ტრაპიზონი

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ქალაქი
ტრაპიზონი
Trabzon
Panoromik Trabzon.jpg
ქვეყანა თურქეთის დროშა თურქეთი
პროვინცია ტრაპიზონის პროვინცია
კოორდინატები 41°00′ ჩ. გ. 39°44′ ა. გ. / 41.000° ჩ. გ. 39.733° ა. გ. / 41.000; 39.733
ქალაქის მერი ორჰან ფევზი გუმრუქჩუოღლუ
დაარსდა ძვ. წ. 756
ზღვის დონიდან 0
მოსახლეობა 234.063 [1] კაცი (2010)
სიმჭიდროვე 258.7 კაცი/კმ²
აგლომერაცია 1 085 901 კაცი
დროის სარტყელი UTC+2, ზაფხულში UTC+3
სატელეფონო კოდი (+90) 462
საფოსტო ინდექსი 6100
ოფიციალური საიტი http://www.trabzon.bel.tr

ტრაპიზონი მდებარეობა თურქეთი

Red pog.svg

ტრაპიზონი (თურქ. Trabzon, ბერძნ. Τραπεζούντα) — ქალაქი თურქეთში, მის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, შავი ზღვის სანაპიროზე, ტრაპიზონის პროვინციის დედაქალაქი; ისტორიული ტრაპიზონის იმპერიის დედაქალაქი.

გეოგრაფია[რედაქტირება]

ტრაპიზონი მდებარეობს შავი ზღვის სანაპიროზე. სამხრეთით ქალაქს აკრავს პონტოს მთები. 3000 მეტრი სიმაღლის მთაგრეხილი ზღვის სანაპიროზე გაშენებულ ქალაქს შიდა ანატოლიის დაბლობისგან გამოყოფს. ტრაპიზონს შუაზე კვეთს მდინარე მაცკა, რომელიც ქალაქის საზღვრებში ჩაედინება შავ ზღვაში. ტრაპიზონში არის შავი ზღვისთვის დამახასიათებელი, კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის მიხედვით ოკეანური კლიმატი.[2] ზაფხული არის თბილი, საშუალო მაქსიმალური ტემპერატურა აგვისტოში არის 27 °C. ზამთარი ცივი და ნესტიანია. საშუალო მინიმალური ტემპერატურა იანვარში არის 5 °C. ნალექების მაქსიმალური ოდენობა მოდის შემოდგომასა და ზამთარში დამნიშვნელოვნად მცირდება ზაფხულში. თოვლი მოდის დეკემბრიდან მარტამდე. წყლის ტემპერატურა, როგორც თურქეთის მთელ სანაპიროზე, ცივია და მთელი წლის მანძილზე მერყეობს 8 °C -დან 20 °C -მდე.

ქალაქის ცენტრს წარმოადგენს ნავსადგური, მისი დასავლეთით მდებარე გორაკები და გორაკებსა და ზღვის სანაპიროს შორის მოქცეული ყოფილი სასოფლო-სამეურნეო მიწები. სწორედ ამ ტერიტორიის გასწვრივ ვითარდება ქალაქის ახალი გარეუბნები. ნავსადგურის სამხრეთით იწყება ბოზთეფეს გორაკ-ბორცვები. ნავსადგურთან ახლოს, 200 მეტრში მდებარეობს ქალაქის საზოგადოებრივი ცენტრი. ეს არის სწორკუთხოვანი პარკი, რომელსაც მედიანი ქვია და სადაც დგას ათათურქის ქანდაკება. მეიდნის მიდამოებში, მის მტავარსა და გვერდით ქუჩებზეა განლაგებული ტრაპიზონის სასტუმროებისა, რესტორნებისა და მაღაზიების უმეტესობა. ქალაქის ამ ნაწილში მრავლადაა საფეხმავლო ზონები. ამ ზონას მჭიდროდ დასახლებული საცხოვრებელი რაიონი აკავშირებს იმ გორაკთან, სადაც ტრაპიზონის ისტორიული ციხე-სიმაგრე დგას. ქალაქის ჩრდილოეთით, შავი ზღვის სანაპიროს გაასწვივ მიჰყვება საავტომობილო მაგისტრალი. მაგისტრალის აღმოსავლეთ მხარეს მდებარეობს ქალაქის სამრეწველო უბანი.

სახელწოდება[რედაქტირება]

ქალაქის პირველი სახელი ძველი ბერძნულად იყო Τραπεζοῦς. მისგან წარმოიშვა ლათინური სახელწოდება Trapezvs. ისტორიულად გავრცელებული იყო დასახელებები ტრებიზონდი, ტრიბიზონდე, ტრაპეზუსი და ტრაპეზუნდი. ოსმალეთის იმპერიაში გამოიყენებოდა დასახელება Tara Bozan[3] თურქულად ქალაქს ტრაბზონი ჰქვია, ქართულად - ტრაპიზონი, ხოლო ლაზურად ტამტრა და ტრაპუზანი.[4]

ისტორია[რედაქტირება]

უძველესი ისტორია[რედაქტირება]

შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე ტერიტორია ხეთების იმპერიის დროს იწოდებოდა როგორც ჰაიასა, ან აზი. დღევანდელი ტრაპიზონის ტერიტორიაზე სავარაუდოდ, ასურელებს ჰქონდათ სავაჭრო ცენტრი, რომელიც კომერციულ ურთიერთობებს ამყარებდა შავ ზღვას, პონტოს მთებსა და ირანის მთიანეთს შორის. რეგიონი სავარაუდოდ დასახლებული იყო გვიანდელ ბრინჯაოს ხანაში, რადგან მიკენელ ბერძნებს, რომლებსაც შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე ძვირფასი ლითონები (ოქრო და ვერცხლი) ეგულებოდათ, უნდა ჰქონოდათ ურთიერთობა ადგილობრივ მოსახლეობასთან. ბერძენთა ამ მისწრაფებებმა დაბადეს მითი იასონის მოგზაურობისა ოქროს საწმისის მოსაპოვებლად ქრისტეს შობამდე XV საუკუნეში. ამ პერიოდის არქეოლოგიური მტკიცებულებები არ არსებობს.

ბერძნული წყაროების მიხედვით ქალაქი Τραπεζοῦς დააარსეს მილეტელმა ვაჭრებმა ქრისტესშობამდე 756 წელს. უფრო სარწმუნოა, რომ ეს ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VII-VI საუკუნეებში მომხდარიყო. ეს იყო მათი ერთ-ერთი კოლონია შავი ზღვის პირას დაარსებული დაახლოებით ათი სავაჭრო კოლონიიდან, რომელთა რიცხვში ასევე შედიოდნენ სინოპი და აბიდოსი. ქალაქის დამაარსებლების მიზანი რკინითა და ვერცხლით ვაჭრობა იყო. ტრაპიზონის სავაჭრო პარტნიორები იყვნენ მოსინიკები. როგორც სხვა ბერძნული კოლონიები, ქალაქი წარმოადგენდა ელინური ცხოვრების ანკლავს. მაშინდელ ფულად ურთიერთობებს ადასტურებს ბერძნული დრაჰმა, რომელიც ლონდონში, ბრიტანულ მუზეუმშია დაცული.

