პანამა

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
Disambig-dark.svg სიტყვას „პანამა“ აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ პანამა (მრავალმნიშვნელოვანი).
პანამის რესპუბლიკა
República de Panamá
პანამა
პანამის
დროშა გერბი
ჰიმნი: Himno Istmeño
დედაქალაქი
(და უდიდესი ქალაქი)
პანამა
8°58′ ჩ. გ. 79°32′ დ. გ. / 8.967° ჩ. გ. 79.533° დ. გ. / 8.967; -79.533
ოფიციალური ენა ესპანური ენა
მთავრობა კონსტიტუციური დემოკრატია
 -  პრეზიდენტი რიკარდო მარტინელი
ფართობი
 -  სულ 75,517 კმ2 (118-ე)
 -  წყალი (%) 2.9
მოსახლეობა
 -  2005 შეფასებით 3,230,000 (133-ე)
 -   აღწერა 2,839,177 
 -  სიმჭიდროვე 43 კაცი/კმ2 (156-ე)
მშპ (მუპ) 2006 შეფასებით
 -  სულ $27.551 მილიარდი (105-ე)
 -  ერთ მოსახლეზე $7,283 (83-ე)
აგი (2007) 0.812 (მაღალი) (62-ე)
ვალუტა ბალბოა (PAB)
დროის სარტყელი (UTC-5)
ქვეყნის კოდი PAN
Internet TLD .pa
სატელეფონო კოდი 507

პანამა, ოფიციალურად პანამის რესპუბლიკა (ესპ. República de Panamá) — სახელმწიფო ცენტრალური ამერიკის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში. მდებარეობს ჩრდილოეთ და სამხრეთ ამერიკის შემაერთებელ ყელზე. დასავლეთიდან ესაზღვრება კოსტა-რიკა, სამხრეთ-აღმოსავლეთით — კოლუმბია, ჩრდილოეთით — კარიბის ზღვა და სამხრეთით — წყნარი ოკეანე. დედაქალაქია პანამა.

ესპანელების მიერ ათვისებული და დასახლებული იქნა XVI საუკუნეში. 1821 წელს გამოეყო ესპანეთს და შეუერთდა ახალი გრანადის ვიცე-სამეფოს, ეკვადორისა და ვენესუელის კავშირს, რომელსაც დიდი კოლუმბიის რესპუბლიკა ეწოდებოდა. როდესაც 1831 წელს დიდი კოლუმბია დაიშალა, პანამა და ახალი გრანადა ერთად დარჩნენ ამ უკანასკნელის სახელწოდების ქვეშ. ახალი გრანადა მოგვიანებით კოლუმბიის რესპუბლიკად იქცა. აშშ–ის დახმარებით, 1903 წელს პანამა კოლუმბიას გამოეყო, რათა პანამის არხი 1904–1914 წლებში აშშ–ის არმიის ინჟინერიის კორპუსს აეშენებინა. 1977 წელს ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას, რომლის თანახმადაც XX საუკუნის ბოლოს პანამის არხი აშშ–ს სრულად უნდა გადაეცა პანამისთვის.[1]

არხიდან მიღებული შემოსავალი დღეისათვის პანამის მთლიანი შიდა პროდუქტის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს. პანამას დღეისათვის მესამე ან მეოთხე უდიდესი ეკონომიკა აქვს ცენტრალურ ამერიკაში;[2] ამავე დროს ის ყველაზე სწრაფად მზარდი და ერთ სულ მოსახლეზე შემოსავლების მხრივ პირველია ამ რეგიონში.[3][4] 2010 წელს, პანამა მეოთხე ადგილზე იყო ადამიანური განვითარების ინდექსის მხრივ ლათინურ ამერიკაში, მსოფლიოში კი 54–ე..[5] მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის (WEF) 2010 წლის გლობალური კონკურენტუნარიანობის ინდექსის მონაცემებით, პანამის ეკონომიკა მეორე ყველაზე კონკურენტუნარიანია ლათინურ ამერიკაში. პანამის ჯუნგლებში მრავლადაა ტროპიკული მცენარეები, ცხოველები და ფრინველები, რომელთაგან ზოგიერთი მსოფლიოში სხვაგან არსად გვხვდება.[6]

გეოგრაფია[რედაქტირება]

პანამის გეოგრაფია

ქვეყანაში არის ტროპიკული კლიმატი, მაღალი ტენიანობითა და ღრუბლიანობით. მაისიდან იანვრამდე წვიმიანი სეზონია, ხოლო იანვრიდან მაისამდე მშრალი სეზონი.

