ესპანური ენა

ვიკიპედიიდან

ესპანური ენა – ესპანელების, ცენტრალური ამერიკის (მექსიკელების, კოსტა-რიკელების და ა.შ.), კარიბიელების (კუბანელების და ა.შ.), სამხრეთ ამერიკის ქვეყნების (ბრაზილიის, სურინამის, გაიანასა და ფრანგული გაიანას გარდა) მოსახლეობის ოფიციალური ენაა. მიეკუთვნება ინდოევროპულ ენათა ოჯახის რომანული ჯგუფის ენებს.

სექციების სია 1 ზოგადი ცნობები 2 სტატუსი 3 გრამატიკა 4 ლექსიკა 5 იხილეთ აგრეთვე 6 რესურსები ინტერნეტში 7 ლიტერატურა

[რედაქტირება] ზოგადი ცნობები

• მოლაპარაკეთა რაოდენობა: 330 მლნ (მშობლიური ენა), 80 მლნ (მეორე ენა)
• ენის კოდი: es
• სახელწოდება: es - Español (Castellano); en - Spanish; eo - Hispana (Kastilia)
• დამწერლობა: ლათინური

ესპანური ენა შეიქმნა ხალხური ლათინურისა და იბერიის რომაული პროვინციების ადგილობრივი მოსახლეობის ენის შეჯვარების საფუძველზე. თავისი წარმოშობით იგი წარმოადგენს კანტაბრიის დიალექტს, რომელიც IX ს-ში გავრცელდა ძველი კასტილიის, ხოლო XI ს-დან მთელს ცენტრალურ ესპანეთში. XV ს-ში კასტილიური დიალექტი გახდა ესპანეთის ლიტერატურული ენა.

34 მლნ. ადამიანისა, რომლებიც ცხოვრობენ ესპანეთის ტერიტორიაზე. მათ შორის არიან კატალონელები, ბასკები და გალისიელები, რომელთაც აქვთ თავიანთი ენა. კატალონელებს უკავიათ კატალონიის, ვალენსიის მდინარისპირეთი და ბალეარი კუნძულების ნაწილი და ლაპარაკობენ კატალანურად. ბასკები ცხოვრობენ ბასკეთის პროვინციაში, გიპუსკოაში და ალკალაში, და ლაპარაკობენ ბასკურ ენაზე, ენაზე, რომელიც არ ეკუთვნის ინდო-ევროპულ ენათა ჯგუფს, არამედ იბერიულ ოჯახს. გალისიელები ცხოვრობენ ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში, პორტუგალიასთან და აქვთ საკუთარი ენა, რომელიც ძალიან ჰგავს პორტუგალიულს.

ესპანეთის გარდა, ესპანური ენა არის სალაპარაკო ენა ლათინური ამერიკის 19 ქვეყნისათვის: არგენტინა, ბოლივია, კოლუმბია, კოსტა რიკა, კუბა, ჩილე, დომინიკების რესპუბლიკა, ეკვადორი, გვატემალა, ჰონდურასი, მექსიკა, ნიკარაგუა, პანამა, პარაგუაი, პერუ, პუერტო რიკო, ელ სალვადორი, ურუგვაი და ვენესუელა.

ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე და მცირე აზიაში ( ბულგარეთი, თურქეთი, საბერძნეთი და ყოფილიიუგოსლავია) ცხოვრობს საფარიელი ბერძნები, რომლებიც 1492 წ. გაძევებულ იქნენ ესპანეთიდან კათოლიკე მეფეების ფერნანდოსა და იზაბელის დროს, და რომლებმაც შემოინახეს თავიანთი მშობლიური ენა (ესპანური).

ესპანური ეკუთვნის რომანულ ენათა ოჯახს. ამ ჯგუფში ესპანურის გარდა არის ფრანგული ენა, პროვანსული ენა, იტალიური ენა, რუმინული ენა, მოლდაური ენა, პორტუგალიური ენა, გალისიური ენა, კატალანური ენა, რეტო-რომანული ენა, სარდინიული ენა და დალმატური ენა(ან დალმატი), რომელთაგან ბოლო ორი მკვდარ ენებს განეკუთვნება.

ყველა ამ ენის წარმომავლობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული რომის იმპერიის არსებობასთან. პირველად ლათინური ენა გავრცელებული იყო რომის ტერიტორიისა და მის შემოგარენში. იტალიის ამ რეგიონს ანტიკურ ხანაში ლაციუმს უწოდებდნენ. აქედანაა მისი სახლეწოდებაც „ლათინური ენა“. მოგვიანებით, რომის იმპერია მოიცავდა ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნებს, რამაც რომაელებს მისცა უფლება ხმელთაშუა ზღვისთვის ეწოდებინათ „mare nostrum” -ჩვენი ზღვა. რომაელების მიერ დაპყრობილ ტერიტორიებს პროვინციები ერქვა. ვერც რომის იმპერიის რღვევამ და ვერც ბარბაროსების შემოსევებმა, რომელი დაიწყო ჩვ. ერამდე II საუკუნეში ვერ შეაჩერა რომანიზაცია, რომელიც გაგრძელდა VII-VIII სს. ახ. წელთაღრიცხვით.