ჰეროდოტეს ცნობით, კავკასიელმა კიმირიელებმა დაიპყრეს ტრაპიზონი, შავი ზღვის სანაპირო და მივიდნენ მცირე აზიამდე, სანამ ასურელთა მეფე ასურბანიფალმა (669-627 წწ.) ისინი არ განდევნა. ქრისტეს შობამდე 546 წელს კიროს II-მ დაიპყრო შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპირო და ის აქემენიდების იმპერიის სატრაპად აქცია. ტახტის გამო არტაქსერქსე II-ს ბრძოლა მოუხდა მის ძმასთან, კიროს უმცროსთან. მან კუნაქსასთან (ბაბილონიდან 80 კილომეტრით ჩრდილოეთით) დაამარცხა კიროსის ჯარი. კიროსი მოკვდა, ხოლო მის არმიაში მყოფმა ათი ათასმა ბერძენმა უკან დაიხია. ქსენოფონტის ცნობით, პირველი ბერძნული ქალაქი, რომელსაც მათ მიაღწიეს, იყო ტრაპიზონი. ქსენოფონტი თავის ნაშრომში ანაბაზისი ტრაპიზონს ქალაქ სინოპისადმი დაქვემდებარებულად მოიხსენიებს.

ძველი წელთაღრიცხვით 333 წელს ისოსის ბრძოლაში ალექსანდრე მაკედონელმა დაამარცხა სპარსები და დაიპყრო შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპირო. მისი სიკვდილის შემდეგ, ძვ. წ. 323 წელს ტრაპიზონი სელევკიდების სამეფოს შემადგენლობაში აღმოჩნდა. სამეფოს ბერძნული წარმოშობის მითრიდატე I მართავდა. ქრისტესშობამდე 301 წელს ტრაპიზონი გახდა პონტოს სამეფოს ნაწილი და სამეფო პლოტის საშინაო ნავსადგური. პონტო მაქსიმალურად გაძლიერდა მითრიდატე VI ევპატორის დროს (ძვ. წ. 120–63 v). ის ტერიტორიულად გაფართოვდა და მცირე აზიაში მდებარე რომის იმპერიის აღმოსავლეთ პროვინციებს ემუქრებოდა. მითრიდატეს ომების შემდეგ 64-65 წლებში პონტოს სამეფო დაიპყრო რომმა და შეუერთა გალათიის და ბითინიის პროვინციებს.

რომაულ-ბიზანტიური ეპოქა[რედაქტირება]

მეთოთხმეტე საუკუნის ბერძნული ხელნაწერის მინიატურა, რომელზეც გამოსახულია ბიზანტიელი ბერძნები ტრაპიზონის იმპერიიდან

ტრაპიზონის ფლოტი გახდა ძველი რომის ფლოტის ნაწილი. ტრაპიზონ რომალეთა ბატონობისას I საუკუნეში გახდა მნიშვნელოვანი ქალაქი სომხეთის და ევფრატის დაბლობისკენ დასაკავშირებლად. ვესპასიანეს მმართველობის დროს აშენდა ახალი გზები სპარსეთისა და შუამდინარეთისკენ, ხოლო ადრიანემ (117–138 წწ.) ტრაპიზონი პროვინციის დედაქალაქად აქცია. მანვე 129 წელს გააუმჯობესა ქალაქის პორტი, მოუწყო რა მას ხელოვნური ნავმისადგომი. ტრაპიზონი იყო ბოლო პუნქტი სირიისა და ევრფრატისკენ მიმავალ სამხედრო გზაზე. რომაელებმა აგრეთვე გაამაგრეს ქალაქის ციტადელი.

258 წელს ქალაქი გუთებმა. მიუხდავად ამისა, რომ დარბევის შემდეგ ტრაპიზონი მალევე აღდგა და უკვე IV საუკუნეში ის კვლავ მნიშვნელოვანი რომაული ქალაქი იყო, სადაც გუბერნატორისა და პირველი პონტოური ლეგიონის რეზიდენცია იმყოფებოდა. ადრებიზანტიურ პერიოდში ქრისტიანულმა მოსახლეობამ მრავალი ეკლესია და მონასტერი ააგო. VI საუკუნეში იუსტინიანე I-მა კვლავ გაამარგრა ქალაქის კედლები. შემდგომი პერიოდის ნაგებობები, გარდა 884-885 წლების წმინდა ანას ეკლესიისა, არ შემორჩენილია. ქალაქში იდგა მითრას ტაძარი, რომელიც თანამედროვე პორტის სამხრეთით და ქალაქის ძველი გალავნის დასავლეთით დგას და ამჟამად ღვთისმშობლის ტაძრის კუთვნილებას წარმოადგენს. VIII-X საუკუნეებში მნიშვნელობას ინარჩუნებდა ტრაპიზონის ნავსადგური. ამ დროს ის ბიზანტიური თემის, ხალდიას ცენტრი იყო. 1080-1098 წლებში კი ის დანიშმენდიდების მიერ იმართებოდა. X საუკუნის მუსლიმი ავტორები აღნიშნავენ, რომ მუსლიმი ვაჭრები ხშირად სტუმრობენ ტრაპიზონს, რომელიც ბიზანტიური აბრეშუმის მუსლიმურ ქვეყნებში ტრანსპორტირების მთავარი ცენტრი იყო.[5] X საუკუნეში ტრაპიზონმა შეძლო მოეგერიებინა სელჩუკების თავდასხმები. ბასილი II-მ (976–1025 წწ.) ტრაპიზონი ააყვავა. მან ააშენა უამრავი ეკლესია, რომლებიც დღევანდლამდე არ შემორჩნენ ან თავდაპირველი სახე მნიშვნელოვნად შეიცვალეს.

ციტადელის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილი აგებულია XIII და XIV საუკუნეებში

მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს ჯვაროსნებმა აიღეს კონსტანტინოპოლი. ამას მოყვა ლათინთა იმპერიისა და ბიზანტიის სხვა მემკვიდრე სახელმწიფოების გაჩენა. მათ შორის იყო ტრაპიზონის იმპერია, რომელიც 1204 წელს საქართველოს მეფის, თამარის მხარდაჭერით დაარსდა. ტრაპიზონი ახალი იმპერიის დედაქალაქი გახდა. იმპერიას 1185 წელს განდევნილი კომნენოსების დინასტია მართავდა. ტრაპიზონის პირველი იმპერატორი ალექსი I გახდა, რომელმაც თამარ მეფის მხარდაჭერა მოიპოვა. ამავე წელს გენუელებმა ტრაპიზონში კოლონია დააარსეს. მათმა კონკურენტმა ვენეციელებმა 1319 წელს გახსნეს სავაჭრო ცენტრი. XIII საუკუნის შუა წლებში ქალაქმა არნახული აღმავლობა განიცადა სავაჭრო და საბაჟო შემოსავლების შედეგად. ის გახდა რუსეთს, შუამდინარეთსა და მცირე აზიას შორის ცენტრალური სავაჭრო პუნქტი. ამაში მნიშვნელოვანი როლი სწორედ გენუისა და ვენეციის სავაჭრო პუნქტებმა შეასრულეს. ამ ეკონომიკური და აღმავლობის დროს ქალაქში გაჩნდა კულტურის დიდებული ძეგლები. კომნენოსების ძალაუფლების პიკის დროს ქალაქი ბერძნული ხელოვნების უკანასკნელ კუნძულად იქცა მცირე აზიაში. აშენდა მრავალი ეკლესია, რომლებმაც დღემდე ვერ მოაღწიეს, მცირე აია სოფიას ტაძრის გარდა. კომნენოსები აშენებდნენ ახალ მონასტრებს და მხარს უჭერდნენ არსებულებს. XIV საუკუნის მეორე ნახევარში სივასისა და ანისის დაცემის შედეგად ბევრი სომეხი ემიგრანტი ჩავიდა ტრაპიზონში. მათ მიერ აშენებული კაიმაკლის მონასტერი ქალაქის სამხრეთ-აღმოსავლეთით სამი კილომეტრის დაშორებით, ბოზთეფეს გორაკლზე დგას. 1320 წელს მონღოლთა იმპერიის დაცემის შემდეგ ტრაპიზონმა თურქული ტომების რამდენიმე შეტევა გადაიტანა. ამას თან დაერთო შინაომები და სამოქალაქო ინტრიგები. მიუხედავად ამისა, ქალაქმა მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრის სტატუსი XV საუკუნემდე შეინარჩუნა.

ოსმალურ-თურქული ეპოქა[რედაქტირება]

1453 წელს დაეცა კონსტანტინოპოლი და ტრაპიზონის იმპერია რამდენიმე წლით ოსმალეთის გავლენის ქვეშ მოექცა. დავით კომნენოსი, ტრაპიზონის იმპერატორი უკანასკნელად შეეწინააღმდეგა ოსმალეთს და ბერძნული ქვეყნების კოალიცია შექმნა ბიზანტიის იმპერიის აღდგენის იმედით. თუმცა ის დამარცხდა და 1461 საბოლოოდ დანებდა მეჰმედ II-ს, ოსმალეთის სულთანს. დავითი და მისი ოჯახი კონსტანტინოპოლში გადაასახლეს და იქ მოაკვდინეს. მეჰმეთმა ტრაპიზონის მდიდარი მოსახლეობა კონსტანტინოპოლში გადაასახლა, სხვები მონებად წაიყავანა არმიაში, 800 ახალგაზრდა კი იანიჩრად აქცია. მეჰმედმა ქალაქში თურქები დაასახლა, თუმცა ადგილი შეინარჩუნა ბერძნულმა, ლაზურმა და სომხურმა თემებმა. ტრაპიზონში დარჩნენ პორტის რაიონში მოსახლე ღარიბები. გამაგრებულ ნაწილში დაბინავდნენ სამხედროები. ქალაქი გახდა ოსმალეთის იმპერიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარე ტრაპიზონის ვილაიეთის ნაწილი. ბაიაზიდ II-ის მმართველობისას მისი შვილი, სელიმ I ტრაპიზონის სანჯაყი იყო. ტრაპიზონში დაიბადა მისი შვილი, სულეიმან I, ოსმალეთის მომავალი სულთანი. 1523 წლის აღწერის მიხედვით ტრაპიზონში ცხოვრობდა 1,473 სრულწლოვანი მამაკაცი. მათი დაახლოებით 85% ქრისტიანი იყო, 15% მუსლიმი, ხოლო 13% სომეხი.[6] ოსმალთა ბატონობის დროს ბეგლარბეგებად ადგილობრივი ჩეპნი თურქები და ლაზები ინიშნებოდნენ. თუმცა არსებობს წყარო, რომ ტრაპიზონის მმართველ ბეგლარბეგად ბოსნიელიც დაუნიშნავთ. ოსმალთა ევროპული კამპანიის დროს (XVI-XVII სს) ტრაპიზონელებიც მონაწილეობდნენ სამხედრო მოქმედებებში. მას შემდეგ, რაც ტრაპიზონი ოსმალეთის ნაწილი გახდა ვიდრე XIX საუკუნემდე, ქალაქში ახალი შენობა არ აშენებულა, მეჩეთიც კი. ამ ფუნქციის შესასრულებლად ძველ ქრისტიანულ ტაძრებს იყენებდნენ.

XIX საუკუნის დასაწყისში ტრაპიზონი რუსეთთან ვაჭრობამ ეკონომიკურად გააძლიერა. ოსმალური მთავრობა ქალაქის მოსახლეობისგან გადასახადებს არ იღებდა და ამან ქალაქი იმპერიისგან ნაწილობრივ გაათავისუფლა. 1828-1829 წლების რუსეთ ოსმალეთის ომის დროს რუსულმა სამხედრო ძალებმა ტრაპიზონამდე მიაღწიეს. ომის შემდგომი ადრიანოპოლის ზავით რუსეთმა მოიპოვა სავაჭრო პრივილეგიები ოსმალეთის ტერიტორიაზე. შედეგად სხვა ევროპულმა სახელმწიფოებმა მოითხოვეს მსგავსი გარანტიები შავი ზღვის სანაპიროზე ვაჭრობისთვის. 1829 წლიდან რამდენიმე უცხოური საკონსულო გაიხსნა ტრაპიზონში. შესაბამისად ტრაპიზონში ვაჭრობის მასშტაბები გაიზარდა, თუმცა შემოსავალი უცხოეთში გაედინებოდა. XIX საუკუნის შუამდე დომინანტური მდგომარეობა ეპყრათ ბრიტანულ კომპანიებს, რომლებიც ირანთან ვაჭროდნენ. ვაჭრობა აგრეთვე გაიზარდა ყირიმის ომის შემდეგ, რადგან საომარი აღწურვილობა პორტში იტვირთებოდა. XIX საუკუნის შუა ხნიდან აშენდა რამდენიმე ახალი მაგრამ ნაკლებად ნიშვნელოვანი ეკლესია, რომლებიც 1923 წლამდე ფუნქციონირებდნენ. 1836 წელს ბრიტანულმა სატრანსპორტო კომპანიამ დაიწყო რეგულარული საზღვაო მიმოსლვა სტამბოლსა და ტრაპიზონს შორის სამსუნის გავლით. რამდენიმე წელიწადში კიდევ ოთხი ასეთი კომპანია გაიხსნა. საზღვაო ტრანსპორტი მოსახერხებელს ხდიდა ჩერქეზეთიდან და საქართველოდან მონების ტრანსპორტირებას ბრიტანული გემებით სტამბოლის, ლევანტისა და ეგვიპტისკენ. თუმცა 1855 წელს ევროპის ზეწოლის შედეგად აიკრძალა მონებით ვაჭრობა. ადგილობრივი მონებით მოვაჭრეები კავკასიელი ტყვეების გაყიდვას მხოლოდ ტრაპიზონში ახერხებდნენ. ისინი ქალაქში 1870 იან წლებამდე შემორჩნენ. 1869 წელს სუეცის არხისა და ირანში ხორეშმის პორტის გახსნის შემდეგ ვაჭრობა კიდევ უფრო შემცირდა. მეოცე საუკუნის დასაწყისში ანატოლიაში რკინიგზის მშენებლობამ ტრაპიზონის სატრანსპორტო კვანძის ფუნქცია საბოლოოდ დაეცა.

