დიოკლეტიანე

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
დიოკლეტიანე

გაიუს ავრელიუს ვალერიუს დიოკლეტიანუსი (ლათ. GAIVS AVRELIVS VALERIVS DIOCLETIANVS IOVIVS) თავდაპირველად დიოკლესი (ბერძ. Διοκλής) (245 - 312) რომის იმპერატორი 284 წლის 20 ნოემბრიდან 305 წლის 1 მაისამდე. დომინანტის და ტეტრარქატის ფუძემდებელი. მისი გამეფებით იწყება რომაული იმპერიის მეორე და უკანასკნელი მონაკვეთი - დომინანტი. დომინანტის ეპოქაში მონათმფლობელური მიწათმეურნეობა თანდათანობით ბატონყმურ მიწათმეურნეობად იქცა. ამ ეპოქას, ასევე ახასიათებს ფულადი მიმოქცევის დაცემა და ნატურალური მეურნეობის გადიდება. დომინანტის დროინდელი მბრძანებელი კლასის წარმომადგენელთა ეკონომიკური ბაზისი ისევ და ისევ იყო მსხვილი მიწათმეურნეობა - სალტუსი.

რეფორმები[რედაქტირება]

დიოკლეტიანეს დროს შეიქმნა უზარმაზარი ბიუროკრატიული აპარატი, ვითარდება ადმინისტრაციული სისტემა, კანონდება ტახტის მემკვიდრეობის პრინციპები, ტარდება არმიის რეორგანიზაციის და რეფორმირების ცდები.დიოკლეტიანეს ტახტზე ასვლისას იმპერიაში უაღრესად კრისიზული მდგომარეობა იყო. იმპერატორის ტახტის ხელში ჩასაგდებად გამოჩნდნენ უზურპატორები, ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში აჯანყებები მძვინვარებს, მოშლილია ტრანსპორტი, ძვირდება მუშახელი, გაუფასურებულია ფულის კურსი და განადგურებულია მთელი ფინანსური მეურნეობა. ასეთი სახელმწიფოს გაძღოლა მეტად რთული იყო და რეფორმებს საჭიროებდა. დიოკლეტიანემ შეიმუშავა თავისებური მმართველობის ფორმა - ,,ტეტრარქია’’, რაც ოთხი კაცის გამგებლობას გულისხმობდა. ეს არ ყოფილა ინოვაცია, მანამდეც იყო შემთხვევები, როცა რომის ერთიან იმპერიას ორი ან სამი იმპერატორი თანამმართველობით განაგებდა. მან ეს თანამმართველობა ნამდვილ პოლიტიკურ სისტემად აქცია. ტახტზე ასვლისთანავე მან თანამმართველად თავისივე თანამემამულე და თანამებრძოლი მაქსიმიანე გამოაცხადა. ორივეს, დიოკლეტიანესაც და მაქსიმიანესაც ერთნაირი ტიტული ჰქონდათ - ავგუსტუსი. 293 წელს ორივე ავგუსტუსმა თითო ახალი თანაშემწე დანიშნა კეისრების სახელწოდებით. კეისრები იმავე დროს ავგუსტუსთა მემკვიდრეებად გამოცხადდნენ. დიოკლეტიანემ თავის კეისრად გალერიუსი დანიშნა, ხოლო მაქსიმიანემ - კონსტანციუსი. ტეტრარქთა კიდევ უფრო დაახლოების მიზნით გადაწყდა მათი ურთიერთდამოყვრებაც. კეისრები თავიანთ ცოლებს გაეყარნენ და ავგუსტუსების სიძეები გახდნენ. დიოკლეტიანემ დაადგინა, რომ ოცი წლის ხელმწიფების შემდეგ ორივე ავგუსტუსი გადადგებოდა და მათ ადგილებს მემკვიდრე-კეისრები დაიკავებდნენ. დიოკლეტიანემ სატახტო ქალაქად აზიური ქალაქი ნიკომედია აირჩია და სამართავად აზიური პროვინციები თრაკია და ეგვიპტე აიღო. მაქსიმიანემ ტახტი თავის მშობლიურ ქალაქ სირმიუმში დადგა და ჩაიბარა დუნაისპირეთი და საბერძნეთი.

