ახალი ზელანდია

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ახალი ზელანდია
ინგლ. New Zealand
მაორი. Aotearoa
ახალი ზელანდია
ახალი ზელანდიის
დროშა გერბი
ჰიმნი: 

"ღმერთო დაიცავი ახალი ზელანდია"
"ღმერთო დაიფარე დედოფალი"[1][2]
დედაქალაქი ველინგტონი
41°17′ ს. გ. 174°27′ ა. გ. / 41.283° ს. გ. 174.450° ა. გ. / -41.283; 174.450
უდიდესი ქალაქი ოკლენდი
ოფიციალური ენა ინგლისური (95,9 %), მაორული (4,2 %), ახალ ზელანდიური ნიშნების ენა (0,6 %)
მთავრობა საპარლამენტო დემოკრატია, კონსტიტუციური მონარქია
 -  მონარქი ელისაბედ II
 -  გენერალ-გუბერნატორი ჯერი მატეპარაე
 -  პრემიერ-მინისტრი ჯონ კეი
ფართობი
 -  სულ 268 680 კმ2 (75-ე)
 -  წყალი (%) 1.6[3]
მოსახლეობა
 -  2012 შეფასებით 4 433 100[4] (122-ე)
 -  2013 აღწერა 4 242 051 
 -  სიმჭიდროვე 15,79 კაცი/კმ2 (202-ე)
მშპ (მუპ) 2008 შეფასებით
 -  სულ $122.193 მილიარდი[5] 
 -  ერთ მოსახლეზე $27,668[5] 
აგი (2011) 0.908[6] (ძალიან მაღალი) (მე-5)
ვალუტა ახალ ზელანდიური დოლარი (NZD)
დროის სარტყელი NZST (UTC +12სთ.)
 -  ზაფხულის (DST) NZDT (UTC +13სთ.) (UTC)
ქვეყნის კოდი NZ
Internet TLD .nz
სატელეფონო კოდი +64

ახალი ზელანდია (ინგლ. New Zealand; მაორი. Aotearoa) — კუნძულოვანი ქვეყანა, რომელიც მდებარეობს წყნარი ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. განლაგებულია ორ დიდ, — ჩრდილოეთ და სამხრეთ კუნძულებზე, — მრავალ მცირე კუნძულებზე. ქვეყნის დედაქალაქია ველინგტონი, უდიდესი ქალაქი — ოკლენდი. ახალი ზელანდიის მოსახლეობა 2013 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 4 242 048 ადამიანს[7]. ქვეყანა არის კონსტიტუციური მონარქიის და დემოკრატიული პარლამენტის პრინციპზე აგებული და შედის განვითარებული ქვეყნების სიაში.

ბუნება[რედაქტირება]

როდესაც მაორები ახალ ზელანდიას მიადგნენ, უკაცრიელი კუნძულები, უღრანი ტყეები, უჩვეულო გვიმრები და ვეებერთელა, უძველესი აგათისის (კაურის) ხეები დახვდათ. ამ ტყეებში ძუძუმწოვრებიდან მხოლოდ ღამურები ბინადრობდნენ, ხოლო ყველაზე დიდ უცნაურობას უფრთო ფრინველები წარმოადგენენ. დღეს ტყეების დიდი ნაწილი გაჩეხილია, ხოლო ფრინველთა ზოგიერთი სახეობა — მთლიანად ამოწყვეტილია. ისეთი ძუძუმწოვრები, როგორიც სხვა ქვეყნიდან შემოსული ვირთაგვებია, ადგილობრივი ფაუნების წარმომადგენლებს ავიწროებენ და ტერიტორიებსა და საკვებს ისაკუთრებენ.

ჰავა[რედაქტირება]

ახალი ზელანდიის ზომიერი ჰავა ხელსაყრელია ხილ-ბოსტნეულის მოსაყვანად. საძოვრებს მთელი წელი წვნიანი ბალახი ფარავს, ამიტომ მეცხოველეობა, განსაკუთრებით კი მეცხვარეობა, ქვეყნის ეკონომიკის მნიშვნელოვან დარგად იქცა.

