სულეიმან I

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
სულეიმან I დიდებული
EmperorSuleiman.jpg
ოსმალეთის მე-10 სულთანი
მმართ. დასაწყისი: 30 სექტემბერი, 1520
მმართ. დასასრული: 7 სექტემბერი, 1566
წინამორბედი: სელიმ I
მემკვიდრე: სელიმ II
პირადი ცხოვრება
დაბ. თარიღი: 6 ნოემბერი, 1494
დაბ. ადგილი: ტრაპიზონი
გარდ. თარიღი: 7 სექტემბერი, 1566
გარდ. ადგილი: სიგეტვარი, უნგრეთი
მეუღლე: მაჰიდევრანი,
ჰიურემი
გულფემი
ფულანე
შვილები: მაჰმუდი, მურადი
მუსტაფა, მეჰმედი აჰმედი
აბდულა, სელიმი
ბაიაზიდი, ჯიჰანგირი
მიჰრიმაჰი, რაზიე, ფატმა
დინასტია: ოსმანები
მამა: სელიმ I
დედა: აიშე სულთანი
რელიგია: ისლამი
ხელმოწერა: Tughra of Suleiman I the Magnificent.svg

სულეიმან I კანუნი, სულეიმან კანონმდებელი (თურქ. Süleyman, არაბ. سليمان‎‎‎; დ. 6 ნოემბერი, 1494 – გ. 5 სექტემბერი, 1566) — ოსმალეთის იმპერიის მეათე სულთანი. ქვეყანას მართავდა 1520-1566 წლებში. სულეიმანი ითვლება ოსმანების დინასტიის ერთ-ერთ თვალსაჩინო წარმომადგენლად. მისი მმართველობის პერიოდში ოსმალეთის პორტამ მიაღწია განვითარების უმაღლეს მწვერვალს.

დაიბადა 1494 წელს ტრაპიზონში ბაიაზიდ II-ის უმცროსი შვილის, სელიმ I-ისა და ყირიმის ხანის მენგლი I-ის შვილის, აიშე ჰაფსა სულთნის ოჯახში.

ატარებდა აქტიურ დამპყრობლურ პოლიტიკას. მის დროს ოსმალეთის იმპერია გაფართოვდა და გაძლიერდა. 1521 წელს აიღო ბელგრადი, მოჰაჩის ბრძოლის შემდეგ შემოიერთა უნგრეთის დიდი ნაწილი. 30-იან წლებში დაიპყრო ერაყი, კ. როდოსი და ეგეოსის არქიპელაგის სხვა კუნძულები, ტრიპოლიტანია, ალჟირი და სხვა ტერიტორიები. სულეიმან I კანუნი შეუპოვარ ბრძოლას ეწეოდა ირანთან კავკასიისათვის.

მის დროს შედგა კანონები (კანუნნამე) ადმინისტრაციული წყობისა და ფინანსების, ცალკეული პროვინციების მდგომარეობის, სამხედრო-ლენური სისტემის რეგლამენტაციის, მიწათმფლობელობის ფორმების, მოსახლეობის ბეგარისა და მიწაზე გლეხების მიმაგრების შესახებ. დიდ ყურადღებას აქცევდა მეჩეთების, სასახლეების, ციხესიმაგრეების და სხვათა მშენებლობას. სულეიმან I კანუნი გარდაიცვალა უნგრეთში ლაშქრობის დროს.

ტახტზე ასვლამდე[რედაქტირება]

ახალგაზრდა სულეიმანი

სულეიმანის დაბადების დროს და მომავალი 18 წლის განმავლობაში, ოსმალეთის იმპერიის სულთანი იყო ბაიაზიდ II. სულეიმანის მამა, სელიმ I იყო სულთან ბაიაზიდის უმცროსი ვაჟი, მაგრამ ამის მიუხედავად, სელიმმა ძალაუფლებისათვის და ტახტისთვის არავინ დაინდო და სულთან ბაიაზიდიც იძულებული გახდა ტახტი სწორედ მისთვის დაეთმო. როცა სულეიმანი 16 წლის იყო, მას უკვე არც ერთი ძმა აღარ ჰყავდა, რადგან ერთი მათგანი ბრძოლაში დაიღუპა, ხოლო ორი ეპიდემიამ იმსხვერპლა, ამიტომ ის ტახტის პირველ მემკვიდრედ აღიარეს და ჯერ კიდევ ბავშვობაში, საუფლისწულო სანჯაყში (საიდანაც ძირითადად უკვე სულთნები ბრუნდებოდნენ) მანისაში გააგზავნეს. ის 10 წლის განმავლობაში, მამამისის მმართველობის პერიოდში, წარმატებით მართავდა მანისას და მმართველობის ძალიან კარგი გამოცდილებაც მიიღო. 1520 წელს, 26 წლის ასაკში, სელიმ I-ის გარდაცვალების შემდეგ, იგი დედაქალაქში უკვე ქვეყნის მმართველობისათვის დაბრუნდა.

ბელგრადის და დამასკოს შემოერთება[რედაქტირება]

ტახტზე ასვლისთანავე, სულეიმანმა განაცხადა, რომ მის მთავარ მიზანს ბელგრადი და დამასკო წარმოადგენდნენ და მზადება დაიწყო. 1521 წლის დასაწყისში სულეიმანმა მოახერხა ის, რაც ვერ მოახერხა მისმა დიდმა ბაბუამ - მეჰმედ II-მ - მან მოახერხა დამასკოს დაპყრობა, ხოლო შემდეგ, იმავე წელსვე დაასრულა ბელგრადის დაპყრობა.

მოჰაჩის ბრძოლა[რედაქტირება]

მოჰაჩის ბრძოლა, ოტომანტური მინიატურა

1526 წლის, 29 აგვისტოს, ოსმალეთის იმპერიასა და უნგრეთს შორის გაიმართა მოჰაჩის ბრძოლა, რომლის შედეგადაც ოსმალეთის იმპერიამ შემოიერთა უნგრეთის დიდი ნაწილი. იმ დროს უნგრეთის მეფე იყო ლაიოშ II. სულთან სულეიმანის არმიაში შედიოდა 100 000 ჯარისკაცი, ხოლო ლაიოშ II-ს უნგრეთის, ჩეხეთის და ხორვატიის ძალების შეერთებით მხოლოდ და მხოლოდ 25 ათასი მეომარი ჰყავდა. ლაიოში ბრძოლის დაწყებამდე არა ერთხელ გააფრთხილეს და არა ერთხელ შესთავაზეს, რომ ოსმალთა უძლეველ არმიას და სულთან სულეიმანს დანებებოდა, რადგან 25 ათასს დაემარცხებინა 100 ათასი, თითქმის წარმოუდგენელი იქნებოდა. მაგრამ ლაიოშმა უკან მაინც არ დაიხია და ოსმალთა არმიას შეება. ოსმალთა ჯარმა მახეში გააბა ლაიოში და მისი ლაშქარი. ლაიოში მაშინ მიხვდა, რომ მახეში გააბეს და მაშინ დაიწყო უკან დახევა, როცა ძალიან გვიანი იყო და ოსმალებმა მთლიანად გაანადგურეს მოწინააღმდეგე ლაშქარი და მას დამანრგეველი მარცხი აგემეს. მეფე ლაიოშიც სწორედ ამ ბრძოლაში უკან დახევის დროს დაიღუპა.

შედეგები[რედაქტირება]

მოჰაჩის ბრძოლაში გამარჯვებამ შესანიშნავი შანსი მისცა ოსმალებს მთლიანად ცენტრალური ევროპის დაპყრობის. 1529 წელს, სულთან სულეიმანმა ვენის ალყა დაიწყო, მაგრამ ძალიან ახლოს იყო ზამთრის დადგომა და სულეიმანი იძულებული გახდა, რომ ეს ალყა მოეხსნა და დედაქალაქში დაბრუნებულიყო. ოსმალთა მიერ დაპყრობილ ტერიტორიაზე შეიქმნა ოსმალეთის უნგრეთი და იგი არსებობდა 1526-1699 წლებში. უნგრელთა დიდი ნაწილი ოსმალთა ბატონობის არ ეწინააღმდეგებოდა, რაც ოსმალთა გავლენას მათზე ზრდიდა.

ბრძოლა ირანთან[რედაქტირება]

როდესაც სულეიმანმა დაასრულა საქმე ევროპასთან, მან აღმოსავლეთისაკენ აიღო გეზი. შაჰ თამაზ I-მა, მოკლა ბაღდადის მმართველი, სულეიმანის ერთგული და მის ადგილზე დანიშნა თავისი ერთგული ადამიანი. შედეგად, 1533 წელს, სულეიმანმა, იმდროინდელ დიდ ვეზირს იბრაჰიმ-ფაშას, უბრძანა გამოეწვია ჯარი და გამგზავრებულიყო ირანში სალაშქროდ. იბრაჰიმმა დაიპყრო ირანის დედაქალაქი თავრიზი და ბირთვისი. შაჰ თამაზი დაარწმუნეს, რომ შეეთავაზებინა ოსმალთათვის ზავი, მაგრამ სულეიმანმა ზავზე მტკიცე უარი განაცხადა და ბრძოლა განაგრძო. 1535 წელს, სულეიმანმა და იბრაჰიმ-ფაშამ მოძებნეს გზა შესულიყვნენ ბაღდადში. ამ გეგმამ გაამართლა და ბაღდადის მმართველი ტყვედ ჩავარდა.

ვენეციის წარუმატებელი ლაშქრობა[რედაქტირება]

იბრაჰიმ-ფაშას სიკვდილით დასჯის შემდეგ, 1537 წელს, სულეიმანი იტალიის დასალაშქრად გაემგზავრა. მისი მთავარი მიზანი რომის აღება იყო. იბრაჰიმის მომდევნო დიდი ვეზირი, აიას მეჰმედ-ფაშა ამტიცებდა, რომ ვენეცია ამ ომში არავითარ შემთხვევაში არ ჩაებმებოდა, რადგან მათ ზავი აკავშირებდათ. მაგრამ მწარედ შეცდა. ვენეციელებმა შეუტიეს ოსმალეთის საზღვაო ფლოტს და მისი რაღაც ნაწილი გაანადგურეს. შემდეგ კი მიზეზად დაასახელეს, ვერ ვიცანით ვინ იყვნენო. მაგრამ სინამდვილეში, მათთან კავშირი ჰქონდა რომის პაპს, რომელმაც მათ ამის გაკეთება დაავალა. სულეიმანი საშინლად გაბრაზდა დიდ ვეზირზე და სწორედ მისი შეცდომის გამო, იგი იძულებული გახდა, რომ დროებით უკან დაეხია და ალყა კუნძული კორფუსთვის შემოერტყა. 19 დღიანი უშედეგო ალყის შემდეგ, სულეიმანმა ალყის მოხსნა გადაწყვიტა და ალყა მოხსნა კიდეც. მიზეზად კი ის დაასახელა, რომ ზამთარი ახლოვდებოდა და დედაქალაქში დაბრუნდა. საბოლოოდ, ვერც სულეიმანმა და ვერც შემდეგმა სულთნებმა, იტალიის დალაშქვრა ვერ მოახერხეს.

კონფლიქტი ჰამსბურგებთან[რედაქტირება]

1541 წელს, ოსმალებს კიდევ ერთი კონფლიქტი მოუვიდა ჰამსბურგებთან. ფერდინანდ I-მა დაიწყო ბუდას ალყა და აიღო ციხესიმაგრეები. სულეიმანმა არა თუ მოიგერია, ფერდინანდის ალყა, არამედ თავადვე დაიკავა ბუდა და იგი ოსმალეთის იმპერიის ნაწილად გამოაცხადა, ხოლო ჰამსბურგებთან დადო ზავი, რისი მიხედვიდაც, ფერდინანდ I იძულებული გახდა, რომ, იმისათვის, რომ განეგრძო უნგრეთის კონტროლი, ყოველწლიური ხარკი ეხადა ოსმალეთისათვის. ხოლო მისი ძმა, კარლ V, ხელშეკრულებაში მოხსენიებული იყო, არა როგორც იმპერატორი, არამედ როგორც უბრალოდ "ესპანეთის მეფე". ხოლო თავად სულეიმანი მოხსენიებული იყო, როგორც "კეისარი".

ამასიის ზავი[რედაქტირება]

სულთან სულეიმანის მმართველობის პერიოდში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მომენტი იყო ამასიის ზავი, რომელიც მან ირანის შაჰთან, თამაზ I-თან ქალაქ ამასიაში 1555 წელს დადო. ამის შედეგად დასრულდა ჯერ კიდევ 1532 წელს დაწყებული ირან-ოსმალეთის 20 წლიანი ომი საქართველოსათვის. ზავის მიხედვით ოსმალეთის იმპერიას ერგო მთელი დასავლეთ საქართველო, ხოლო ირანს - აღმოსავლეთ საქართველო. თუმცა ამ ზავს დიდ ხანს არ უმოქმედია. როგორც კი ირანი კვლავ მოძლიერდა, კვლავ განაახლა ომი ოსმალეთის იმპერიასთან.

სულთან სულეიმანის უახლოესი პირები[რედაქტირება]

აიშე ჰაფსა სულთანი[რედაქტირება]

აიშე ჰაფსა სულთნის ბიუსტი მანისაში

აიშე ჰაფსა სულთანი იყო სულთან სულეიმანის დედა. ჰაფსა სულთანი იყო სულეიმანის მამის, სულთან სელიმ I-ის მეუღლე და ყირიმის ხანის, მენგლი I-ის ქალიშვილი. იგი მანისაში ცხოვრობდა სულეიმანთან ერთად 1520 წლამდე. სწორედ იგი ახშობდა მაჰიდევრან სულთანსა და ჰიურემ სულთანს შორის არსებულ დავას, რომელიც ორ ქალს შორის სულეიმანის მმართველობის პირველ წლებში მიმდინარეობდა.. აიშე ჰაფსა სულთანი იყო სულეიმანის შემდეგ მეორე პირი ოსმალეთის იმპერიაში და გარდაცვალებამდე, 1534 წლამდე სულეიმანთან ერთად განაგებდა და იღებდა გადაწყვეტილებებს იმპერიის მომავალთან დაკავშირებით. გარდაიცვალა 1534 წელს და დაკრძალულია სელიმ I-ის გვერდით

პარგელი იბრაჰიმ-ფაშა[რედაქტირება]

იბრაჰიმ-ფაშას სახლ-მუზეუმი. სტამბოლი.

ჯერ კიდევ ახალგაზრდობაში, შეჰზადე სულეიმანმა, პარგაში გაიცნო პარგელი იბრაჰიმი (როგორც თავად უწოდებდა). როგორც ცნობილია, იბრაჰიმმა იგი მოხიბლა ვიოლინოზე დაკვრით, რაც მას ძალიან კარგად ეხერხებოდა. სულეიმანმა იგი მანისას სასახლეში წაიყვანა და ბაზიერად დანიშნა. ისინი დაახლოებით ერთი ასაკის იყვნენ. ტახტზე ასვლის შემდეგ, 1520 წელს, მან იგი თავის პირად მსახურად გამოაცხადა, ხოლო 1523 წელს, დიდ ვეზირადაც დანიშნა. ცოტა ხანში, იბრაჰიმი დაქორწინდა სულეიმანის დაზე, ჰატიჯე სულთანზე. იბრაჰიმს და ჰატიჯეს ეყოლათ შეჰზადე ოსმანი და ჰურიჯიჰან სულთანი. ირანში ლაშქრობის დროს, როცა იბრაჰიმი სულეიმანის გარეშე იმყოფებოდა, ბრძანება ახალი სახელით გასცა, რომელშიც ერია სიტყვა სულთანი, რაც სულეიმანმა დიდ შეურაცხყოფად მიიღო და სწორედ ამან განაპირობა 1536 წელს, პარგელი იბრაჰიმ-ფაშას სიკვილით დასჯა, როცა არავინ ელოდა და არავინ იცოდა ამის შესახებ, ღამით, მისსავე საწოლში.

ჰიურემ ჰასეკი სულთანი[რედაქტირება]

სულეიმანისა და ჰიურემის ქანდაკება უკრაინაში

ტახტზე ასვლის შემდეგ, სულეიმანის ჰარემში მოხვდა ალექსანდრა ლაროსა, რომელიც წარმოშობით იყო ყირიმის სახანოდან და ტახტზე ასვლის აღსანიშნავად, აჩუქეს სულთან სულეიმანს. მას მომავალში ჰიურემი ეწოდა. მათ ეყოლათ 6 შვილი: შეჰზადე მეჰმედი, მიჰრიმაჰ სულთანი, შეჰზადე აბდულა, შეჰზადე სელიმი, შეჰზადე ბაიაზიდი და შეჰზადე ჯიჰანგირი. სავარაუდოდ, სწორედ მას მიუძღვის ძალიან დიდი წვლილი იმაში, რომ შეჰზადე მუსტაფას ბრალი ღალატში დასდეს და სიკვდილით დასაჯეს 1553 წელს. 1558 წელს, ჰიურემ სულთანს უცნობი სენი შეეყერა და ამიტომ მისი შველა ვერ მოხერხდა და იგი გარდაიცვალა ამავე 1558 წელს. მისი გარდაცვალება სულთან სულეიმანმა ძალიან განიცადა.


სულთან სულეიმანის ოჯახი[რედაქტირება]

შეჰზადე მუსტაფას სიკვდილით დასჯა
სელიმ II

მანისაში სულთან სულეიმანს, ფიულანე ხათუნისგან ეყოლა შეჰზადე მაჰმუდი (1512-1521), გიულფემ ხათუნისგან შეეძინა შეჰზადე მურადი (1519-1521) მაჰიდევრან სულთნისგან ეყოლა რაზიე სულთანი (1514-1570), შეჰზადე მუსტაფა (1515-1553), ფატმა სულთანი (1516-1561), შეჰზადე აჰმედი (1517). სულეიმანს იმდენად უყვარდა მაჰიდევრან სულთანი, რომ თავისი ტახტის მემკვიდრედ, თავისივე ტახტზე ასვლამდე, არა შეჰზადე მაჰმუდი, არამედ მუსტაფა გამოაცხადა. 1521 წელს გარდაიცვალნენ შეჰზადე მაჰმუდი და შეჰზადე მურადი[1][2]. სულეიმანს, უკვე ტახტზე ასვლის შემდეგ, ჰიურემ სულთნისგან ეყოლა: შეჰზადე მეჰმედი (1521-1543), მიჰრიმაჰ სულთანი (1522-1578), შეჰზადე აბდულა (1523-1526), შეჰზადე სელიმი (1524-1574), შეჰზადე ბაიაზიდი (1525-1561) და შეჰზადე ჯიჰანგირი (1531-1553)[3]. შეჰზადე აბდულა დაბადებიდან 3 წელში გარდაიცვალა. ხოლო შეჰზადე ჯიჰანგირს ჰქონდა ნაკლი - კუზი. ამიტომ, ის ვერც სანჯაყ-ბეი იქნებოდა და ვერც ტახტისთვის იბრძოლებდა. 1533 წელს სულეიმანმა მანისას სანჯაყ-ბეიდ დანიშნა შეჰზადე მუსტაფა. 1541 წელს, მან მანისაში შეჰზადე მეჰმედი გააგზავნა ხოლო მუსტაფა - ამასიაში. რადგან ის ტახტის ყველაზე ღირსეულ მემკვიდრედ მეჰმედს თვლიდა. 1543 წელს, მოულოდნელად გარდაიცვალა მეჰმედი, სავარაუდოდ იგი ყვავილმა იმსხვერპლა. მის ადგილზე სულეიმანმა გააგზავნა შეჰზადე სელიმი. 1546 წელს მან კონიაში გააგზავნა შეჰზადე ბაიაზიდი. 1553 წელს შეჰზადე მუსტაფა კონიაში, სულთან სულეიმანის ბრძანებით, ღალატის ბრალდებით მოახრჩვეს. როგორც ცნობილია ძმის სიკვდილიდან რამდენიმე დღეში, ძმაზე დარდით გარდაიცვალა შეჰზადე ჯიჰანგირი. სელიმი პირველ მემკვიდრედ გამოცხადდა, ხოლო ბაიაზიდი - მეორე. 1555 წელს, შეჰზადე ბაიაზიდი სულეიმანმა ამასიაში გააგზავნა, ხოლო შეჰზადე სელიმი - მანისადან კონიაში, რადგან მათ შორის დაპირისპირება უფრო არ გამძაფრებულიყო. ბაიაზიდს არ სურდა ამასიაში გამგზავრება, რადგან მანამდე მას შეჰზადე მუსტაფა მართავდა, ამიტომ 3 წლით ქუთაჰიის სანჯაყ-ბეი იყო, მაგრამ საბოლოოდ ის 1558 წელს ამასიაში გაემზავრა. ამავე წელს გარდაიცვალა ჰიურემ სულთანი და სელიმსა და ბაიაზიდს შორის დაპირისპირება უფრო გამძაფრდა. სულეიმანმა დიდი მხარდაჭერა სელიმს გამოუცხადა, რადგან ეგონა ბაიაზიდი ამბოხებას აპირებდა. 1559 წლის 7 ივლისს ბაიაზიდმა ამასია შვილებთან ერთად დატოვა. ის იძულებული გახდა სპარსეთის შაჰისთვის, თამაზისთვის ეთხოვა დახმარება და მის სასახლეს შეფარებულიყო. სულეიმანმა შაჰთან ელჩობა გააგზავნა, რათა დაეყოლიებინათ თამაზი ბაიაზიდის სიკვდილით დასჯაზე. 1561 წელს შაჰმა ბაიაზიდი შვილებთან ერთად სულეიმანს გადასცა. მისი ყველა მხარდმჭერი ჩამწკრივებულები დახოცეს. ბაიაზიდის მცირეწლოვანი შვილი მურადი სიკვდილით ბურსაში დასაჯეს. ბაიაზიდი 4 შვილთან ერთად სიკვდილით სივასში დასაჯეს. 1566 წელს სულთან სულეიმანის გარდაცვალების შემდეგ, ტახტზე შეჰზადე სელიმი ავიდა.

სავარაუდოდ, სულეიმანი თავიდანვე სელიმს მხარდაჭერას იმიტომ უცხადებდა, რომ იგი მის ყველა ბრძანებას ასრულებდა. როგორც ცნობილია, მუსტაფა და ბაიაზიდი სამართლიანი უფლისწულები იყვნენ და როგორც კი მიიღებდნენ მბრძანებლის ბრძანებას, ამოწმებდნენ იყო თუ არა იგი სამართლიანი და თუ მიხვდებოდნენ, რომ უსამართლო იყო, უარს ამბობდნენ მის შესრულებაზე. სულეიმანს კი ეს ძალიან არ მოსწონდა, ხოლო სელიმი, არც კი აკვირდებოდა ბრძანების სამართლიოანობას და მას მაშინვე ასრულებდა და სწორედ ამით დაიმსახურა მან სულთან სულეიმანის კეთილგანწყობა.

მისი ბრძოლის შედეგები[რედაქტირება]

ოსმალეთის იმპერია სულეიმანის გარდაცვალების შემდეგ

სულეიმანის გარდაცვალების შემდეგ ოსმალეთის იმპერია იყო ერთ-ერთი უძლიერესი იმპერია მთელ მსოფლიოში. სულეიმანმა საკუთარი კონტროლის ქვეშ მოაქცია ძირითადი მუსლიმანური ქალაქები: მექა, დამასკო, კაირო, მედინა, იერუსალიმი და ბაღდადი. მიაღწია ბალკანეთის პროვინციის დღევანდელ ხორვატიასა და ავსტრიამდე. დაიპყრო ჩრდილოეთ აფრიკის დიდი ნაწილი. მისმა ექსპანსიამ საშუალება მისცა ოსმალეთს ყოფილიყო უძლიერესი ევროპაში. მან წარმოქმნა ძალიან დიდი საფრთხე ოსმალეთისგან ევროპის სრული დაპყრობის, რაზეც ავსტრიის ელჩმა, ბუსბექმა, ევროპა გააფრთხილა. მაგრამ ოსმალეთმა მაინც ვერ მოახერხა მსოფლიოზე ბატონობის დამყარება, რადგან მომავალი სულთნები, სელიმ II, მურად III, მეჰმედ III და ა.შ არ ჰგავდნენ თავიანთ წინაპრებს. რის შედეგად, სულეიმანის გარდაცვალებიდან დაახ. 30 წელში ოსმალეთის იმპერიის რეგრესი დაიწყო. რაც სამ საუკუნეზე მეტ ხანს გაგრძელდა და საბოლოოდ მისი რუკიდან გაქრობით დასრულდა.

სულეიმანის სახელობის მეჩეთი. აშენებული მიმარ სინანის მიერ

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

სქოლიო[რედაქტირება]