ტრაპიზონის პორტი 1920-იან წლებში

1901 წელს ტრაპიზონის პორტმა შეიძინა ახალი, ინგლისური აღჭურვილობა. 1914 წლის თებერვალში ტრაპიზონში დაიწყო ბერძნული და სომხური თემის დევნა. სხვა ქალაქების მსგავსად ტრაპიზონშიც ბოიკოტი გამოუცხადეს ბერძნულ და სომხურ მაღაზიებს. საყოველთაო მობილიზაციის შემდეგ მალე ხანძარმა გაანადგურა სომხური გიმნაზია[7] 1915 წლის 23 ივნისს დაიხურა წითელი ჯვრის ჰოსპიტალი. 1915-1918 წლებში ტრაპიზონი იყო სომხების გენოციდის ერთ-ერთი ცენტრი. ბევრი მსხვერპლი ნავებით შეჰყავდათ ზღვაში და ძირავდნენ[8].

პირველი მსოფლიო ომის დროს ტრაპიზონი ოსმალური და რუსული არმიების გადამწყვეტი ბრძოლების პოლიგონი იყო. 1916 წლის აპრილში ის რუსეთის არმიამ დაიკავა ნიკოლოზ უმცროსისა და ნიკოლაი იუდენიხის ხელმძღვანელობით. ადგილობრივი ბერძნული სამღვდელოება და ბიზნესმენები თანამშრომლობდნენ რუსებთან. რუსი გენერლის, შვარცის არმიამ ქალაქი მასიურად გაანადგურა. დახურა მეჩეთები და ადგილობრივი თურქი მოსახლეობა აიძულა, დაეტოვებინა ტრაპიზონი.[9] სოციალისტური რევოლუციის გამო 1918 წლის იანვრიდან რუსებს მოუხდათ ქალაქისა და მთლიანად, ჩრდილო-აღმოსავლეთ ანატოლიის დატოვება. თურქულმა მილიციამ შესაძლებლობის გაჩენისთანავე მოაწყო თავდასხმები ბერძნულ მოსახლეობაზე, რომლების ქალაქში ბარიკადების აგებით იცადნენ თავს. 1918 წლის 14 თებერვალს ტრაპიზონში თურქული სამხედრო შენაერთები შევიდნენ, თუმცა მათ ვერ შეძლეს წესრიგის დამყარება. შემდგომ ორ წელიწადში მდგომარეობა გაუარესდა. ბერძნული თემი დამოუკიდებლობის მოპოვებისთვის მოძრაობაში ჩაერთო. ისინი სამსუნსა და ტრაპიზონს შორის პონტოს ბერძნული რესპუბლიკის შექმნას ითხოვდნენ და ამ მოთხოვნით 1920 წლის პირველ დღეს მათ აფეთქებების სერია მოაწყვეს. 1920 წლის სევრის ხელშეკრულება კი ტრაპიზონს სომხეთის ნაწილად მოიაზრებდა.

თუმცა საბერძნეთ-თურქეთის ომი 1919-1920 წლებში თურქეთის გამარჯვებით დასრულდა და 1920 წლის აპრილში ტრაპიზონი თურქულმა არმიამ საბოლოოდ დაიკავა. 1923 დასრულდა თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის, გაუქმდა სევრის და დაიდო ლოზანის ხელშეკრულება, რომლის მიხედვით მოხდა მოსახლეობის გაცვლა და ბერძნული მოსახლეობა საბერძნეთში გადასახლდა. ტრაპიზონში დარჩნენ მუსლიმი ბერძნები.

მეორე მსოფლიო ომის დროს სანაოსნო აქტიურობა შემცირდა, რადგან შავი ზღვა კვლავ საომარი ზონა გახდა. შესაბამისად, გართულდა მნიშვნელოვანი სექსპორტო პროდუქტის, თამბაქოსა და თხილის გაყიდვა და დაეცა ცხოვრების დონე. 1953 წლიდან 1970 წლამდე ქალაქში მოქმედებდა ამერიკული სამხედრო ბაზა. ქვეყნის ეკონომიკის ზოგად განვითარებასთან ერთად ტრაპიზონმა გამოაცოცხლა საკუთარი ეკონომიკური და სავაჭრო ცხოვრება. სანაპირო გზატკეცილმა და ნავსადგურმა გაზარდეს კომერციული ურთიერთობები ცენტრალურ ანატოლიასთან, რამაც ეკონომიკის ზრდა გამოიწვია. თუმცა ეს პროგრესი თურქეთის დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილებთან შედარებით მცირე იყო. 1991 წელს საბჭოთა კავშირის დანგრევის შემდეგ გაიზარდა ტრაპიზონში ჩასული რუსი ტურისტებისა და ვაჭრების რიცხვი, განვითარდა ტურისტული ინფრასტრუქტურა.

მოსახლეობა[რედაქტირება]

მოსახლეობის უმრავლეობა ეთნიკურად თურქია[10] მათი ძირითადი ენა თურქულია. ასევე არიან ლაზები, რომლებიც წარმოადგენენ აბორიგენ მოსახლეობას; და მუსლიმი ბერძნები. ადრეული ანტიკური ხანიდან პონტოელი ბერძნები ცხოვრობდნენ ტრაპიზონში. დროთა განმავლობაში მათი დიალექტი დამოუკიდებლად განვითარდა და დღეს ის სალიტერატურო ბერძნულის მცოდნეთათვის ნაწილობრივ არის გასაგები. ტრაპიზონში მე-7 საუკუნიდან არსებობდა სომხური თემი. მე-13-14 საუკუნეებში მრავალი სომხური ოჯახი გადასახლდა ანისიდან ტრაპიზონში.[11] XVI საუკუნის დასაწყისში სომხები ქალაქის მოსახლეობის 13%-ს წარმოადგენდნენ.[12] ამჟამად ტრაპიზონში სომხურენოვანი მოსახლეობა არ არის. არ არსებობს ისტორიული წყაროები, რომლებიც ტრაპიზონის მიდამოებში თურქულენოვანი მოსახლეობის არსებობას დაადასტურებდა XV საუკუნემდე, გარდა ჩეპინი თურქების ჯგუფისა, რომლებიც ორღუზების შთამომავლებია და რომლებმაც XIII-XIV საუკუნეებში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს ისტორიაში. ამ ეთნიკური ჯგუფის შთამომავლები დღეს ტრაპიზონის პროვინციის ქალაქ შალპაზარიში ცხოვრობენ.[13] შესაძლებელია, რომ ტრაპიზონის (ისევე, როგორც რიზესადა სხვა პონტოს რეგიონში არსებული სხვა ძველბერძნული კოლონიების) მოსახლეობა ჩეპინი თურქების იმიგრაციამდე შედგებოდა კავკასიური ტომებისგან - კოლხებისა და ლაზებისაგან, რომლებიც რელიგიურად და ლინგვისტურად ნაწილობრივ ელინიზებულები იყვნენ.[14] მკვლევარები ხაზს უსვამს კულტურულ მსგავსებას, რაც გამოიხატება სოფლის სტრუქტურაში, სახლების ტიპში, შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროსა და კავკასიას შორის.[15][16][17][18] თანამედროვე მიგრაციამ საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ გამოიწვია ქალაქში ქართველების, რუსებისა და უკრაინელების ჯგუფების იმიგრაცია. ამჟამად ტრაპიზონში რუსები მნიშვნელოვან ეთნიკურ უმცირესობას წარმოადგენენ, ქალაქში არის რუსულენოვანი მაღაზიები და დაწესებულებები. კვლავ არის ბერძნულენოვან მუსლიმთა თემი, რომელთა უმრავლესობა წარმოშობით ქალა ტონია და ოფიდან არის. თუმცა პონტოურ ბერძნულად უმეტესად ხანდაზმული მოსახლეობა საუბრობს.[19]

სულეიმან I

ცნობილი ადამიანები[რედაქტირება]

ტრანსპორტი[რედაქტირება]

ნავსადგურის ხედი ბოზთეფეს გორაკიდან

ტრაპიზონში მოქმედებს საერთაშორისო აეროპორტი, რომელიც მდებარეობს ქალაქის ცენტრიდან 8 კილომეტრში, შავი ზღვის ნაპირზე. ტრაპიზონს აქვს ნავსადგური. მას აქტიურად იყენებდნენ ვენეციისა და გენუის რესპუბლიკები ევროპასა და შუა აზიას შორის ვაჭრობისთვის.[20] ქალაქში გადის ევროპის ავტომაგისტრალი E70, რომელიც მას აკავშირებს ერთი მხირვ, თურქეთის დიდ საპორტო ქალაქ სამსუნთან და მეორე მხრივ საქართველოს საპორტო ქალაქ ბათუმთან. ევროპის ავტომაგისტრალი E 97 მიემართება ტრაპიზონიდან სამხრეთით, ერზერუმისკენ. ტრაპიზონში არ არის რკინიგზა. თურქეთის სახელმწიფო რკინიგზის კომპანია TCDD გეგმავს ჩქაროსნული, 200 კმ/სთ სიჩქარის რკინიგზისმშენებლობას, რომელიც 2023 წელს უნდა ამოქმედდეს. მისი მარშრუტი იქნება ერზინჯანი-ბაიბურთი-ჩაიკარა-ოფი-ტრაპიზონი.[21]

კულტურა[რედაქტირება]

ტრაპიზონის სახარება, რომელიც X საუკუნით თარიღდება

ხალხური ცეკვები ადგილობრივი კულტურის შესახებ ბევრ მტკიცებულებას შეიცავენ. აღსანიშნავია ტრადიციული ცეკვა ჰორონი, რომელსაც დღესასწაულებზე, ქორწილებში და მოსავლის აღებისას ასრულებენ.[22] მოსახლეობა რელიგიური და ნაციონალური თვალსაზრისით კონსერვატიულია, ახასიათებთ ძლიერი იდენტობა ოჯახის, რელიგიისა და სამშობლოს მიმართ. ამიტომ არჩებდა ათათურქი საკუთარი დაცვის წევრებს ტრაპიზონისა და მიმდებარე ქალაქებიდან. ინგლისურენოვან სამყაროში ტრაპიზონი უფრო მეტად ცნობილი გახადა როუზ მაკოლის მოთხრობამ „ტრაპიზონის კოშკები“ (1956 წ.).

განათლება[რედაქტირება]

ტრაპიზონი ისტორიულად ბერძნული კულტურისა და განათლების ცენტრი იყო. ჯერ კიდევ 1683 წლიდან ტრაპიზონში არსებობდა მასწავლებელთა კოლეჯი ტრაპიზონის ფრონტისტერიონი, რომელიც რეგიონში ბერძნული კულტურის გავრცელებას ემსახურებოდა.[23] კოლეჯი 1921 წელს დაიხურა, თუმცა მისი შენობა, რომელიც პონტოური ბერძნული არქიტექტურის ძეგლს წარმოადგენს, კვლავ საგანმანათლებლო ფუნქციას ასრულებს - მასში თურქული სკოლაა განთავსებული.[24] ტრაპიზონში მოქმედებს უმაღლესი სასწავლებელი - შავი ზღვის ტექნიკური უნივერსიტეტი - რომელიც 1955 წელს დაფუძნდა. მასში, ძირითადად, სწავლობენ სტუდენტები შავი ზღვისა და აღმოსავლეთ ანატოლიის რეგიონებიდან, ასევე შუა აზიის თურქულენოვანი ქვეყნებიდან.

სამზარეულო[რედაქტირება]

ტრაპიზონი და ზოგადად, თურქეთის შავი ზღვისპირა ზოლი განთქმულია იქაური მიწის თხილით, ალუბლითა და ჩაით. სწორედ თხილი და ჩაი არის ძირითადი საექსპორტო პროდუქცია.

ტრაპიზონი ცნობილია ქაფშია თევზით, რომელიც ქალაქის ბევრ რესტორანში ძირითადი კერძია. ტრაპიზონზე მოდის თურქული თევზის რეწვის 20%. ცნობილი ადგილობრივი კერძებია Akçaabat köfte - ცხვრის მწარე ხორცისგან დამზადებული კერძი; Karadeniz pidesi - ადგილობრივ, pita პურში გახვეული ფარში, კვერცხი და ყველი; kuymak - თურქული ფონდიუ, დამზადებული სიმინდის, მდნარი კარაქისა და ყველისაგან; Vakfıkebir ekmeği - დიდი ზომის ხალხური პური; kara lahana çorbası - ლობიოსა და კომბოსტოს წვნიანი; Taflan kavurması - ალუბლისა და დაფნის კერძი ხახვითა და ზეთისხილის ზეთით.

სპორტი[რედაქტირება]

ფეხბურთი ყველაზე პოპულარული სპორტია ტრაპიზონში, სადაც მოქმედებს ცნობილი საფეხბურთო კლუბი ტრაბზონსფორი. კლუბი თურქეთის ჩემპიონატის ექვსგზის და თურქეთის თასის რვაგზის გამარჯვებულია. კლუბი სტამბოლის „დიდ სამეულთან“ („გალათასარაი“, „ფენერბაჰჩე“ და „ბეშიქთაში“) თურქეთის წამყვან კლუბებს განეკუთვნება. „ტრაბზონსფორი" ყველაზე წარმატებული თურქული კლუბია უეფას შეჯიბრებებში, დაუმარცხებია რა „ბარსელონა“, „ინტერნაციონალე“, „ლივერპული“. „ტრაბზონსფორში“ თამაშობდნენ შენოლ გიუნეში, ლარს ოლსონი, შოთა არველაძე.

ღირსშესანიშნაობები[რედაქტირება]

ტრაპიზონის ტურისტული რუკა, მასზე დატანილია ქალაქის ღირსშესანიშნაობები და გამწვანებული ადგილები
ტრაპიზონის ტურისტული რუკა, მასზე დატანილია ქალაქის ღირსშესანიშნაობები და გამწვანებული ადგილები

მცირე აია-სოფია[რედაქტირება]

ტრაპიზონის ყველაზე ცნობილი არქიტექტურული ძეგლი მცირე აია-სოფიას ტაძარია, რომელიც დღეს მუზეუმის ფუნქციას ასრულებს. ის ქალაქის ცენტრიდან დასავლეთით სამი კილომეტრის დაშორებით, გარეუბანში მდებარეობს. ეკლესია აშენდა მანუელ I-ის მეფობის დროს (1238-1263), სამრეკლოს მშენებლობა დაიწყო 1426 წელს, ალექსი IV-ის მმართველობის დროს და დაასრულა მისმა მემკვიდრემ, იოანე IV-მ (1429-1459). XVI საუკუნეში ის მეჩეთად გადააკეთეს. 1880 წელს უცნობმა მართლმორწმუნე მუსლიმმა თეთრი საღებავით დაფარა ეკლესიის შესანიშნავი მხატვრობა, რომელიც მეოცე საუკუნის შუა წლებში რესტავრაციის შედეგად აღადგინეს.

ტაძრის ეზოში ასევე დგას გათხრების შედეგად აღმოჩენილი ჩვენი წელთაღრიცხვით პირველი საუკუნის რომაული ტაძრის ნაშთები.

ტრაპიზონის ციხესიმაგრე[რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : ტრაპიზონის ციხესიმაგრე.

შემორჩენილია ქალაქის ციხესიმაგრის ძველი გალავანი. მისი დანახვა ქალაქის ქუჩებიდან შეიძლება. ტრაპიზონის ციხე სამ ნაწილად, ქვემო ციხედ (Aşaği Hisar), შუა ციხედ (Orta Hisar) და ზედა ციხედ (Kule Hisar) იყოფოდა. ამჟამად ზედა ციხის გორაკზე შენდება თანამედროვე სამშენებლო რაიონი მრავალსართულიანი საცხოვრებელი სახლებით. ზედა ციხე დაინგრა მე-17 საუკუნეში, სამოქალაქო ომის დროს, მანამ, სანამ ზედა ციხე ადგილობრივი მმართველის რეზიდენცია გახდებოდა. გადარჩა ტრაპიზონის იმპერიის დროინდელი, ალექსი II-ის (1297–1330) მიერ აშენებული კედლის დასავლეთი ნაწილი. წარწერის მიხედვით, მისი მშენებლობა 1324 წელს დასრულდა. ალაგ-ალაგ შესამჩნევია ნაშთი I-II საუკუნეების პერიოდის რომაული აკროპოლისისა, რომელიც მასიური ქვითაა ნაშენი.

ასევე ბიზანტიური პერიოდისაა შუა ციხის კედლები. შუა ციხის ყოფილ ტერიტორიაზე ორი საავტომობილო ხიდი დგას: მე-19 საუკუნეში აშენებული Tabakhane Köprüsü და Zağnos Köprüsü. ამ უკანასკნელს სახელი ტრაპიზონის ვილაიეთის პირველი მმართველის პატივსაცემად დაერქვა. ეს ხიდი ერთიან, მასობრივ თაღს წარმოადგენს. შუა ციხის ჩრდილოეთ კედელთნ მდებარეობს Çifte Hamam, რომელიც თავდაპირველად გუმბათიანი და სამნავიანი ბაზილიკა იყო.

ქვედა ციხე აშენდა XIV საუკუნეში. ჩრდილოეთით მისი კედლები აღწევდა ადრიანეს მიერ დაარსებულ ნავსადგურამდე. პორტი იმ დროს უკვე მის დღევანდელ ადგილზე იყო გადატანილი. ეს არც ისე საიმედო გალავანი იყო, რადგან მას კოშკები არ ჰქონდა. ამ კედლის გადარჩენილი ნაწილები საცხოვრებელი სახლების კელდებადაა გამოყენებული. ქვედა ციხეში იდგა ბაზილიკა Nakıp Camii, რომელიც ანდრია მოციქულის სახელზე აშენდა X-XI საუკუნეებში. ტრაპიზონში ქრისტიანობა სწორედ ანდრია პირველწოდებულმა იქადაგა. სავარაუდოდ, ისიც ოსმალთა მიერ ტრაპიზონის დაპყრობის შემდეგ გადაკეთდა მეჩეთად.

ამჟამად ციხის გალავნის ნაწილი სამხედრო ზონაშია მოქცეული, ამიტომ მისი მონახულება შეუძლებელია.

Panaghia Chrysokephalos[რედაქტირება]

შუა ციხის ტერიტორიაზე დგას მეჩეთი. მეჩეთი ადრე ქრისტიანული ტაძარი იყო, რომლიც ამავე ტაძარში დაცული ღვთისმშობლის ხატის სახელობისა იყო. ისტორიული ტრადიციის თანახმად ამ ადგილას ტაძარი რომალემა იმპერატორმა ჰანიბალიანუსმა ააშენებინა მეოთხე საუკუნის დასაწყისში. X საუკუნეში აქ საეპიკოპოსო ტაძარი იდგა, ხოლო XIII საუკუნეში ის ხელახლა აშენდა. განახლების შემდეგ ტაძარი წარმოადგენდა სამნავიან ბაზილიკას, გარშემო გალერეებით, სადაც კორონაციის რიტუალები იმართებოდა. 1228 წელს კეისარმა ანდრონიკემ ზავი დადო რუმის სასულთნოსთან ტრაპიზონისადმი თავდაუსხმელობის შესახებ. ღვთისადმი მადლობის ნიშნად მან ტაძარს ოქროსთავიანი წმინდა მარიამის ხატი შესწირა, საკურთხეველი მარმარილოთი, ხოლო საკურთხევლის იატაკი მოზაიკით მოაპირკეთა. მოზაიკა ამჟამად ხის იატაკითა და ხალიჩებითაა დაფარული. 1339-1351 წლებში მოანგრიეს ორი წყვილი სვეტებისა, რაცა საკურთხევლის წინ მოზრდილი კვადრატული ფორმის სივრცე შექმნილიყო. ასე ტაძარი გადაკეთდა ჯვარ-გუმბათოვან ეკლესიად. ტრაპიზონის ოსმალების მიერ დაპყრობის შემდეგ, 1468 წელს გადაკეთდა მეჩეთად. მეჩეთის გათეთრებულ კედლებში, სავარაუდოდ, ფრესკები უნდა იყოს შემორჩენილი.

სომხური ტაძრები[რედაქტირება]

წმინდა ანას ტაძარი

ქალაქის ყველაზე ძველი ეკლესია, რომელიც დღემდეა შემორჩენილი, არის პატარა სომხური ტაძარი Küçük Ayvasıl Kilise. ის მდებარეობს ქალაქის საზოგადოებრივ ცენტრში შუა ციხის აღმოსავლეთით 200 მეტრში. სამხრეთის შესასვლელზე არსებული წარწერის მიხედვით გარე კედელი აშენდა 884-5 წლებში ბასილი I-ის მიერ. მთავარი ნავის სიგრძე 7,4, ხოლო სიგანე 6,6 მეტრია. ეკლესიას აღმოსავლეთით სამი აფსიდი აქვს. აფსიდებს თითო სარკმელი აქვთ, გარდა შუა აფსიდისა, რომელიც შედარებით მოზრდილია და სამი სარკმელი აქვს. თაღები იონიურ კაპიტელებზე დგას. ცენტრალური ნავი 2,5-ჯერ უფრო მაღალია, ვიდრე სვეტები. ეკლესიას შესასვლელი კიბე სამხრეთის მხრიდან აქვს. ეს ტაძარი მეჩეთად არ გადაუკეთებიათ. ტაძარი მეოცე საუკუნის 70-80-იან წლებში რესტავრირდა და კარგ მდგომარეობაშია.

წმინდა ანას ეკლესიის ჩრდილოეთით დგას ასევე სომხური დიდი ეკლესია წმინდა ბასილის სახელობისა. ის სავარაუდოდ XIV-XV საუკუნეებისაა. ეკლესია სწორკუთხოვანი ჯვარ-გუმბათოვანი ფორმის ნაგებობაა. 1890-95 წლებში ის დასავლეთის მხარეს გააგრძელეს. ტაძრის მთავარ ნავში შემორჩენილი სვეტები გვიანდელი პერიოდის რომაულ ნაგებობას ეკუთვნის. ტაძარს შესასვლელი სამხრეთის მხრიდან აქვს.

ქალაქის ცენტრიდან სამ კილომეტრის დაშორებით, ბოზთეფეს გორაკის აღმოსავლეთ ფერდობზე შემორჩენილია სომხური მონასტრის, Kaymaklı-ის ნანგრევები. იქ 1915 წლამდე ცხოვრობდნენ სომეხი ბერები.

მეჩეთები[რედაქტირება]

ტრაპიზონის ღირსშესანიშნაობებს მიეკუთვნება ქალაქში მრავლად მდგარი მეჩეთები, რომელთა ნაწილი ბერძნული პერიოდის ეკლესიას წარმოადგენს.

ისკანდერ ფაშას მეჩეთი მდებარეობს ტრაპიზონის ადმინისტრაციული შენობის ახლოს, ტაქსიმის მოედანზე. მეჩეთი სწორკუთხიანი და გუმბათიანი ნაგებობაა და XVI საუკუნეს მიეკუთვნება. დამატებები და მიშენებები XVII საუკუნისა და 1883 წლისაა.

Küçük Fatih Camii სანაპიროსთან დგას და XII საუკუნის ნაგებობას წარმოადგენს. თავდაპირველად ის წმინდა აკინდინოსის სახელზე აგებული ტაძარი იყო და მეჩეთად მოგვიანებით გადაკეთდა და მინარეთიც მოგვიანებით დაემატა.

Yeni Cuma Camii[რედაქტირება]

ახალი პარასკევის მეჩეთი

„ახალი პარასკევის მეჩეთი“ წარმოადგენს გადაკეთებულ მონასტერს. მონასტერი IX საუკუნისაა და წმინდა ევგენიოსის სახელს ატარებდა. ის ციტადელის აღმოსავლეთით, 150 მეტრში დგას. მონასტრის აშენება ბრძანა ბასილი II-მ მისი ტრაპიზონში ყოფნის დროს 1021-22 წლებში. კომნენოსთა მმართველობის დასაწყისში ეს ტაძარი ქალაქის მთავარი სიწმინდე გახდა. XIII საუკუნის ბოლოს მონასტრის ოდნავ ჩრდილოეთით ახალი და უფრო დიდი ტაძარი აშენდა. მისი დღეს დაფარული ქვის იატაკი 1291 წლით თარიღდება. 1340 წლის სამოქალაქო ომის დროს ორთავე ეკლესია დაიწვა. მალე ალექსი III-მ (1349–1390) ჩრდილოეთ მხარეს მდგომი ეკლესია ახალი ფორმით აღადგინა. 1461 წელს სწორედ ამ ეკლესიასთან აღავლინა ლოცვა სულთანმა მეჰმედ II-მ, რომელმაც ტრაპიზონი დაიპყრო და მმისივე ბრძანებით აშენდა მინარეთი, ხოლო ეკლესია მეჩეთად გადაკეთდა. ნაგებობა ჯვარგუმბათოვანი ფორმისაა. კედლები თეთრია, თუმცა თეთრი საღებავი XIV საუკუნის ფრესკებს ფარავს. 2000 წელს მეჩეთის სრული რესტავრაცია მოხდა.

გულბაჰარ ხათუნის მეჩეთი[რედაქტირება]

გულბაჰარ ხათუნის მეჩეთი თურქ. Gülbahar Hatun Camii 1515 წელს აშენდა. ის აიგო სულთან ბაიაზიდ II-ის (1481–1512) მეუღლის და სელიმ I-ს (1512–1520) დედის, გულბაჰარ ხათუნის პატივსაცემად. მისი ბერძნული სახელი მარია იყო. 1468 წელს ბაიაზიდის ცოლი გახდა და ჩადენილი კეთილი საქმეების გამო მიიღო მეტსახელი Gülbahar, რაც გაზაფხულის ვარდს ნიშნავს. მეჩეთი კვადრატული ფორმისაა და გუმბათი აქვს. გულბაჰარ ხათუნი მეჩეთის ეზოშია დაკრძალული.

სხვა ძეგლები[რედაქტირება]

ტრაპიზონში დგას გრიგოლ ნოსელის სახელობის ბერძნული მართლმადიდებლური მონასტერი, რომელიც 1265–1301 წლებში აშენდა. ის ააშენა იოანე II-ის ცოლმა ეუგენიამ. მე-17 საუკუნის დასაწყისში მონასტერში ჯერ კიდევ ცხოვრობდნენ ბერები. თუმცა მონასტერი ბერებმა მიატოვეს, რადგან 1665 წლიდან ტაძარი კათედრალური გახდა. 1863 თუ 1866 წელს ტაძარი აღადგინეს და ის 1923 წლამდე მოქმედი იყო. ტაძარი 1943 წლისთვის დაანგრიეს.[25]

სანაპიროსთან ახლოს დგას იოანე ნათლისმცემლის სახელობის ტაძარი, რომელიც 1856 წლისაა. ის 1306 წლის ტაძრის ნაცვლად აშენდა. 1884 წელს ამ ეკლესიის ბიბლიოთეკაში დაცული იყო XIV საუკუნის ბერძნული ხელნაწერი, რომელიც 1929 წლიდან ჩიკაგოს უნივერსიტეტში ინახება.[26] (ინგლისური)

Kudrettin Camii დაახლოებით 1300 წელს აშენებული ტაძარია. ის, სავარაუდოდ ალექსი III-ის (1349–1390) ქალიშვილმა ანამ ააგებინა. გუმბათოვანი ტაძარი მცირე ზომისაა და მოგვიანებით, დასავლეთის მხარე აქვს დაგრძელებული. ის მეჩეთად 1665 წელს გადააკეთეს. ტაძრიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს საბას კლდეში ნაკვეთი ტაძრები თურქ. Maşatlık Mağaraları, რომლებიც ამჟამად მნახველთათვის მიუწვდომელია. მთავარი, აღმოსავლეთის გამოქვაბული1411 წელსაა მოხატული, ხოლო დასავლეთისა კი მე-13 საუკუნის მეორე ნახევარში. მთავარი ტაძარი XV საუკუნის პირველ ნახევარს მიეკუთვნება და მასში ბიბლიური სცენების ამსახველი ფრესკებია შემორჩენილი.