ყველა რომანული ენა მოდის ლათინური სალაპარაკო ენიდან. ამ ენის მატარებელნი იყვნენ რომაელი ლეგიონერები, ჩინოვნიკები და ვაჭრები, რომლებიც გადაადგილდებოდნენ რომ ის იმპერიის ტერიტორიაზე.სხვადასხვა რომანულ ენას საფუძვლად დაედო ფაქტორბი რაც გამოწვეული იყო სალაპარაკო ლათინურისა და რომაული პროვინციების დაშორებით, და ეს ფაქტორები არის შემდეგი: 1. ლათინური განვითარების კონტრასტი, რაც კარგად ჩანს სარდინიის რომანიზაციის პერიოდის (პირველი ტერიტორია , რომელსაც შეეხო რომანიზაცია) და დაციის რომანიზაციის პერიოდის შედარებით ( ბოლო ტერიტორია , რომელსაც შეეხო რამანიზაცია). 2. განსხვავებანი ლათინურის დიალექტებს შორის, გამოწვეული იტალიური ენაბისაგან, რამის იმპერიის ბატონობის პერიოდში. 3. პროვინციებს შორის კონტაქტების შემცირება, როგორც შედეგი იმპერიის დაშლისა V საუკუნეში. 4. სუბსტრატი დამხვედრი ენებისა, ანუ აბორიგენული ენებისა, რომლებზეც ლაპარაკობდნენ პროვინციებში ლათინურის გავრცელებამდე. რომანული ენები იყოფა შემდეგ ჯგუფებად: 1.გალო-რომანული ენები:ფრანგული ენა და პროვანსული ენა 2.იბერო-რომანული ენები: ესპანური ენა, პორტუგალიური ენა,გალისიური ენა და კატალანური ენა. 3.იტალო-რომანული:იტალიური ენა და რეტო-რომანული ენა 4.დაციო-რამნული ენები:რუმინული ენა და მოლდაური ენა. მაშინ , როდესაც დასავლურ რომანულ ჯგუფში შედის გალო-რომანული და იბერო-რომანული ჯგუფი, რთულია მათი მკვეთრი გამიჯვნა. განსაკუთრებით დიდ დისკუსიას იწვევს კატალანური ენა.

[რედაქტირება] სტატუსი

ოფიციალური ენა:

• არგენტინა
• აშშ
  • ნიუ-მექსიკო - ინგლისურთაან ერთად.
  • პუერტო-რიკო - ინგლისურთაან ერთად.
• ბოლივია - აიმარასთან და კეჩუასთან ერთად.
• გვატემალა
• ეკვადორი
• ეკვატორული გვინეა - ფრანგულთან ერთად.
• ესპანეთი
• ვენესუელა
• კოლუმბია
• მექსიკა
• ნიკარაგუა
• პანამა
• პარაგვაი - გუარანისთან ერთად.
• პერუ - კეჩუასთან ერთად.
• სალვადორი
• ურუგვაი
• ჩილე
• ჰონდურასი

• გაერო
• ევროპის კავშირი

გავრცელების არეალი:

მექსიკა (86,2 მლნ), კოლუმბია (34), არგენტინა (33), ესპანეთი (28.2), აშშ (22.4), ვენესუელა (21.5), პერუ (20), ჩილე (13.8), კუბა (10), ეკვადორი (9.5), დომინიკელთა რესპუბლიკა (6.9), სალვადორი (5.9), ჰონდურასი (5.6), გვატემალა (4.7), ნიკარაგუა (4.3), ბოლივია (3.5), პუერტო-რიკო (3.4), კოსტა-რიკა (3.3), ურუგვაი (3.0), პანამა (2.1)...

[რედაქტირება] გრამატიკა

...

[რედაქტირება] ლექსიკა

ფრაზები და სიტყვები

• გამარჯობა - Hola; Buenos días; Buen día
• კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება - Bienvenidos
• გმადლობთ - Gracias; Muchas gracias
• კი / არა - Sí / No
• გეთაყვა - Por favor
• ნახვამდის - Adiós; Hasta la vista; Hasta luego

რიცხვები

• 1 – uno, 2 – dos, 3 – tres, 4 – cuatro, 5 - cinco, 6 – seis, 7 – siete, 8 – ocho, 9 – nueve, 10 - diez

[რედაქტირება] იხილეთ აგრეთვე

• ესპანური ენა (DELE)
• რომანისტიკა
• ისპანისტიკა

[რედაქტირება] რესურსები ინტერნეტში

• ქართულ-ესპანური სასაუბრო

[რედაქტირება] ლიტერატურა

• ესპანური ენა ყველასათვის = Espanol para todos : სახელმძღვ. დამოუკ. შესწავლისათვის / [შეადგინა და თარგმნა ირაკლი ვახვახიშვილმა ; რედ.: ირაკლი ვახვახიშვილი (ესპ. ნაწ.), ქეთევან ბურჯანაძე (ქართ. ნაწ.)] - მე-2 გამოც. - თბ., 2005.