ადმინისტრაციული რეფორმა[რედაქტირება]

ავგუსტუსებმა დიოკლეტიანემ და მაქსიმიანემ პირველად გაატარეს ადმინისტრაციული რეფორმა. რესპუბლიკისა და პრინციპატის დროს, რომის მბრძანებლობის ქვეშ მოქცეული პროვინციები უმეტეს წილად თავისი ადრინდელი, ტრადიციული საზღვრებით იყო შემოსაზღვრული. დიოკლეტიანემ ეს ტრადიცია პირველმა დაარღვია და იმპერია ახალი ადმინისტრაციული პრინციპით დაანაწილა. მან რომის სახელმწიფო დაჰყო დიოცეზებად. სულ იყო 12 დიოცეზი. თითიოეულ დიოცეზში შედიოდა რამდენიმე პროვინცია. სულ იყო 101 პროვინცია. დიოცეზების სათავეში იდგნენ პრეტორიანული გვარდიის პრეფექტთა მოადგილეები, რომელტაც ვიკარიუსები ეწოდებოდათ. ახალი პრეტორიანული გვარდია თავიანთი პრეფექტებით იყო ორი : ერთი დიოკლეტიანესთან მეორე - მაქსიმიანესთან. ახლად წარმოქმნილ დიოცეზებსა და პროვინციებში სამოქალაქო და სამხედრო ხელისუფლება ერთმანეთისგან მკაცრად იყო გაყოფილი. ამით დიოკლეტიანეს სურდა აღეკვეთა ახალი უზურპაციების ცდები. მხოლოდ პრეტორიანული გვარდიის პრეფექტები ინარჩუნებდნენ სამხედრო და სამოქალაქო ხელისუფლების ერთიანობას.

სამხედრო რეფორმა[რედაქტირება]

დიოკლეტიანეს მთელი ყურადრება უპირველეს ყოვლისა მიმართული იყო სამხედრო სიძლიერის ამაღლებისკენ. დიოკლეტიანემდე რომაული არმიები ლეგიონებად იყვნენ განლაგებულნი სასაზღვრო ბანაკებში (casta) და ციხესიმაგრეებში (castellan). დროთა განავლობაში ასე დასახლებული ჯარისკაცები ადგილობრივ გარემოს ეთვისებოდნენ და საჭიროების შემთხვევაში მათი აყრა და სხვაგან გადაყვანა ძალიან ძნელი იყო. ამას მოჰყვებოდა ხოლმე მღელვარება, რაც უმრავლეს შემთხვევაში ახალი იმპერატორის წამოყენებით მთავრდებოდა. დიოკლეტიანემ სასაზღვრო ჯარები, ანუ ლიმიტანები (limitanei) ტავიანთ ადგილზე დატოვა, მაგრამ, ამას გარდა, შექმნა მათზე უფრო ძლიერი არმიები, განლაგებულნი ქვეყნის შიგნით სხვადასხვა პუნქტებში. ამათ ეწოდებოდათ კომიტატები. მობილური, სწრაფი ჯარები, რომელთა გადაყვანა ერთი ადგილიდან მეორეზე მარტივი იყო ლიმიტანებისგან განსხვავებით. საჭიროების შემთხვევაში იმპერატორს შეეძლო თავისი თანამგზავრი ,,კომიტატები’’ წარმატებით დაეძრა თვით ლიმიტანების ბანაკებისაკენ, რომლებიც ახალ უზურპატორთა ტრადიციულ ბუდეს წარმოადგენდნენ. დიოკლეტიანე იყო როგორც სახმელეთო, ასევე საზღვაო ძალების მთავარსარდალი. იგი დიდ ყურადღებას აქცევდა არმიაში დისციპლინის აღდგენას და ერთგულების განმტკიცებას. დიოკლეტიანეს მონეტებზე გაჩნდა წარწერები: ,,ერთგულება ჯარისკაცთა’’ (fides militum), ,, სიმამაცე ჯარისკაცთა’’ (virtus militum). ახალმა სამხედრო ღონისძიებებმა ბუნებრივად მოითხოვა მოსახლეობის გასამხედროების მაქსიმალური ზრდა. ადრე არმია ძირითადად მოხალისეებით კომპლექტდებოდა. დაიწყო სამხედრო სავალდებულო გაწვევა. არმიაში მიჰყავდათ ყოველგვარი სოციალური წარმოშობის რეკრუტები, მათ შორის მონები, კოლონები, ტყვედ გარეკილი და რომის სამფლობელო-საზღვრებზე დასახლებული ბარბაროსები.

ფინანსური რეფორმა[რედაქტირება]

უზარმაზარი არმიების მოვლა პატრონობა დიდ ხარჯებთან იყო დაკავშირებული. სახელმწიფო ხაზინა დაცარიელებული იყო. ფულის კურსის დაცემისა და გაუფასურების გამო ხელისუფლება დრო და დრო (არარეგულარულად) მიმართავდა ნატურალურ დაბეგვრას. ეს იყო ე..წ ინდიკაციები, ნატურალური პროდუქციის ამოსაღებად, რაც გათვალისწინებული იყო რომის მოსახლეობის, მისი დამცველი არმიისა და ბიუროკრატიული აპარატის შესანახად. ამას მეორენაირად წლიურ გადასახადს ,,ანონას’’ უწოდებდნენ. დიოკლეტიანემ მთელი სამეურნეო და საგადასახადო სისტემის ნატურალიზაცია მოახდინა. ამიერიდან ყველა პროვინცია (მათ შორის იტალიაც) ნატურალურ გადასახადს იხდიდა. 289-290 წლებში მთელს იმპერიაში მოეწყო მოსახლეობის გენერალური აღწერა, რომლის მიხედვითაც დაიწყო გადასახადების გაწერა (census). დგებოდა სიები, კადასტრები რომლებშიც აღირიცხებოდა გადამხდელი მოსახლე და მტელი მისი უძრავ-მოძრავი ქონება: სახნავ-სათესი მიწა, ვენახი, მონები, და ყოველგვარი სამუშაო საშუალებები. ცენზი ყოველ მეხუთე წელს მეორდებოდა და გადასახადიც ამ ხნის მანძილზე მომხდარი ცვლილებების შესაბამისად იცვლებოდა. გადასახადი იყო სულადობრივი (capitation). ადამიანის სოციალურ წარმოშობას არავიტარი მნიშვნელობა არ ჰქონდა და ერთნაირად იბეგრებოდა სენატორი და მხედარი, პლებეი და აზატი, კოლონი და მონა. საგადასახადო მიწები იყოფოდა მოსავლიანობა-ნაყოფიერების მიხედვით. გადასახადების აკრეფა მძიმე პირობებში მიმდინარეობდა. გადასახადის სიმძიმით წელგაწყვეტილი მოსახლეობა მიწებს ტოვებდა. მიწები უპატრონოდ რჩებოდა და ვერანდებოდა. დიოკლეტიანეს საგადასახადო-ნატურალური სისტემა მნიშვნელოვანი საფეხური იყო მონათმფლობელობის რღვევისა და ბატონყმური ურთიერთობების წარმოშობის ხანგრძლივ გზაზე. დაცემული ფინანსური მეურნეობის აღსადგენად და ფულის კურსის ასაწევად დიოკლეტიანემ გაატარა სამონეტო, ანუ ფულის რეფორმა, თუმცა ეს რეფორმა წარმატებული არ აღმოჩნდა. ხალხმა ოქროს მონეტები შეინახა, ვერცხლის და სპილენძის მონეტების ბრუნვა კი გაიზარდა, რამაც პირველადი მოხმარების საგნებზე ფასების ზრდა გამოიწვია. ასეთმა მდგომარეობამ ქვეყნის ბევრ კუთხეში მღელვარება და აჯანყებაც კი გამოიწვია. დიოკლეტიანემ ძლივს მოახერხა აჯანყების ჩახშობა. 301 წელს დიოკლეტიანემ გამოსცა ედიქტი სავაჭრო ფასების შესახებ (edictum de pretiis rerum venalium). ამ ღონისძიებით იმპერატორმა ბრძოლა გამოუცხადა საოცრადგაზრდილ ფასებს, სპეკულაციასა და ანგარებას. უნდა აღდგენილიყო წონასწორობა ფულის ნომინალურ ფასსა და მის რეალურ ღირებულებას შორის, პტოდუქტების ფასსა და ხელფასს შორის. ჩვენამდე მოღწეულია ედიქტის რამდენიმე მნიშვნელოვანი ფრაგმენტი. შესავალ ნაწილში მაღალფარდოვანი, პათეთიკური სტილით წარმოდგენილია დიოკლეტიანეს მეთაურობით მოპოვებული ,,კეთილდღეობა’’ რომის ,,ბედნიერ სახელმწიფოში’’. შემდეგ ედიქტის ავტორი შეშფოთებით წერს იმის შესახებ, თუ როგორი გავლენა მოახდინა სიძვირემ და სპეკულაციამ ჯარისკაცთა ეკონომიკურ მდგომარეობაზე. ედიქტის ძირითად ნაწილში უაღრესად დაწვრილებით წარმოდგენილია ტარიფები - გასაყიდი საქონლის ფასები და შრომის ანაზღაურების ხელფასთა სია. კანონი ყველას მოუწოდებდა ,,თავგანწირული მორჩილებისაკენ’’, ხოლო ურჩობის შემთხვევაში განსაზღვრული იყო სასჯელი.

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება]

  • ლევან სანიკიძე - რომის იმპერია
  • Arnheim, M. T. W. (1972). The senatorial aristocracy in the later Roman empire. Oxford: Clarendon Press. ISBN 0198142994. 
  • Brauer, George C. (1975). The age of the soldier emperors : Imperial Rome, A.D. 244-284. Park Ridge, N.J.: Noyes Press. ISBN 0815550367. 
  • Cameron, Averil (1993). The later Roman empire : AD 284-430. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 067451193X. 
  • Sutherland, C. H. V. (1935). „The State of the Imperial Treasury at the Death of Diocletian“. Journal of Roman Studies 25: გვ. 150–162. 
  • Sutherland, C. H. V. (1955). „Diocletian's Reform of the Coinage“. Journal of Roman Studies 45: გვ. 116–118. 
  • Sutherland, C. H. V. (1961). „The Denarius and Sestertius in Diocletian's Coinage Reform“. Journal of Roman Studies 51: გვ. 94–97. 

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე: