ქართველთა სამეფო

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search

ქართველთა სამეფო

Kartli - drosha jvari.svg
888/8991008[კ 1] Sakartvelo - drosha.svg
 
Flag of None.svg
Kartli - drosha jvari.svg
დროშა
83principality-taykc.gif
ქართველთა სამეფო
დედაქალაქი არტანუჯი
ბანა
ენა ქართული ენა
მმართველობის ფორმა მონარქია
დინასტია ბაგრატიონები
შემავალი ქვეყნები საქართველოს დროშა საქართველო
თურქეთის დროშა თურქეთი
სომხეთის დროშა სომხეთი
 - გაერთანდა საქართველოს სამეფოში 1008
საქართველოს ისტორია
საქართველოს გერბი

ეს სტატია არის ნაწილი სერიისა
უძველესი ისტორია
დიაოხის სამეფო
კოლხეთის სამეფო
იბერიის სამეფო
ლაზიკა-ეგრისის სამეფო
ძველი და ახალი ისტორია
ქართლის საერისმთავრო
კახეთის სამთავრო
კახეთ-ჰერეთის სამეფო
ტაო-კლარჯეთის სამეფო
აფხაზთა სამეფო
ჰერეთის სამეფო
საქართველოს ოქროს ხანა
ქართლის სამეფო
კახეთის სამეფო
იმერეთის სამეფო
გურიის სამთავრო
სამეგრელოს (ოდიშის) სამთავრო
აფხაზეთის სამთავრო
ქართლ-კახეთის სამეფო
სამცხე-საათაბაგო
ერთიანი ქართული სახელმწიფო
რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში
უახლესი ისტორია
საქართველოს დრ
საქართველოს სსრ
საქართველოს რესპუბლიკა
საქართველო

საქართველოს დროშა საქართველოს პორტალი
  •  •  

ქართველთა სამეფო — ფეოდალური პოლიტიკური ერთეული სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, რომლის ტერიტორიულ ბირთვს წარმოადგენდა ტაო-კლარჯეთი. ძირითადად მოიცავს დღევანდელი ერზურუმის, არტაანის, ართვინისა და ყარსის რეგიონებს.

სამეფოს შექმნას IX საუკუნის დასაწყისში საფუძველი ჩაუყარა ქართლის ერისმთავარმა, ბაგრატიონთა სამეფო დინასტიის დამაარსებელმა აშოტ I-მა. მან აღადგინა ციხექალაქი არტანუჯი, რომელიც სამეფოს ცენტრი გახდა. ბაგრატიონებმა, რომელთა ძირითად დასაყრდენს იმხანად ბიზანტია წარმოადგენდა, სწრაფად გააფართოვეს თავისი სამფლობელოები და დაიწყეს საქართველოს გათავისუფლება არაბთა ბატონობისაგან. 888 წელს ადარნასე II-მ „ქართველთა მეფის“ ტიტული მიიღო, რომელიც უმაღლესი ხელისუფლების აღმნიშვნელი იყო და მემკვიდრეობით გადადიოდა, ხოლო სამეფოს „ქართველთა სამეფო“ ეწოდა.

ბაგრატიონთა სახელმწიფოში მმართველობა ფეოდალური კოლეგიალობის პრინციპზე იყო დამყარებული. ქართველთა მეფე, რომელიც ძირითადად კურაპალატის ტიტულსაც ატარებდა, უფროსად და სახელმწიფოს მეთაურად ითვლებოდა. ბაგრატიონთა სახლის დანარჩენი წევრები ფეოდალური იერარქიის სხვადასხვა საფეხურზე იდგნენ და ნომინალურად მეფის უზენაესობას ცნობდა.