რელიეფი უმეტესწილად ციცაბოა, უსწორმასწორო, მთებითა და დაბლობებით. ქვეყნის ყველაზე მაღალი წერტილი — ვულკანი ბარუ (3475 მ) მდებარეობს ჩირიკის პროვინციაში.

ბუნებრივი რესურსები — სპილენძი, მერქანი, ზღვის პროდუქტები, ასევე აქვს ჰიდრო რესურსები, რომლებიც შეიძლება ჰიდროელექტროსადგურების მეშვეობით გამოიყენო.

პანამაში ხშირია ტროპიკული ციკლონი და ხანძარი ტყეში.

მდინარეები დაბინძურებულია სოფლის მეურნეობის ნარჩენებით, რაც საფრთხეს უქმნის მდინარის ფაუნას. ტროპიკული ტყეების უკანონო გაჩეხვა კი მის დეგრადაციას იწვევს.

ისტორია[რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : პანამის ისტორია.

თანამედროვე პანამის ტერიტორია დასახლებული იყო ინდიელთა ტომებით (კუნა, ჩოკო და გუიამი). ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში გავრცელებული იყო კოკლეს ტომის კულტურა, თავისი განხსვავებული ტრადიციებით, რომლებიც მეტალისა და კერამიკის ნივთების წარმოებით იყვნენ ცნობილნი. პირველი კონტაქტი ევროპასთან შედგა 1501 წელს, ესპანელ როდრიგო დე ბასტიდასოსთან.

1502 წელს ქრისტეფორე კოლუმბმა იმოგზაურა პანამის აღმოსავლეთ სანაპიროზე თავისი მეოთხე მოგზაურობის განმავლობაში.

ვასკო ნუნიეს დე ბალბოას ექსპედიციის მარშრუტი ცენტრალურ ამერიკაში

1513 წელს ვასკო ნუნიეს დე ბალბოამ გადალახა პანამის ყელი და იგი იყო პირველი ევროპელი, რომელმაც ნახა წყნარი ოკეანე. 1510 წელს მან დააარსა კოლონია და გახდა რეგიონის გუბერნატორი. სულ მალე პორტობელო გახდა ოქროს გაცვლის ადგილი ინკებსა და ევროპელებს შორის, ასევე აქ თავს იყრიდნენ ინგლისელი მეკობრეები. 1519 წელს დააარსეს ქვეყნის მომავალი დედაქალაქი — პანამა. ინგლისელმა მეკობრემ ჰენრი მორგანმა, რომელიც შემდეგ იამაიკის გუბერნატორი გახდა, გაძარცვა ქალაქი პორტობელო, 1671 წელს კი ქალაქი პანამა.

შოტლანდიური კოლონიების ისტორია პანამაში ხანმოკლე გამოდგა. 1696 წელს დაახ. 2500 შოტლანდიელმა ემიგრანტმა დააარსა სავაჭრო კოლონია დარიენის პროვინციაში.

ადმინისტრაციული დაყოფა[რედაქტირება]

პანამა ადმინისტრაციულად იყოფა 9 პროვინციად (ესპ. provincias) და 5 კომარკად (ესპ. comarca indígena).

კიდევ ორი კომარკა შედის პროვინციების შემადგენლობაში და იერარქიულად პანამის რაიონების (ესპ. distrito) ეკვივალენტურია.

პანამის ადმინისტრაციული დაყოფა
პანამის ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული
ერთეული
ესპ. ადმინისტრაციული
ცენტრი
ფართობი
(კმ²)
მოსახლეობა
(2000)[7]
  პროვინციები
1 ბოკას-დელ-ტორო Bocas del Toro ბოკას-დელ-ტორო 4 644 89 269
2 ჩირიკი Chiriquí დავიდი 6 548 368 790
3 კოკლე Coclé პენონომე 4 927 202 461
4 კოლონი Colón კოლონი 4 891 204 208
5 დარიენი Darién ლა-პალმა 11 897 40 284
6 ერერა Herrera ჩიტრე 2 341 102 465
7 ლოს-სანტოსი Los Santos ლას-ტაბლასი 3 804 83 495
8 პანამა Panama პანამა 11 671 1 385 052
9 ვერაგუასი Veraguas სანტიაგო-დე-ვერაგუასი 10 677 209 076
  კომარკები
C1 ემბერა-ვოუნაანი Emberá-Wounaan უნიონ-ჩოკო 4 398 8 246
C2 გუნა-იალა Kuna Yala ელ-პორვენირი 2 341 32 446
C3 კუნა-დე-მადუგანდი (1) Madugandí აკუა-იალა (Akua Yala) 2 318
C4 ნგობე-ბუგლე Ngöbe-Buglé ლიანო-ტუგრი 6 968 110 080
C5 კუნა-დე-ვარგანდი (2) Wargandí ნურა (Nurra) 775
სულ 78 200 2 835 872
(1) პანამის პროვინციის სუბპროვინციული კომარკა
(2) დარიენის პროვინციის სუბპროვინციული კომარკა