ახალი ზელანდიის ისტორია[რედაქტირება]

მიიჩნევა რომ, მაორები არიან იმ ხალხის წარმომადგენლები რომლებიც ემიგრირდნენ ტაივანიდან, მელანეზიაში შემდეგ საზოგადოების კუნძულების გავლით ახალ ზელანდიაში

1769 წელს ახალ ზელანდიაში კაპიტანი ჯეიმზ კუკი ჩავიდა, ხოლო ცოტა ხანში კუნძულზე ბრიტანელი ვაჭრები, მისიონერები და კოლონისტები გამოჩნდნენ. ახალმოსახლეებსა და მაორებს შორის მიწისათვის შეხლა-შემოხლა ატყდა, რასაც სისხლისმღვრელი ომები მოჰყვა. 1870 წლისთვის მაორები დამარცხდნენ, რის შედეგადაც მათი ცხოვრების ტრადიციული წესი თითქმის მთლიანად გაქრა.

1818 წელს ახალ ზელანდიაში დაიწყო ომი ბრიტანელ ახალმოსახლეებსა და მაორებს შორის.

1840 წელს მაორებსა და ბრიტანელებს შორის დაიდო ვაიტანგის ხელშეკრულება. შეთანხმების მიხედვით, დაცული იქნა მაორების უფლებები მიწაზე. ახალი ზელანდია ბრიტანეთის კოლონია გახდა.

1869 წელს სურსათის გაყინვა გამოიგონეს, რამაც ხელი შეუწყო მეცხვარეობისა და მერძევეობის განვითარებას, რადგან ამიერიდან ცხვრის ხორცი და კარაქი უცხოეთშიც გაიყიდებოდა. 1973 წლამდე, ვიდრე დიდი ბრიტანეთი ევრო კავშირში არ გაწევრიანდა, ახალზენალდიური პროდუქტების დიდი ნაწილი სწორედ იქ საღდებოდა, დღეს კი ქვეყანას მჭიდრო სავაჭრო კავშირი აქვს ავსტრალიასა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ აზიასთან.

1985 წელს ახალმა ზელანდიამ აკრძალა ატომური იარაღით ვაჭრობა.

დემოგრაფია[რედაქტირება]

ახალი ზელანდიის მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის მონაცემებით 4 213 418-ია. 1995 წელს მოსახლეობის რაოდენობა იყო 2 717 625, 2004 წელს 3 993 800, 2005 წელს 3 035 461, სულ ბოლო 12 წლის განმავლობაში ახალი ზელანდიის მოსახლეობა გაიზარდა 1 485 793-ით, ე.ი. 2,8-ჯერ. საშუალო წლიური ზრდა 0,92 %-ია (2007), 0,97 % (2008), ანუ ბოლო 12 წლის მანძილზე საშუალო წლიური ზრდა 1,42 %-ია.

ახალ ზელანდიაში შობადობის კოეფიციენტი 2009 წლის მონაცემებით 13,94-ია ყოველ 100 კვ.კმ-ზე, სიკვდილიანობის კოეფიციენტია 7 ყოველ 1000 კაცზე. ბოლო 12-20 წლის განმავლობაში შობადობის დონე მერყეობს 16,24-13,72-ის ფარგლებში. 1995 წელს დაიბადა 16 ადამიანი ყოველ 1000 კაცზე, 2008 წელს კი - 14 ყოველ 1000 კაცზე. თუ შობადობა საშუალო დონეს ინარჩუნებს სიკვდილიანობამ იკლო - 1995 წელს 95 კაცი გარდაიცვალა 1000 კაცზე, ხოლო 2008 წელს კი 7 ადამიანი ყოველ 1000 კაცზე. ბუნებრივი ზრდის კოეფიციენტი 0,8-ს შეადგენს.

ახალ ზელანდიაში იბადება უფრო მეტი მამაკაცი ვიდრე ქალი, დაახლ. 23 ათასით მეტი. 15-64 წლის ასაკისთვის მამაკაცების და ქალების რაოდენობა თითქმის თანაბრდება (მცირე რაოდენობით უპირატესობა აქვთ მამაკაცებს). მოსახლეობის ასაკობრივი სტრუქტურა 2009 წლის მონაცემებით ასეთია, 14 წლის ასაკის ჩათვლით 66,5 % (აქედან მამაკაცები 1 404 143 და ქალები 1 399 530), 65 წლის ასაკის ზემოთ 12,8 %-ია (მამაკაცები 244 986, ქალები 293 063).

ახალი ზელანდიის მოსახლეობის სიცოცხლის მოსალოდნელი საშუალო ხანგრძლივობა 2009 წლის მაჩვენებლით 80,36 წელია, მამაკაცების 78,43, ხოლო ქალების 82,39. ქალები უფრო ხანგრძლივად ცხოვრობენ ვიდრე მამაკაცები. ჩვილთა სიკვდილიანობის კოეფიციენტი ყოველ 1000 ახალშობილზე 4,92-ია, აქედან მამაკაცები 5,53, ქალები 4,27.

რელიგია[რედაქტირება]

2006 წლის მონაცემებით ახალი ზელანდიის მოსახლეობის დაახლ. 56 %, ქრისტიანობის ყველაზე უფრო დენომინაციები წარმოდგენილია ანგლიკანებით (14,9 %), ლათინური მიმართულების კათოლიკებით (12,4 %), პრესვიტერიანელებით (10,9 %), მეთოდისტებით (2,9 %), ბაპტისტებით (1,3 %), სხვა ქრისტიანებით (9,4 %), ახალ ზელანდიაში ინდუიზმის და ისლამის წარმომადგენლები მსხვილ რელიგიურ თემებს წარმოადგენენ. სხვა რელიგიების და კონცეფციების წარმომადგენელთა რაოდენობა 0,5 %-ია. ქვეყანაში მოქმედებს მაორების სექტები — რაიტანა და რინგაუ, რომლების სწავლებაც წარმოადგენს მკვიდრთა რელიგიის და ქრისტიანობის საკუთარ თავს. ახალი ზელანდია რელიგიური თვალსაზრისით მრავალფეროვანია, ადგილი აქვს ისეთ საინტერესო მოვლენას, როგორიცაა ქრისტიანობის და მკვიდრი მოსახლეობის რელიგიური სიწმინდეების შერწყმა. ასეთი ანალოგიური მოვლენა ლაოსის რელიგიურ სტრუქტურებში არ შეიმჩნევა.

ადმინისტრაციული დაყოფა[რედაქტირება]

ახალი ზელანდიის უმსხვილესი ადგილობრივი მმართველობის ორგანოა რეგიონი. ქვეყანაში სულ 16 რეგიონია. თერთმეტ მათგანს ადგილობრივი არჩეული საბჭო მართავს, ხუთს კი ტერიტორიული სამმართველო, რომელიც ასევე ითავსებს რეგიონული საბჭოს ფუნქციებს.

ნორთლანდი ოკლენდი ოკლენდი ოკლენდი უაიკატო Bay of Plenty გიზბორნი ჰოკს-ბეი ტარანაკი მანავატუ-უანგანუი უელინგტონი ტასმანი ტასმანი ნელსონი მარლბორო მარლბორო უესტ-კოსტი უესტ-კოსტი კენტერბერი ოტაგო საუთლანდი საუთლანდიRegions of New Zealand
ამ ფაილის შესახებ
რეგიონი რეგიონული საბჭო ადმინისტრაციული ცენტრი კუნძული ფართობი
(კმ²)[8]
მოსახლეობა[7]
ად. (2013)
ISO 3166-2
1 ნორთლენდი ნორთლენდის რეგიონული საბჭო უანგარეი ჩრდილოეთი 13 941 151 692 NZ-NTL
2 ოკლენდი (1) ოკლენდის საბჭო ოკლენდი ჩრდილოეთი 5600 1 415 550 NZ-AUK
3 უაიკატო ჰამილტონი ჩრდილოეთი 25 598 403 638 NZ-WKO
4 ბეი-ოვ-პლენტი ბეი-ოვ-პლენტის რეგიონული საბჭო ტაურანგა ჩრდილოეთი 12 447 267 741 NZ-BOP
5 გიზბორნი (1) გიზბორნის რაიონული საბჭო გიზბორნი ჩრდილოეთი 8351 43 656 NZ-GIS
6 ჰოკს-ბეი ჰოკს-ბეის რეგიონული საბჭო ნეიპირი ჩრდილოეთი 14 164 151 179 NZ-HKB
7 ტარანაკი ტარანაკის რეგიონული საბჭო სტრატფორდი ჩრდილოეთი 7273 109 608 NZ-TKI
8 მანავატუ-უანგანუი ჰორიზოუნსის რეგიონული საბჭო პალმერსტონ-ნორთი ჩრდილოეთი 22 215 222 672 NZ-MWT
9 უელინგტონი დიდი უელინგტონის რეგიონული საბჭო უელინგტონი ჩრდილოეთი 8124 471 315 NZ-WGN
10 ტასმანი (1) ტასმანის რაიონული საბჭო რიჩმონდი სამხრეთი 9786 47 157 NZ-TAS
11 ნელსონი (1) ნელსონის საქალაქო საბჭო ნელსონი სამხრეთი 445 46 437 NZ-NSN
12 მარლბორო (1) მარლბოროს რაიონული საბჭო ბლენემი სამხრეთი 12 484 43 416 NZ-MBH
13 უესტ-კოსტი უესტ-კოსტის რეგიონული საბჭო გრეიმუთი სამხრეთი 23 336 32 148 NZ-WTC
14 კენტერბერი კენტერბერის რეგიონული საბჭო კრაისტჩერჩი სამხრეთი 45 346 539 436 NZ-CAN
15 ოტაგო ოტაგოს რეგიონული საბჭო დანიდინი სამხრეთი 31 990 202 467 NZ-OTA
16 საუთლანდი საუთლანდის რეგიონული საბჭო ინვერკარგილი სამხრეთი 34 347 93 339 NZ-STL
ჩატემის კუნძულები სპეციალური ტერიტორიული ერთეული ვაიტანგი 966 600 NZ-CIT
სულ 276 413 4 242 051

(1) ამ რეგიონებს მართავს უნიტარული სამმართველო.

კულტურა[რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება]

მაორიმ დიდი გავლენა იქონია წერაში და იდეების გამოაშკარავებაში, ასევე ეს ფორმა გამოყენებული იქნა ორალურ ისტორიებსა და პოემებში.[9] ბევრი ადრეული ინგლისური ლიტერატურა მიღებული იქნა ბრიტანეთიდან 1950-იან წლებამდე, როდესაც ლოკალურმა პუბლიკაციამ გაზარდა ახალი ზელანდიის ლიტერატურის დაწყების მცდელობები და ფართოდ გახდა ცნობილი.[10]

სპორტი[რედაქტირება]

ალპინისტ სერ ედმუნდ ჰილარის ძეგლი კუკის მთის პირდაპირ

უმრავლესობას ახალი ზელანდიის სპორტიდან აქვს ინგლისური ფესვები.[11] გოლფი, ნეთბოლი, ჩოგბურთი და კრიკეტი არის 4 საუკეთესო სპორტი ქვეყანაში, ასევე ფეხბურთი ყველაზე პოპულარულია ახალგაზრდა ხალხში და რაგბი კი ყველაზე მიმზიდველი სპორტია მაყურებლებს შორის.[12] რაგბის ტურში გამარჯვებებმა გვიან 1880-იან და ადრეულ 1900-იან წლებში დიდი როლი იქონია ქვეყნის საკუთარი სახელის დამკვიდრებაში,[13] მიუხედავად ამისა, ამ სპორტის სახეობის გავლენა მას შემდეგ შემცირდა.[14] ასევე აღსანიშნავია ცხენის ჯირითი, რომელიც დიდი პოპულარულით სარგებლობდა მაყურებლებს შორის 1960-იან წლებში.[15] მაორის მონაწილეობა ევროპულ სპორტში, განსაკუთრებით აღსანიშნავია რაგბი, სადაც ქვეყნის ნაკრები ასრულებს ჰაკას ყოველი საერთაშორისო მატჩის დაწყების წინ.[16]

ახალ ზელანდიას ჰყავს ძალიან კარგი გუნდები საერთაშორისო არენებზე რაგბიში, ნეთბოლში, კრიკეტში და სოფტბოლში, ასევე ტრადიციულად კარგად ასპარეზობენ ტრიათლონში, იახტების შეჯიბრში და ველო-სპორტში. ქვეყანას კარგი შედეგი აქვს ოლიმპიურ თამაშებზე მიღებული მედლებით.[12][17] ახალი ზელანდიის ნაციონალური რაგბი უნიონი ხშირად აღიარებულია როგორც მსოფლიოში საუკეთესო და შედეგად მათი ნაკრები მსოფლიო ჩემპიონატის თასის მფლობელია. ახალი ზელანდია ასევე ცნობილია მისი ექსტრემალური სპორტით და სათავგადასავლო ტურიზმით, ასევე ძლიერი ალპინიზმის ტრადიციებით.[18] კიდევ არის ისეთი სპორტის სახეობები, რომელიც ქვეყანაში დიდი პოპულარობით სარგებლობს: ველო-სპორტი, თევზაობა, ცურვა, სირბილი, ნიჩბოსნობა, ნადირობა.[19][20]

ლიტერატურა[რედაქტირება]

  • Bain, Carolyn (2006). New Zealand. Lonely Planet. ISBN 1-74104-535-5. 
  • Garden, Donald (2005). Australia, New Zealand, and the Pacific: an environmental history, Nature and Human Societies. ABC-CLIO/Greenwood. ISBN 978-1-57607-868-6. 
  • Kennedy, Jeffrey (2007). "Leadership and Culture in New Zealand", Culture and Leadership Across the World: The GLOBE Book of In-Depth Studies of 25 Societies. US: Psychology Press. ISBN 978-0-8058-5997-3. 
  • (2008) Dialects of English: New Zealand English. Edinburgh University Press. ISBN 978-0-7486-2529-1. 
  • King, Michael (2003). The Penguin History of New Zealand. New Zealand: Penguin Books. ISBN 978-0-14-301867-4. 
  • Mein Smith, Philippa (2005). A Concise History of New Zealand. Australia: Cambridge University Press. ISBN 0-521-54228-6. 
  • (2005) რედ. Bateman, David: Bateman New Zealand Encyclopedia, 6th. ISBN 1-86953-601-0. 
  • Sinclair, Keith; revised by Dalziel, Raewyn (2000). A History of New Zealand. ISBN 978-0-14-029875-8. 
  • Statistics New Zealand. New Zealand Official Yearbook (annual). ISBN 1-86953-776-9 (2010).

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:
მთავრობა
მოგზაურობა
სხვა

აღნიშვნები[რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. New Zealand's National Anthems. Ministry for Culture and Heritage. წაკითხვის თარიღი: 17 February 2008.
  2. Protocol for using New Zealand's National Anthems. Ministry for Culture and Heritage. წაკითხვის თარიღი: 17 February 2008.
  3. The New Zealand Land Cover Database. New Zealand Land Cover Database 2. New Zealand Ministry for the Environment (1 July 2009). წაკითხვის თარიღი: 26 April 2011.
  4. National Population Estimates: March 2012 quarter. Statistics New Zealand (14 May 2012). წაკითხვის თარიღი: 5 June 2012.
  5. 5.0 5.1 New Zealand. International Monetary Fund. წაკითხვის თარიღი: 20 April 2012.
  6. Human Development Report 2011. United Nations. წაკითხვის თარიღი: 2 November 2011.
  7. 7.0 7.1 მოსახლეობის აღწერა (2013)
  8. Living Density: Table 1, Housing Statistics, Statistics New Zealand. Accessed 25 January 2009. Areas are based on 2001 boundaries. Water bodies greater than 15 hectares are excluded.
  9. Swarbrick, Nancy (June 2010). Creative life – Writing and publishing. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. წაკითხვის თარიღი: 22 January 2011.
  10. The making of New Zealand literature. Ministry for Culture and Heritage (November 2010). წაკითხვის თარიღი: 22 January 2011.
  11. Hearn, Terry (March 2009). English – Popular culture. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. წაკითხვის თარიღი: 22 January 2022.
  12. 12.0 12.1 Phillips, Jock (February 2011). Sports and leisure – Organised sports. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. წაკითხვის თარიღი: 23 March 2011.
  13. Crawford, Scott (January 1999). "Rugby and the Forging of National Identity", Sport, Power And Society In New Zealand: Historical And Contemporary Perspectives. ASSH Studies In Sports History. 
  14. Fougere, Geoff (1989). "Sport, culture and identity: the case of rugby football", Culture and identity in New Zealand, გვ. 110–122. ISBN 0-477-01422-4. 
  15. Rugby, racing and beer. Ministry for Culture and Heritage (August 2010). წაკითხვის თარიღი: 22 January 2011.
  16. Derby, Mark (December 2010). Māori–Pākehā relations – Sports and race. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. წაკითხვის თარიღი: 4 February 2011.
  17. ABS medal tally: Australia finishes third. Australian Bureau of Statistics (30 August 2004). წაკითხვის თარიღი: 17 February 2008.
  18. World mourns Sir Edmund Hillary“, January 2008. 
  19. Sport and Recreation Participation Levels. Sport and Recreation New Zealand (2009). წაკითხვის თარიღი: 30 April 2010.
  20. Yousef, Robyn. “Waka ama: Keeping it in the family“, January 2011.