ხელისუფლების დეცენტრალიზაციას ხელს უწყობდა ბიზანტიის იმპერიის პოლიტიკაც, რომელიც ბაგრატონთა სახლის სხვადასხვა შტოს წარმომადგენლებს უხვად ურიგებდა მაგისტროსისა და სხვა საკარისკაცო ტიტულებს, რითაც ქმნიდა ხელსაყრელ პირობებს სახლის წევრთა შორის შუღლისა და დაპირისპირებისათვის. ამავე მიზნით საიმპერატორო კარი ქართველთა მეფეებს (თუ იმპერიას ეურჩებოდნენ) ყოველთვის არ აძლევდა კურაპალატობას და ამ პატივს ბაგრატიონთა სახლის სხვა წარმომადგენლებს უწყალობებდა, რაც აგრეთვე აღვივებდა მათ შორის დაპირისპირებას. თავდაპირველად ბიზანტიის იმპერიას ხელს აძლევდა არაბთა წინააღმდეგ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში ძლიერი ქართული ქრისტიანული სახელმწიფოს ჩამოყალიბება, მაგრამ არაბთა დასუსტებისა და ქართული სამყაროს გაძლიერების პირობებში ის ამ სახელმწიფოს შემდეგი გაძლიერების შეფერხებას ცდილობდა.

IX-X საუკუნეებში ქართველთა სამეფო უძლიერესი იყო ქართულ ფეოდალურ სახელმწიფოთა შორის. აშოტმა თავის სამფლობელოებს შიდა ქართლიც შეუერთა. მისი გარდაცვალების შემდეგ ქვეყანა პოლიტიკურად საგრძნობლად დასუსტდა და ბაგრატიონებს მხოლოდ კლარჯეთზეღა შერჩათ კონტროლი. მიუხედავად ამისა მისმა შვილებმა, მეფე ბაგრატ I-მა და მისმა ძმამ გვარამმა, მოქნილი პოლიტიკის მეშვეობით მოახერხეს მამის სამფლობელოების სამეფოსათვის დაბრუნება.[1]

ადარნასე II-ის გარდაცვალების შემდეგ მმართველი სახლი ადარნასეს ორ შვილს სუმბატ კურაპალატსა და ბაგრატ მაგისტროსს შორის დაიყო შესაბამისად ორ, ტაოს პირველ და მეორე შტოებად. ქართველთა მეფის ტიტული ტაოს პირველ შტოში დამკვიდრდა.[2] ტაოს პოლიტიკური ცენტრი ბანა იყო, კლარჯეთისა კი არტანუჯი. ამ ორი ქართული ქვეყნის, ძირითადი ისტორიულ-გეოგრაფიული პროვინციის, მიხედვით ეწოდა ამ სახელმწიფოს სამეცნიერო ლიტერატურაში ტაო-კლარჯეთი.

მთელი IX-X საუკუნეების მანძილზე ქართველთა სამეფო აქტიურად ცდილობდა საქართველოს გაერთიანებას. იგი იბრძოდა ბიზანტიის იმპერიის, მახლობელი აღმოსავლეთის მაჰმადიანური საამიროების წინააღმდეგ; აგრეთვე მონაწილეობდა სახალიფოს ბრძოლაში მმართველების, კერძოდ ტფილისის ამირების წინააღმდეგ.

ქართველთა სამეფო გაძლიერდა X საუკუნის II ნახევარში, დავით III დიდი კურაპალატის და მეფეთ-მეფის დროს, რომელიც მთელი სახელმწიფოს უზენაეს ხელისუფლად იქცა. მისი სამეფოს საზღვრები სამხრეთით ვანის ტბამდე, დასავლეთით კი ერზინკამდე (ერზინჯანი) აღწევდა[3][4]. დავით III-ის მოთავეობით განხორციელდა ბაგრატ ბაგრატიონის გამეფება აფხაზთა სამეფოში (ჯერ ქართლში შემდეგ კი დას. საქართველოში), რამაც საფუძველი დაუდო ერთიან ქართულ ფეოდალურ მონარქიას.

საქართველოს გაერთიანების თარიღად ითვლება 978 წელი, როდესაც „ქართველთა სამეფოს“ (ე.ი. აღმოსავლეთ საქართველოს) თანამპყრობელმა ბაგრატ III-მ მიიღო აფხაზეთის სამეფოს (დასავლეთ საქართველოს) ტახტი. ამის შემდეგ ბაგრატი განაგრძობდა ერთიანი სამეფოს გარეთ დარჩენილი ქართული მიწების შემოერთებას: 1001 წელს, დავით III-ის გარდაცვალების შემდეგ მან მემკვიდრეობით კლარჯეთი და მეფეთა-მეფის ტიტული მიიღო, თუმცა „აფხაზთა მეფესთან“ ერთად „ქართველთა მეფის“ ტიტული და ტაო მხოლოდ 1008 წელს, მამის, გურგენ II-ის გარდაცვალების შემდეგ.

კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქართველთა სამეფოში მისი დაარსების დროიდანვე დიდი სამშენებლო საქმიანობა მიმდინარეობდა: აგებდნენ სასახლეებს, ხიდებს, ზრუნავდნენ გზების კეთილმოწყობაზე, დაარსდა ახალი საეპისკოპოსო კათედრები, გაფართოვდა ეკლესია-მონასტრების ქსელი, სადაც კულტურის და სწავლა-განათლების მნიშვნელოვანი ცენტრები შეიქმნა. ბაგრატიონი მმართველები ხელს უწყობდნენ ქართული მწერლობის, კულტურის განვითარებას, მფარველობდნენ ქართული კულტურის საზღვარგარეთულ ცენტრებს.

ტაო-კლარჯეთის ჩამოყალიბება-განვითარებისთვის აღსანიშნავია გრიგოლ ხანძთელის აღმშენებლობით საქმიანობა. სწორედ მის სახელს უკავშირდება: ხანძთის, ოპიზის, ნეძვის, წყაროსთავის, იშხნისა და კვირიკეთის აგება.

ვაჭრობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქართველთა სამეფოს ცხოველი სავაჭრო ურთიერთობები ჰქონდა გაბმული სხვა ქართულ სახელმწიფოებთან — სამეფო-სამთავროებთან; ასევე ბიზანტიასთან, ჩრდილოეთისა და დასავლეთის ქვეყნებთან. X საუკუნის II ნახევარში აღდგა ქართული ფულის მოჭრა, რომელიც შეწყვეტილი იყო არაბთა ბატონობის დროიდან. არტანუჯი იყო იმდროინდელი მახლობელი აღმოსავლეთის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სავაჭრო ცენტრი. იგი სავაჭრო გზებით უკავშირდებოდა საბერძნეთს, სომხეთსა და სხვა ქვეყნებს.

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

წყარო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • გიორგი მერჩულე, ცხოვრებაჲ გრიგოლ ხანძთელისაჲ, წგნ.: ძველი ქართული ჰაგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წგნ. 1, ილ. აბულაძის რედ., თბილისი, 1963.
  • სუმბატ დავითის ძე, ცხოვრება და უწყება ბაგრატიონთა, წგნ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემა, ტ. 1, თბილისი, 1955.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

კომენტარები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. დავით III კურაპალატის სამფლობელო და ტიტული კურაპალატი ბაგრატ III-მ ბიზანტიის იმპერატორ ბასილი II-ისგან 1001 წელს მიიღო, თუმცა "აფხაზთა მეფის" ტიტულთან ერთად "ქართველთა მეფის" ტიტული 1008 წელს, მამის, გურგენის გარდაცვალების შემდეგ (საქართველოს სამეფოს შექმნა).

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ლ. სანიკიძე, უქარქაშო ხმლები, I, გვ. 368
  2. ლ. სანიკიძე, უქარქაშო ხმლები, I, გვ. 383
  3. ლ. სანიკიძე, უქარქაშო ხმლები, I, გვ. 386
  4. მ. ლორთქიფანიძე, ქსე, ტ.10, გვ. 462