ბოზთეფეს გორაკის ჩრდილო-დასავლეთ ფერდობზე მდებარეობს ე. წ. გოგონათა მონასტერი (Panaghia Theoskepastos). ის მითრას ტაძრის ადგილასაა აშენებული. ადრებიზანტიურ ხანაში უკვე ქრისტიანულ ტაძრად გამოიყენებოდა და აფსიდში ფრესკებიცაა შემორჩენილი. ალექსი III-ის დროს პრინცესა ირინა კომნენოსმა მონასტერი ხელახლა ააშენა. აქ არიან დაკრძალულები მანუელ III და მისი შვილი ანდრონიკოსი. მონასტერში ბერძენი ბერები 1923 წლამდე ცხოვრობდნენ.

ტრაპიზონის სამხრეთით, გორაკზე დგას ათათურქის კოშკი. ის 1890 წელს ადგილობრივმა ბერძენმა ვაჭარმა ააშენა. 1924 წელს მუსტაფა ქემალ ათათურქი ტრაპიზონში ვიზიტისას რამდენიმე დღით სწორედ ამ ვილაში გაჩერდა. ათათურქი კოშკს სტუმრობდა 1937 წელსაც. ამჟამად კოშკი თურქეთის რესპუბლიკის დამაარსებლისა და პირველი პრეზიდენტის მემორიალური მუზეუმის ფუნქციას ასრულებს.

ბოზთეფეს პარკი არის ჩაის მცირე ბაღი, რომელიც გაშენებულია მაღლობზე, საიდანაც თითქმის მთელი ქალაქის პანორამული ხედი ჩანს. მიუხედავად იმისა, რომ გადმოსახედი შენობების მაღლა მდებარეობს, ტრაპიზონის რელიეფი ქალაქის მოსახლეობისა და ავტომობილების მოძრაობის ახლოდან დანახვის საშუალებას იძლევა.

ტრაპიზონის მუზეუმი მდებარეობს ქალაქის ცენტრში და მასში წარმოდგენილია რეგიონის ისტორიის ამსახველი ექსპონატები, მათ შორის ბიზანტიური პერიოდის არტეფაქტები.

მეგობარი ქალაქები[რედაქტირება]

გალერეა[რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება]

  • Volker Eid, Ost-Türkei. Völker und Kulturen zwischen Taurus und Ararat, გვ. 129-141 - კიოლნი 1990, ISBN 3-7701-1455-8
  • Michael Richard Thomas Dumper, Bruce E. Stanley, Janet L. Abu-Lughod, Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia. გვ. 360–366 - სანტა ბარბარა 2006,
  • Vera und Hellmut Hell, Türkei. Nordtürkei, Osttürkei, Südosttürkei, გვ. 55–67 - შტუტგარტი 1988,
  • Thomas Alexander Sinclair, Eastern Turkey: An Architectural and Archaeological Survey, ტ. II, გვ. 48–82 - ლონდონი „The Pindar Press“, 1989

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტი
  2. Peel, M. C. (2007). „Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification“. Hydrology and Earth System Sciences 4 (2): გვ. 439–473. DOI:10.5194/hessd-4-439-2007. წაკითხვის თარიღი: 2011-02-27. 
  3. Campbell, Lawrence Dundas, The Asiatic annual register, or, A View of the history of Hindustan, and of the Politics, Commerce, Literature of Asia, ლონდონი 1802 გვ:3 Google books: [1] (ინგლისური)
  4. lazuri.com
  5. R.B. Serjeant, Islamic Textiles: material for a history up to the Mongol conquest, 1972, გვ 63, 213
  6. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, გვ 27-28 - 2004
  7. Raymond Kévorkian: Le Génocide des Arméniens. Odile Jacob, Paris 2006, გვ. 585
  8. Toronto Globe, 26 აგვისტო, 1915.
  9. Grand Larousse encyclopedia თურქული გამოცემა , 22, გვ: 11669, Librairie Larousse
  10. TÜRK ANAYASA HUKUKU SİTESİ
  11. *Ambartsumian, Victor Amazaspovich; Abel Poghosi Simonyan; Makich‘ Vahani Arzumanyan, (1986) (in Armenian). Haykakan sovetakan hanragitaran ("Soviet Armenian Encyclopedia"). 12. Yerevan. pp. 87. OCLC 10431241. 
  12. Jennings, Ronald C. (იან. 1976) Urban Population in Anatolia in the 16th Century: International Journal of MiddleEast Studies, ტ. 7, N 1 გვ. 21-57.
  13. Bernt Brendemoen, The Turkish dialects of Trabzon, ოსლოს უნივერსიტეტი, 2002 გვ. 18
  14. Michael Meeker, The Black Sea Turks: some aspects of their ethnic and cultural background, International Journal of Middle Eastern Studies (1971) 2:318–345
  15. Karl Koch, Reise duch Russland nach dem Kaukasis chen Istmus in den Jahren, 1836. ტ.1. გვ. 378
  16. W.E.D. Allen, A History of the Georgian People, გვ. 54–55 - ლონდონი, 1932
  17. Özhan Öztürk, Karadeniz. 2005. გვ. 35, 757–68
  18. Bernt Brendomoen, Laz influence on the Black Sea Turkish Dialects - 1990 (Proceedings from 32nd meeting of the Permanent International Altaistic Conference)
  19. Özhan Öztürk. Pontus: Antik Çağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi Genesis Yayınları. Ankara, 2011.pp. 417-421 ISBN 978-605-54-1017-9; Peter Mackridge. Greek-Speaking Muslims of North-East Turkey: Prolegomena to a study of the Ophitic sub-dialect of Pontic”. Byzantine and Modern Greek Studies. Oxford University Press, (1987)pp. 115- 137; Ömer Asan. Pontus Kültürü. Belge Yayınları. İstanbul , 1996
  20. უილიამ მილერი (2009). The Latin Orient. Bibliobazaar LLC, გვ. 51–54. ISBN 1-110-86390-X. 
  21. Istanbul-Trabzon route seven hours by train. Detay Haber, 2006
  22. ტრაპიზონისა და შავი ზღვის რეგიონის ხალხი და კულტურა (ინგლისური)
  23. Özdalga, Elisabeth (2005). Late Ottoman society: the intellectual legacy. Routledge, გვ. 259. ISBN 978-0-415-34164-6. 
  24. (2006) The post-Byzantine monuments of Pontos. Ashgate, გვ. xxxiii. ISBN 978-0-86078-864-5. 
  25. Anthony Bryer: Some Trapezuntine Monastic Obits (1368–1563). Revue des études byzantines. N. 34, 1976, გვ. 125-138
  26. Ms. 137, New Testament. Gospels (Isaac Gospels). Greg. 2399. Trabzon, Turkey (Trebizond)? 14th century. ჩიკაგოს უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკა