აქემენიანთა იმპერია

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება

აქემენიანთა იმპერია
امپراتوری هخامنشی
Emperâturi-ye Hakhâmaneshi



 
Median Empire.svg
 
Neo-Babylonian Empire.png
 
Anatolia Ancient Regions base.svg
 
Ancient Egypt map-en.svg


ძვ. წ. 558ძვ. წ. 330


 
Vergiasun.svg
 
Diadochen1.png



Standard of Cyrus the Great (White).svg
კიროს II დიდის დროშა
Achaemenid Empire ru.svg
აქემენიდების იმპერია დარიოს I-ის მმართველობის დროს.
დედაქალაქი ბაბილონი, პერსეპოლისი, ფასარგადი, სუსა, ექბატანა
ენა სპარსული, არამეული, ელიმური, აქადური, შუმერული, მიდიური
რელიგია ზოროასტრიზმი, ბაბილონია
ისტორია სპარსული აჯანყება (ძვ.წ. 550)
ლიდიის დაპყრობა (ძვ.წ. 547)
ბაბილონის დაპყრობა(ძვ.წ. 539)
ეგვიპტის დაპყრობა(ძვ.წ. 525)
ბერძენ-სპარსელთა ომები (ძვ.წ. 499 – ძვ.წ. 449)
მარცხი მაკედონიასთან (ძვ.წ. 330)
ფართობი 8,000,000 km² (ძვ.წ. 500)
(3,088,817 sq mi)
მოსახლეობა 50,000,000 (ძვ.წ. 500)
მართველობის ფორმა მონარქია
დინასტია აქემენიდები
მეფეები კიროს II დიდი (ძვ.წ. 559 - ძვ.წ. 529)
დარიოს III (ძვ.წ. 336 - ძვ.წ. 330)
დღეს
Faravahar background

ირანის ისტორია

სპარსეთის მეფე
ძვ.წ
უძველესი ისტორია
პროტო ელამი 3200–2800
ელამის დინასტია 2800–550
მითანი 1500–1200
კასიტი 10 საუკუნე.
მარლიკი 10 ს–7 ს.
მანას სამეფო 10 ს–7 ს.
მიდიელების იმპერია 728–550
აქემენიდების იმპერია 550–330
სელევკიდების სახელმწიფო 312–150
პართიის იმპერია 247–ახ.წ 226
ახ.წ
სასანიდების იმპერია 226–651
სპარსეთის ხალიფატი 637–651
ომაიანთა ხალიფატი 661–750
აბასიანთა ხალიფატი 750–1258
ტაჰირიდები 821–873
ალავიდების დინასტია 864–928
საჯიდსების დინასტია 889/890–929
საფარიდები 861–1003
სამანიდები 875–999
ზიარიდების დინასტია 928–1043
ბუიდების დინასტია 934–1062
სალარიდები 942–979
მამუნდისები 995-1017
ღაზნევიდების იმპერია 963–1187
ღურიდების დინასტია 1149–1212
სელჯუკთა იმპერია 1037–1194
ხვარაზმელების დინასტია 1077–1231
ილხანელები 1256–1353
მუზაფარიდების დინასტია 1314–1393
ჩობანდის დინასტია 1337–1357
ჯალაირდების დინასტია 1339–1432
თემურიდების იმპერია 1370–1506
ყარა-ყოიუნლუ 1407–1468
აყ-ყოიუნლუ 1378–1508
სეფიანთა დინასტია 1501–1722*
ჰოტაკების დინასტია 1722–1729
აფშარიდები 1736–1750
ზენდები 1750–1794
ყაჯარები 1781–1925
ფეჰლევიანები 1925–1979
ირანის ისლამური რესპუბლიკა 1979 - დღემდე

აქემენიანების იმპერია (დიდი სპარსული იმპერია) - წარმოიშვა ირანის ტერიტორიაზე ძვ. წ. 558 , ხოლო გაანადგურა ალექსანდრე მაკედონელმა ძვ. წ. 330 წელს. სპარსული სახელმწიფოს სათავეში აქემენიანთა დინასტია იყო .

ისტორია[რედაქტირება]

ირანის პლატოზე ინდო-არიული ტომები პირველად ძვ. წ. X საუკუნეში გამოჩნდნენ. მანამდე აქ არა არიული ხალხი ელამები ცხოვრობდნენ, რომლებიც დრავიდებს ენათესავებოდნენ. ძვ. წ. VIII საუკუნის ბოლოს დაიწყო სპარსების სახელმწიფოს ჩამოყალიბება. ტრადიციისამებრ პირველი სპარსული დინასტიის ფუძემდებლად ითვლება ხახამანიში. მისი უახლოვესი ჩამომავლების შესახებ მხოლოდ ბუნდოვანი ცნობები შემორჩა. გავრცელებული ვერსიის თანახმად, ჩიშპიშის შემდეგ სპარსებს ორი დინასტია (უფროსი და უმცროსი) ჰყავდათ. უფროსი მართავდა ელამთა დედაქალაქში - არშამაში, სად მართავდნენ უმცროსი დინასტიის წარმომადგენლები, უცნობია. ამ ორი შტოს ურთიერთობის შესახებ არანაირი ცნობები არ არსებობს. ცნობილია მხოლოდ რომ, უმცროსი აქემენიდები ძვ. წ. VI საუკუნის შუა პერიოდიდან აღარ ითვლებოდნენ მეფეებად.

კიროს II, სპარსეთის მძლავრი სახელმწიფოს ფუძემდებელი, მართავდა ანშანაშიც და პარსშიც, ხოლო არშამას შვილიშვილი დარიოს I გამეფებამდე უბრალო მეომარი იყო და არავითარი სამეფო პივილეგიებით არ სარგებლობდა. ჰეროდოტეს თანახმად იგი მხოლოდ თავისი სიმმაცის გამო გახდა მეფე, და არა იმიტომ რომ აქემენიდების გვარის იყო. თუმცა ძვ. წ. VI საუკუნემდე უფროსი აქემებიდებიც მხოლოდ მიდიის მეფის მორჩილები იყვნენ.

კუიროს II-ს დროს მდგომარეობა რადიკალურად შეიცვალა. 25 წლიანი ომების შედეგად მან დაიპყრო მეზობელი სახელმწიფოები და სპარსეთი წინა აზიის უძლიერეს იმპერიად აქცია. ძვ. წ. V საუკუნის უკანასკნელი მეოთხედიდად სპარსეთი შიდა არეულობებმა დაასუსტა. ძვ. წ. 424 წელს, არტაქსერქსე I-ს სიკვდილის შემდეგ გამეფდა მისი ვაჟი ქსერქსე II, მაგრამ გამეფებიდან 45 დღეში იგი საკუთარ საძინებელში მოკლეს. მათ ტახტზე მისი ნახევარ ძმა სოგდიანე აიყვანეს. მან მხოლოდ 7 თვე დაჰყო ტახტზე, თუმცა ბევრი სატრაპი მას არ სცნობდა კანონიერ მეფედ. ძვ. წ. 423 წელს მისმა ნახევარძმამ ვახაუკმა მოაწყო გადატრიალება და გამეფდა დარიოს II-ს სახელით. მასაც აუჯანყდა ძმა, მაგრამ მეფემ მოახერხა აჯანყების ჩახშობა და აბბოხებული ძმა სიკვდილით დასაჯა.

დარიოსის მმართველობისთვის დამახასიათებელია ხშირი აჯანყებები და შეთქმულებები. შეთქმულებებში დედოფალი პარუშიატიშიც იღებდა აქტიურ მონაწილეობას. სატრაპებს შორის ომები ჩვეულებრივ მოვლენად იქცა. მეფის ძალაუფლება დაკნინდა. ძვ. წ. 410 - ძვ. წ. 408 წლებში აჯანყდნენ მცირე აზიის და მიდიის ხალხები. ძვ. წ. 405 წელს იმპერიას რამდენიმე ათწლეულით ჩამოშორდა ეგვიპტე. არეულობები არ შეწყვეტილა არტაქსერქსე II-ს ხანგძლივი მმართველობის დროსაც. მისი გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე ავიდა ენერგიული აქემენიდი - არტაქსერქსე III. მან სასტიკი ზომებით ცოტა ხნით აღადგინა იმპერიის ერთიანობა და დაიბრუნა ეგვიპტე. მისი ვაჟის არშის ხანმოკლე მმართველობის შემდეგ ტახტზე აქემენიდების დინასტიის სხვა შტოს წარმომადგენელი დარიოს III ავიდა. იგი სპარსეთის უკანასკნელი მეფე გახდა. ძვ. წ. 334 - ძვ. წ. 330 წლებში აქემენიდების იმპერია ალექსანდრე მაკედონელმა დაიპყრო, რითიც მან არსებობა შეწყვიტა.

გენეალოგია[რედაქტირება]

 
 
 
 
 
ხახამანიში
ძვ. წ. 700 - ძვ. წ. 675
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ჩიშპიში
ძვ. წ. 675 - ძვ. წ. 640
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
კიროს I
ძვ. წ. 640 - ძვ. წ. 600
 
 
 
 
 
 
არიარამნა
ძვ. წ. 640 - ძვ. წ. 615
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
კამბისე I
ძვ. წ. 600 - ძვ. წ. 559
 
 
 
 
 
 
არშამა
ძვ. წ. 615 - ?
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
კიროს II
ძვ. წ. 559 - ძვ. წ. 530
 
 
 
 
 
 
ვიშტასპა
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
კამბისე II
ძვ. წ. 530 - ძვ. წ. 522
 
 
ბარდია
ძვ. წ. 522
 
 
დარიოს I
ძვ. წ. 522 - ძვ. წ. 486
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქსერქსე I
ძვ. წ. 486 - ძვ. წ. 465
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაქსერქსე I
ძვ. წ. 465 - ძვ. წ. 424
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქსერქსე II
ძვ. წ. 424
 
 
სოგდიანე
ძვ. წ. 424 - ძვ. წ. 423
 
 
დარიოს II
ძვ. წ. 423 - ძვ. წ. 404
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაქსერქსე II
ძვ. წ. 404 - ძვ. წ. 359
 
 
 
ოტანი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაქსერქსე III
ძვ. წ. 359 - ძვ. წ. 338
 
 
 
არშამა
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არსესი
ძვ. წ. 338 - ძვ. წ. 336
 
 
 
დარიოს III
ძვ. წ. 336 - ძვ. წ. 330
 

ფოტო გალერეა[რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება]

  • Рыжов, K. (2001). Энциклопедия - Все монархи мира - Древний Восток. Вече, Москва. ISBN 5-7838-0829-6