ქართველთა სამეფო

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება

ქართველთა სამეფო

Kartli - drosha jvari.svg
8091008[კ 1] Sakartvelo - drosha.svg
 
Flag of Palaeologus Emperor.svg
Kartli - drosha jvari.svg
დროშა
83principality-taykc.gif
ტაო-კლარჯეთის (ქართველთა) სამეფო X საუკუნეში
დედაქალაქი არტანუჯი
ბანა
ენა ქართული ენა
რელიგია მართლმადიდებლობა
მმართველობის ფორმა მონარქია
დინასტია ბაგრატიონები
მეფე
 - 809-826 აშოტ I (პირველი)
 - 888-923 ადარნასე II (პირველი მეფე „ქართველთა მეფის“ ტიტულით)
 - 1001-1008 გურგენ II (ბოლო)
შემავალი ქვეყნები საქართველოს დროშა საქართველო
თურქეთის დროშა თურქეთი
სომხეთის დროშა სომხეთი
ისტორია
 - შექმნილია 888
 - გაერთანდა საქართველოს სამეფოში 1008
საქართველოს ისტორია
საქართველოს გერბი

ეს სტატია არის ნაწილი სერიისა
უძველესი ისტორია
დიაოხის სამეფო
კოლხეთის სამეფო
იბერიის სამეფო
ლაზიკა-ეგრისის სამეფო
ძველი და ახალი ისტორია
ქართლის საერისმთავრო
კახეთის სამთავრო
კახეთ-ჰერეთის სამეფო
ტაო-კლარჯეთის სამეფო
აფხაზთა სამეფო
ჰერეთის სამეფო
საქართველოს ოქროს ხანა
ქართლის სამეფო
კახეთის სამეფო
იმერეთის სამეფო
გურიის სამთავრო
სამეგრელოს (ოდიშის) სამთავრო
აფხაზეთის სამთავრო
ქართლ-კახეთის სამეფო
სამცხე-საათაბაგო
ერთიანი ქართული სახელმწიფო
რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში
უახლესი ისტორია
საქართველოს დრ
საქართველოს სსრ
საქართველოს რესპუბლიკა
საქართველო

საქართველოს დროშა საქართველოს პორტალი
  •  •  

ქართველთა სამეფო — ფეოდალური პოლიტიკური ერთეული სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, რომლის ტერიტორიულ ბირთვს წარმოადგენდა ტაო-კლარჯეთი. ძირითადად მოიცავს დღევანდელი ერზურუმის, არტაანის, ართვინისა და ყარსის რეგიონებს.

სამეფოს შექმნას IX საუკუნის დასაწყისში საფუძველი ჩაუყარა ქართლის ერისმთავარმა, ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიის დამაარსებელმა აშოტ I-მა. მან აღადგინა ციხექალაქი არტანუჯი, რომელიც სამეფოს ცენტრი გახდა. ბაგრატიონებმა, რომელთა ძირითად დასაყრდენს იმხანად ბიზანტია წარმოადგენდა, სწრაფად გააფართოვეს თავისი სამფლობელოები და დაიწყეს საქართველოს გათავისუფლება არაბთა ბატონობისაგან. 888 წელს ადარნასე II-მ „ქართველთა მეფის“ ტიტული მიიღო, რომელიც უმაღლესი ხელისუფლების აღმნიშვნელი იყო და მემკვიდრეობით გადადიოდა, ხოლო სამეფოს „ქართველთა სამეფო“ ეწოდა.

ბაგრატიონთა სახელმწიფოში მმართველობა ფეოდალური კოლეგიალობის პრინციპზე იყო დამყარებული. ქართველთა მეფე, რომელიც ძირითადად კურაპალატის ტიტულსაც ატარებდა, უფროსად და სახელმწიფოს მეთაურად ითვლებოდა. ბაგრატიონთა სახლის დანარჩენი წევრები ფეოდალური იერარქიის სხვადასხვა საფეხურზე იდგნენ და ნომინალურად მეფის უზენაესობას ცნობდა.

ხელისუფლების დეცენტრალიზაციას ხელს უწყობდა ბიზანტიის იმპერიის პოლიტიკაც, რომელიც ბაგრატონთა სახლის სხვადასხვა შტოს წარმომადგენლებს უხვად ურიგებდა მაგისტროსისა და სხვა საკარისკაცო ტიტულებს, რითაც ქმნიდა ხელსაყრელ პირობებს სახლის წევრთა შორის შუღლისა და დაპირისპირებისათვის. ამავე მიზნით საიმპერატორო კარი ქართველთა მეფეებს (თუ იმპერიას ეურჩებოდნენ) ყოველთვის არ აძლევდა კურაპალატობას და ამ პატივს ბაგრატიონთა სახლის სხვა წარმომადგენლებს უწყალობებდა, რაც აგრეთვე აღვივებდა მათ შორის დაპირისპირებას. თავდაპირველად ბიზანტიის იმპერიას ხელს აძლევდა არაბთა წინააღმდეგ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში ძლიერი ქართული ქრისტიანული სახელმწიფოს ჩამოყალიბება, მაგრამ არაბთა დასუსტებისა და ქართული სამყაროს გაძლიერების პირობებში ის ამ სახელმწიფოს შემდეგი გაძლიერების შეფერხებას ცდილობდა.

IX-X საუკუნეებში ქართველთა სამეფო უძლიერესი იყო ქართულ ფეოდალურ სახელმწიფოთა შორის. აშოტმა თავის სამფლობელოებს შიდა ქართლიც შეუერთა. მისი გარდაცვალების შემდეგ ქვეყანა პოლიტიკურად საგრძნობლად დასუსტდა და ბაგრატიონებს მხოლოდ კლარჯეთზეღა შერჩათ კონტროლი. მიუხედავად ამისა მისმა შვილებმა, მეფე ბაგრატ I-მა და მისმა ძმამ გვარამმა, მოქნილი პოლიტიკის მეშვეობით მოახერხეს მამის სამფლობელოების სამეფოსათვის დაბრუნება.[1]

ადარნასე II-ის გარდაცვალების შემდეგ მმართველი სახლი ადარნასეს ორ შვილს სუმბატ კურაპალატსა და ბაგრატ მაგისტროსს შორის დაიყო შესაბამისად ორ, ტაოს პირველ და მეორე შტოებად. ქართველთა მეფის ტიტული ტაოს პირველ შტოში დამკვიდრდა.[2] ტაოს პოლიტიკური ცენტრი ბანა იყო, კლარჯეთისა კი არტანუჯი. ამ ორი ქართული ქვეყნის, ძირითადი ისტორიულ-გეოგრაფიული პროვინციის, მიხედვით ეწოდა ამ სახელმწიფოს სამეცნიერო ლიტერატურაში ტაო-კლარჯეთი.

მთელი IX-X საუკუნეების მანძილზე ქართველთა სამეფო აქტიურად ცდილობდა საქართველოს გაერთიანებას. იგი იბრძოდა ბიზანტიის იმპერიის, მახლობელი აღმოსავლეთის მაჰმადიანური საამიროების წინააღმდეგ; აგრეთვე მონაწილეობდა სახალიფოს ბრძოლაში მმართველების, კერძოდ ტფილისის ამირების წინააღმდეგ.

ქართველთა სამეფო გაძლიერდა X საუკუნის II ნახევარში, დავით III დიდი კურაპალატის და მეფეთ-მეფის დროს, რომელიც მთელი სახელმწიფოს უზენაეს ხელისუფლად იქცა. მისი სამეფოს საზღვრები სამხრეთით ვანის ტბამდე, დასავლეთით კი ერზინკამდე (ერზინჯანი) აღწევდა[3][4]. დავით III-ის მოთავეობით განხორციელდა ბაგრატ ბაგრატიონის გამეფება აფხაზთა სამეფოში (ჯერ ქართლში შემდეგ კი დას. საქართველოში), რამაც საფუძველი დაუდო ერთიან ქართულ ფეოდალურ მონარქიას.

საქართველოს გაერთიანების თარიღად ითვლება 978 წელი, როდესაც „ქართველთა სამეფოს“ (ე.ი. აღმოსავლეთ საქართველოს) თანამპყრობელმა ბაგრატ III-მ მიიღო აფხაზეთის სამეფოს (დასავლეთ საქართველოს) ტახტი. ამის შემდეგ ბაგრატი განაგრძობდა ერთიანი სამეფოს გარეთ დარჩენილი ქართული მიწების შემოერთებას: 1001 წელს, დავით III-ის გარდაცვალების შემდეგ მან მემკვიდრეობით კლარჯეთი და მეფეთა-მეფის ტიტული მიიღო, თუმცა „აფხაზთა მეფესთან“ ერთად „ქართველთა მეფის“ ტიტული და ტაო მხოლოდ 1008 წელს, მამის, გურგენ II-ის გარდაცვალების შემდეგ.

კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქართველთა სამეფოში მისი დაარსების დროიდანვე დიდი სამშენებლო საქმიანობა მიმდინარეობდა: აგებდნენ სასახლეებს, ხიდებს, ზრუნავდნენ გზების კეთილმოწყობაზე, დაარსდა ახალი საეპისკოპოსო კათედრები, გაფართოვდა ეკლესია-მონასტრების ქსელი, სადაც კულტურის და სწავლა-განათლების მნიშვნელოვანი ცენტრები შეიქმნა. ბაგრატიონი მმართველები ხელს უწყობდნენ ქართული მწერლობის, კულტურის განვითარებას, მფარველობდნენ ქართული კულტურის საზღვარგარეთულ ცენტრებს.

ტაო-კლარჯეთის ჩამოყალიბება-განვითარებისთვის აღსანიშნავია გრიგოლ ხანძთელის აღმშენებლობით საქმიანობა. სწორედ მის სახელს უკავშირდება: ხანძთის, ოპიზის, ნეძვის, წყაროსთავის, იშხნისა და კვირიკეთის აგება.

ეკონომიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ვაჭრობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქართველთა სამეფოს ცხოველი სავაჭრო ურთიერთობები ჰქონდა გაბმული სხვა ქართულ სახელმწიფოებთან — სამეფო-სამთავროებთან; ასევე ბიზანტიასთან, ჩრდილოეთისა და დასავლეთის ქვეყნებთან. X საუკუნის II ნახევარში აღდგა ქართული ფულის მოჭრა, რომელიც შეწყვეტილი იყო არაბთა ბატონობის დროიდან. არტანუჯი იყო იმდროინდელი მახლობელი აღმოსავლეთის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სავაჭრო ცენტრი. იგი სავაჭრო გზებით უკავშირდებოდა საბერძნეთს, სომხეთსა და სხვა ქვეყნებს.

მეფეები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქართველთა სამეფო
სახელი მეფობის წლები ტიტული
ტაო-კლარჯეთის მეფეები
აშოტ I დიდი კურაპალატი 809826 ტაო-კლარჯეთის მეფე
ბაგრატ I კურაპალატი 826876 ტაო-კლარჯეთის მეფე
დავით I კურაპალატი 876881 ტაო-კლარჯეთის მეფე
ადარნასე II კურაპალატი 881 (888) – 923 ტაო-კლარჯეთის მეფე;

ქართველთა მეფე 888 წლიდან

დავით II მაგისტროსი 923937 ქართველთა მეფე
ბაგრატ II (იგივე ბაგრატ III ერისთავთ-ერისთავი) 937994 ქართველთა მეფე
გურგენ II მაგისტროსი 9941008 ქართველთა მეფე
მეფეთმეფე (მთელი სამეფოს მმართველი)
დავით III დიდი კურაპალატი 9661001 მეფეთმეფე

(978 წლიდან – კურაპალატი)

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

წყარო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • გიორგი მერჩულე, ცხოვრებაჲ გრიგოლ ხანძთელისაჲ, წგნ.: ძველი ქართული ჰაგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წგნ. 1, ილ. აბულაძის რედ., თბილისი, 1963.
  • სუმბატ დავითის ძე, ცხოვრება და უწყება ბაგრატიონთა, წგნ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემა, ტ. 1, თბილისი, 1955.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

კომენტარები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. დავით III კურაპალატის სამფლობელო ბაგრატ III-მ მისგან 1001 წელს მიიღო, თუმცა "აფხაზთა მეფის" ტიტულთან ერთად "ქართველთა მეფის" ტიტულიც1008-ში, მამის, გურგენის გარდაცვალების შემდეგ (საქართველოს სამეფოს შექმნა).

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ლ. სანიკიძე, უქარქაშო ხმლები, I, გვ. 368
  2. ლ. სანიკიძე, უქარქაშო ხმლები, I, გვ. 383
  3. ლ. სანიკიძე, უქარქაშო ხმლები, I, გვ. 386
  4. მ. ლორთქიფანიძე, ქსე, ტ.10, გვ. 462