გარკვეულ ნაწილებში არსებული სიტუაცია. საომარ სიტუაციებს ადამიანის უფლებათა უამრავი შემაშფოთებელი დარღვევა მოჰყვა. ქვეყნის შიგნით იძულებით გადაადგილებულთა რიცხვმა 1,4 მილიონი შეადგინა. შეიარაღებულ ძალებში კვლავ ფართოდაა გავრცელებული ადამიანის წამება. ქვეყანაში შეზღუდულია პოლიტიკური თავისუფლებაც. ხშირია ოპოზიციონერთა დაპატიმრებები ან მათი ფიზიკური ლიკვიდაცია. 2006 წლის არჩევნების წინ დაიჭირეს ოპოზიციის ლიდერი კიზა ბესიჯი. ბოლო წლების განმავლობაში, არასამთავრობო ორგანიზაციები აქტიურად მუშაობენ ლორდის წინააღმდეგობის არმიის საკითხზე, რათა ყველას კარგად დაანახონ იმ არასრულწლოვანთა საშინელი ბედი, რომელთაც იტაცებენ ლორდის არმიის წევრები. ვაჟებს აიძულებენ ხელში იარაღის აღებასა და ადამიანთა ხოცვას, ხოლო გოგონები ლორდის ჯარისკაცების ცოლები ხდებიან. ათასობით ბავშვი, მათ შორის 8 წლის ბავშვებიც კი იძულებით იქცევიან მკვლელ ჯარისკაცებად. არსებობს დოკუმენტური ფილმი „უხილავი ბავშვები“ (Invisible Children), სადაც ჩანს საშინელი ცხოვრება „ღამის მგზავრებისა“, იმ ბავშვების, რომლებიც ყოველ ღამე რამდენიმე კილომეტრს გარბიან საკუთარი სოფლებიდან რათა არ მოიტაცონ. 2007 წელს, ამერიკის შეერთებული შტატების ლტოლვილთა და ემიგრანტთა კომიტეტმა გამოაქვეყნა ინფორმაცია დევნილთა უფლებების მკაცრად დარღვევის შესახებ, მათ შორის უგანდის ხელისუფლების მიერ დევნილთა იძულებით გადაადგილებისა და მათ მიმართ ძალისმიერი მეთოდების გამოყენებაზე.

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე: