ამერიკის შეერთებული შტატები

ვიკიპედიიდან

ამერიკის შეერთებული შტატები 50 შტატისა და დედაქალაქის ოლქისგან შემდგარი ფედერალური რესპუბლიკაა ჩრდილოეთ ამერიკაში. აშშ-ს სამი სახმელეთო საზღვარი აქვს, ორი კანადასთან და ერთი მექსიკასთან, და ასევე შემოსაზღვრულია წყნარი, ატლანტის, არქტიკის ოკეანეებითა და ბერინგის ზღვით. აშშ-ის ყოველ შტატს ფედერალიზმის სისტემის მიხედვით გასაზღვრული ადგილობრივი ავტონომიის მაღალი ხარისხი აქვს. ქვეყნის ისტორია დასაბამს 1776 წელს ბრიტანეთის 13 კოლონიის მიერ დამოუკიდებლობის გამოცხადებით იღებს. დროთა განმავლობაში ეს ქვეყანა გლობალური ზესახელმწიფო გახდა და უმნიშვნელოვანესი ეკონომიკური, პოლიტიკური, სამხედრო და კულტურული გავლენა აქვს დანარჩენ მსოფლიოზე.

სექციების სია 1 ეტიმოლოგია 2 გეოგრაფია 3 სახელმწიფო 4 ადმინისტრაციული დაყოფა 5 სამფლობელოები 6 დემოგრაფია 7 ქალაქები 8 ეკონომიკა 9 ისტორია 10 მემკვიდრეობა 11 რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება] ეტიმოლოგია

• ეტიმოლოგია: სახელი ეწოდა ამერიკის კონტინეტის მიხედვით, რომელიც თავის მხრივ მიღებულია იტალიელი მკვლევარისა და კარტოგრაფის ამერიგო ვესპუჩის სახელისაგან. არაფორმალურ ურთიერთობებში ქვეყანას ამერიკად მოიხსენიებენ, ხოლო მის მცხოვრებთ - ამერიკელებად.
• ოფიციალური სახელწოდება: ამერიკის შეერთებული შტატები, შემოკლებით - აშშ.
• ეროვნული სახელწოდება : United States of America, შემოკლებით - USA.

[რედაქტირება] გეოგრაფია

ქვეყანა მდებარეობს ჩრდილოეთ ამერიკაში. იგი გადაჭიმულია ატლანტის ოკეანიდან წყნარ ოკეანემდე, მოიცავს ტერიტორიულად დაშორებულ ალასკისა და ჰავაის შტატებს. აშშ-ს ეკუთვნის აგრეთვე რიგი კუნძულებისა წყნარ ოკეანეში (გუამი, პუერტო-რიკო და სხვა).

• ფართობი: 9.629.091 კვ. კმ. აშშ სიდიდით მე-3 ქვეყანაა რუსეთისა და კანადის შემდეგ.
• საზღვრები: ჩრდილოეთით ესაზღვრება კანადა, სამხრეთით - მექსიკა. ალასკის მონაკვეთზე, ბერინგის სრუტეზე გადის მისი საზღვარი რუსეთთან. საზღვაო საზღვრების სიგრძე - ალასკისა და ჰავაის ჩათვლით 19,928 კმ; სახმელეთო - 9,656 კმ.
• მთიანი სისტემები: როკი-მაუნთინი, სიერა ნევადა, აპალაჩები; უმაღლესი მწვერვალი - მაკ-კინლი 6,194 მ;
• ჰიდროგრაფია: მთავარი მდინარეები - არკანზასი, კოლორადო, მისისიპი, მისური, რიო გრანდე; ტბები - ერი, ჰურონი, მიჩიგანი, ონტარიო, ზემო ტბა.

[რედაქტირება] სახელმწიფო

• პოლიტიკური სისტემა: ფედერაციული რესპუბლიკა. კონსტიტუცია მიღებულია 1787 წელს.
• სახელმწიფოს მეთაური: პრეზიდენტი. აშშ-ის პრეზიდენტი არის სახელმწიფოს და მთავრობის მეთაური, შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალი. 2009 წლიდან პრეზიდენტია ბარაკ ობამა.
• საკანონმდებლო ორგანო: ორპალატიანი კონგრესი, რომელიც შედგება სენატისაგან (ზედა პალატა, 100 წევრი) და წარმომადგენელთა პალატისაგან (ქვედა პალატა, 435 წევრი).
• პოლიტიკური პარტიები: დემოკრატიული პარტია (დაარსებულია 1828 წელს), რესპუბლიკური პარტია (დაარსებულია 1854 წელს).

[რედაქტირება] ადმინისტრაციული დაყოფა

აშშ ფედერალური რესპუბლიკაა, რომლის სუბიექტებია 50 შტატი (State). გარდა ამისა, არსებობს 1 ფედერალური ოლქი (კოლუმბია) და 14 დამოკიდებული ტერიტორია (პუერტო-რიკო და სხვ.). ფედერაციის სუბიექტები გეოგრაფიულად 9 რეგიონს ქმნიან. ესენია:

• ახალი ინგლისის რეგიონი (N.E) :

მენი – ნიუ-ჰემპშირი – ვერმონტი – მასაჩუსეტსი – როდ-აილენდი – კონექტიკუტი

• შუა ატლანტიკური რეგიონი (M.A.) :

ნიუ-იორკი – ნიუ-ჯერსი – პენსილვანია

• ჩრდილო-აღმოსავლეთის ცენტრალური რეგიონი (E.N.C.) :

ოჰაიო – ინდიანა – ილინოისი – მიჩიგანი – უისკონსინი

• ჩრდილო-დასავლეთის ცენტრალური რეგიონი (W.N.C.) :

მინესოტა – აიოვა – მისური – ჩრდილოეთი დაკოტა – სამხრეთი დაკოტა – ნებრასკა – კანზასი

• სამხრეთ ატლანტიკური რეგიონი (S.A.) :

დელავერი – მერილენდი – კოლუმბიის ოლქი – ვირჯინია – დასავლეთი ვირჯინია – ჩრდილოეთი კაროლინა – სამხრეთი კაროლინა – ჯორჯია – ფლორიდა

• სამხრეთ-აღმოსავლეთის ცენტრალური რეგიონი (E.S.C.) :

კენტუკი – ტენესი – ალაბამა – მისისიპი

• სამხრეთ-დასავლეთის ცენტრალური რეგიონი (W.S.C.) :

არკანზასი – ლუიზიანა – ოკლაჰომა – ტეხასი

• მთიანი რეგიონი (Mt) :

მონტანა – აიდაჰო – ვაიომინგი – კოლორადო – ნიუ-მექსიკო – არიზონა – იუტა – ნევადა

• წყნარი ოკეანის რეგიონი (Pac) :

ვაშინგტონი – კალიფორნია – ორეგონი – ალასკა – ჰავაი

[რედაქტირება] სამფლობელოები

აშშ-ის მფლობელობაშია აგრეთვე 15 სხვადასხვა სტატუსის ტერიტორია:

1. ამერიკის ვირჯინიის კუნძულები
2. ამერიკის სამოა
3. ბეიკერი
4. გუამი
5. კინგმანრიფი
6. მიდუეი
7. ნავასა
8. პალმირა
9. პუერტო რიკო
10. უეიკი
11. ჩრდილოეთ მარიანის კუნძულები
12. ჯერვისი
13. ჯონსტონი
14. ჰოულენდი

[რედაქტირება] დემოგრაფია

• მოსახლეობა: 296 მლნ (2004). ამერიკელი ერი შედარებით ახალგაზრდა პოლიეთნიკური ერთობაა, რომელიც ჩამოყალიბდა აბორიგენი მოსახლეობისა და იმიგრანტების შერევის შედეგად. მათ შორის 77,1 % თეთრია, 12,9% აფროამერიკელი, 4,2% აზიელი, 1,5% აბორიგენი ინდიელი, ესკიმოსი და ალეუტი.
• სახელმწიფო ენა: აშშ-ს ოფიციალურად აღიარებული სახელმწიფო ენა არა აქვს, მაგრამ დე-ფაქტო ამ როლს ასრულებს ინგლისური ენა. იგი დაკანონებულია ქვეყნის 28 შტატში. ინგლისურად ლაპარაკობს 215,4 მლნ ადამიანი, ესპანურად - 28,1, ფრანგულად - 1,6, ჩინურად 1,5, გერმანულად - 1,4.
• რელიგია: პროტესტანტები (52%), კათოლიკები (24%),მართლმადიდებლობა 3%, მუსულმანები (1%),იუდაისტები (1%).

[რედაქტირება] ქალაქები

• დედაქალაქი: ვაშინგტონი (567 ათასი).
• ქალაქები: ნიუ-იორკი (8,108), ლოს-ანჯელესი (3,903, აგლომერაცია - 16.810), ჩიკაგო (2,940), ჰიუსტონი (2,088, აგლომერაცია - 4.710), დეტროიტი (966), ფილადელფია (1,520), ფინიქსი (1,457, აგლომერაცია - 3.159), სან დიეგო (1,292).

აშშ-ს უდიდესი ქალაქების სია
№	ქალაქი	შტატი	მოსახლეობა.	Metro area rank	მეტროპოლიის მოსახლეობა	რეგიონი		ნიუ-იორკი ლოს-ანჯელესი
1	ნიუ-იორკი	ნიუ-იორკი	8,250,567	1	18,818,536	ჩრდილო-აღმოსავლეთი
2	ლოს-ანჯელესი	კალიფორნია	3,849,378	2	12,950,129	დასავლეთი
3	ჩიკაგო	ილინოისი	2,833,321	3	9,505,748	ცენტრალური
4	ჰიუსტონი	ტეხასი	2,169,248	6	5,539,949	სამხრეთი
5	ფინიქსი	არიზონა	1,512,986	13	4,039,182	დასავლეთი
6	ფილადელფია	პენსილვანია	1,448,394	5	5,826,742	ჩრდილო-დასავლეთი
7	სან-ანტონიო	ტეხასი	1,296,682	29	1,942,217	სამხრეთი
8	სან-დიეგო	კალიფორნია	1,256,951	17	2,941,454	დასავლეთი
9	დალასი	ტეხასი	1,232,940	4	6,003,967	სამხრეთი
10	სან-ხოსე	კალიფორნია	929,936	30	1,787,123	დასავლეთი
2006 წლის მონაცემები

[რედაქტირება] ეკონომიკა

აშშ - უპირველესი ეკონომიკური და სამხედრო სახელმწიფოა. იგი მდიდარია ბუნებრივი და მინერალური რესურსებით - ქვანახშირი, სპილენძი, ტყვია, მოლიბდენი, ფოსფატები, ურანი, ბოქსიტები, ოქრო, რკინა, ვერცხლისწყალი, ნიკელი, ვერცხლი, ვოლფრამი, თუთია, ნავთი, ბუნებრივი აირი, საშენი ხე-ტყე.

• ვალუტა: აშშ დოლარი (USD).
• ეროვნული პროდუქტი: 10.990 მლრდ $ (2004), ერთობლივი ეროვნული პროდუქტის მოცულობით 1-ელ ადგილზეა მსოფლიოში.
• ექსპორტი: თვითმფრინავები, ავტომობილები, ქიმიკატები, ქვანახშირი, სამანქანო მოწყობილობები, ნავთობი, სიმინდი, ხორბალი.
• ბიუჯეტი: 1,782,000 მლნ $ (2004). ეროვნული შემოსავალი ერთ სულზე შეადგენს 37.800 $-ს.

[რედაქტირება] ისტორია

აშშ-ს ისტორია 1776 წლიდან იწყება, როდესაც მიღებული იქნა დამოუკიდებლობის დეკლარაცია. 1787 წელს მიღებული იქნა მსოფლიოში პირველი კონსტიტუცია. პირველი პრეზიდენტი ჯორჯ ვაშინგტონი გახდა. 1963 წელს მოკლეს პრეზიდენტი ჯონ კენედი. ომი ვიეტნამში 1964-1975. 1969 წელს პირველი ამერიკელი გადავიდა მთვარეზე. 1973-1974 წლების უოტერგეიტის სკანდალის შედეგად გადადგა პრეზიდენტი რიჩარდ ნიქსონი. სსრ კავშირის დაშლის შემდეგ ერთადერთი ზესახელმწიფოა. სათავეში უდგას ტერორიზმისა და ტოტალიტარიზმის წინააღმდეგ ბრძოლას. 2001 წლის ოქტომბერში წამოიწყო სამხედრო კამპანია თალიბანის მოძრაობის წინააღმდეგ ავღანეთში, ხოლო 2003 წლის მარტში - სადამ ჰუსეინის რეჟიმისა ერაყში.

[რედაქტირება] მემკვიდრეობა

აშშ მნიშვნელოვანწილად განაპირობებს დანარჩენი მსოფლიოს ცხოვრების წესს. ამერიკამ შვა ტელეფონი, ელექტრობა, ტელევიზია, კომპიუტერი, ინტერნეტი, ატომური ბომბი, ასევე მასობრივი ავტოინდუსტრია, სწაფი კვების რესტორნები, საკრედიტო ბარათები, ჯინსები და სხვა. ამერიკული ტელევიზია, ჰოლივუდის კინო, ჯაზი, ბლიუზი, როკი და რეპი თანამედროვე მასობრივი კულტურის საფუძველია, რომელიც დიდ ზეგავლენას ახდენს მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნების და ხალხების კულტურებზე.

• ბუნებრივი ძეგლები: იელოუსტონის პარკი, დიდი კანიონის ეროვნული პარკი, იოსემაიტის ეროვნული პარკი;
• ღირშესანიშნაობები: დამოუკიდებლობის დარბაზი ფილადელფიაში, თავისუფლების ქანდაკება ნიუ-იორკში;
• ხალხური შემოქმედება: ჩრდილო-ამერიკული ეპოსი - სიმღერა ჰაიავატზე (1855).

[რედაქტირება] რესურსები ინტერნეტში

• ამერიკის შეერთებული შტატების საელჩო საქართველოში
• საქართველოს საელჩო აშშ, კანადასა და მექსიკაში

ხ • გ • რ დიდი რვიანი  კანადა   საფრანგეთი   გერმანია   იტალია   იაპონია   რუსეთი   გაერთ. სამეფო   აშშ

ხ • გ • რ ჩრდილოეთ ამერიკის ქვეყნები ზოგიერთი აქ მოყვანილი ქვეყანა ნაწილობრივ სამხრეთ ამერიკაშია და ასევე მოისაზრება როგორც კარიბის ზღვის ქვეყანა დამოუკიდებელი ქვეყნები ანტიგუა და ბარბუდა · ბაჰამის კუნძულები · ბარბადოსი · ბელიზი · კანადა · კოსტა-რიკა · კუბა · დომინიკა · დომინიკელთა რესპუბლიკა · სალვადორი · გრენადა · გვატემალა · ჰაიტი · ჰონდურასი · იამაიკა · მექსიკა · ნიკარაგუა · პანამა · სენტ-კიტსი და ნევისი · სენტ-ლუსია · სენტ-ვინსენტი და გრენადინები · ტრინიდადი და ტობაგო · აშშ დამოკიდებული ტერ. დანია გრენლანდია საფრანგეთი გვადელუპე · მარტინიკი · სენ-ბართელემი · სენ-მარტინი · სენ-პიერი და მიქელონი · კლიპერტონი ნიდერლანდი არუბა · ნიდერლანდის ანტილები გაერთიანებული სამეფო ანგილა · ბერმუდა · ბრიტანეთის ვირჯინის კუნძულები · კაიმანის კუნძულები · მონსერატი · ტურკს და კაიკოსის კუნძულები აშშ პუერტო-რიკო · აშშ-ის ვირჯინის კუნძულები