სახელმწიფო[რედაქტირება]

პანამა საპრეზიდენტო რესპუბლიკაა. ქვეყნის მეთაურია პრეზიდენტი, რომელსაც ირჩევს მოსახლეობა პირდაპირი არჩევნების გზით. 2009 წლის 1 სექტემბრიდან, პანამის პრეზიდენტია რიკარდო მარტინელი. საკანონმდებლო ხელისუფლებას ახორციელებს ერთპალატიანი ეროვნული ასამბლეა, რომელიც შედგება 71, 5 წლით არჩეული წევრისაგან.

ეკონომიკა[რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : პანამის ეკონომიკა.

პანამის ეკონომიკა პანამის არხის ექსპლუატაციას, ასევე საბანკო და სადაზღვევო საქმეებს, გემების რეგისტრაციას ქვეყნების მიხედვით და ტურიზმს ეყრდნობა. ეს ყველაფერი პანამის მშპ-ის და ქვეყანაში დასაქმებულთა დაახ. 2/3-ია.

2009 მიხედვით მშპ ერთ სულ მოსახლეზე — 11,9 ათასი დოლარი იყო (93-ე ადგილი მსოფლიოში).

ქვეყნის მშპ-ის 17% და დასაქმებულთა 18% მრეწველობას უკავია, ხოლო სოფლის მეურნეობას მშპ-ის 6% და დასაქმებულთა 15% უკავია.

მთავარი სოფლის მეურნეობის პროდუქტებია — ბანანი, ბრინჯი, სიმინდი, ყავა, შაქრის ლერწამი და სხვა.

მრეწველობის მთავარი დარგებია — მშენებლობა, ლუდის წარმოება, შაქრის წარმოება, ასევე ცემენტის და სხვა სამშენებლო მასალების წარმოება.

მოსახლეობა[რედაქტირება]

მოსახლეობა — 3,230,000 (2005 წლის აღწერა).

ბუნებრივი მატება — 1,5%

მოსახლეობის შემადგენლობა:

შობადობა — 20,18% (96-ე ადგილი მსოფლიოში), სიკვდილიანობა — 4,66% (196-ე ადგილი მსოფლიოში). სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა — 77,25 წელი (74,47 წელი კაცებში, 80,16 წელი ქალებში).

ურბანიზაცია — 73%

ენები[რედაქტირება]

ესპანური (ოფიციალური), ინგლისური (ფლობს მოსახლეობის დაახ. 14%), ფრანგული (ფლობს მოსახლეობის დაახ. 18%). პანამელთა უმრავლესობა რამდენიმე ენაზე ლაპარაკობს.

რელიგია[რედაქტირება]

კათოლიკები შეადგენენ მოსახლეობის 85% და პროტესტანტები — 15%.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

სახელმწიფო სტრუქტურები[რედაქტირება]

პრესა[რედაქტირება]

სხვა[რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. CIA – The World Factbook. Cia.gov. წაკითხვის თარიღი: December 23, 2010.
  2. CIA – The World Factbook – Field Listing – GDP (official exchange rate). CIA. წაკითხვის თარიღი: January 12, 2010. And: CIA – The World Factbook – Country Comparison – National product. CIA. წაკითხვის თარიღი: January 12, 2010. See also: IMF.org
  3. Annual % Growth – Final Consumption Expenditure, Etc. statistics – countries compared. NationMaster. წაკითხვის თარიღი: June 26, 2010.
  4. Final Consumption Expenditure, Etc. constant 2000 us$ (per capita) (most recent) by country. Nationmaster.com. წაკითხვის თარიღი: June 26, 2010.
  5. UNDP Human Development Report 2010. Table 1: Human development index 2010 and its components (PDF). UNDP. წაკითხვის თარიღი: November 6, 2010. p. 144
  6. Country profile: Panama“, BBC News, June 30, 2010. 
  7. Viviendas y personas, según tipo de vivienda: República de Panamá por provincia.
Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე: