სომხეთ-საქართველოს ომი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
სომხეთ-საქართველოს ომი
თარიღი 5 დეკემბერი, 191831 დეკემბერი, 1918
მდებარეობა ქვემო ქართლი, ჯავახეთი
შედეგი საქართველოს გამარჯვება ტაქტიკური თვალსაზრისით.
ტერიტორიული
ცვლილებები
ლორეს პროვინციის ორმხრივი კონტროლი
მხარეები
Flag of Georgia (1918–1921).svg საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა Flag of the First Republic of Armenia.svg სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკა
მეთაურები
Flag of Georgia (1918–1921).svg ნოე ჟორდანია
Flag of Georgia (1918–1921).svg გრიგოლ გიორგაძე
Flag of Georgia (1918–1921).svg ალექსანდრე გედევანიშვილი
Flag of Georgia (1918–1921).svg გიორგი მაზნიაშვილი
Flag of Georgia (1918–1921).svg გიორგი სუმბათაშვილი
Flag of Georgia (1918–1921).svg გიორგი კვინიტაძე
Flag of Georgia (1918–1921).svg სტეფანე ახმეტელაშვილი
Flag of Georgia (1918–1921).svg არტემ ჯიჯიხია
Flag of Georgia (1918–1921).svg აბელ მაყაშვილი
Flag of Georgia (1918–1921).svg გიორგი წულუკიძე
Flag of Georgia (1918–1921).svg ვალერიან ჯუღელი
Flag of the First Republic of Armenia.svg ჰოვანეს კაჯაზნუნი
Flag of the First Republic of Armenia.svg ჰოვანეს ახვერდიანი
Flag of the First Republic of Armenia.svg თოვმას ნაზარბეკიანი
Flag of the First Republic of Armenia.svg დრასტამატ კანაიანი
Flag of the First Republic of Armenia.svg მოვსეს სილიკიანი
Flag of the First Republic of Armenia.svg ალექსანდრ შნეური
Flag of the First Republic of Armenia.svg ალექსანდრ კოროლკოვი
Flag of the First Republic of Armenia.svg არტემი ტერ-ნიკოღოსიანი
Flag of the First Republic of Armenia.svg დმიტრი ნესტეროვსკი
Flag of the First Republic of Armenia.svg გევორქ მირიმანიანი

სომხეთ-საქართველოს ომი — შეიარაღებული კონფლიქტი სომხეთის დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის 1918 წლის დეკემბერში, საქართველოს თავდაცვითი ომი სომხეთის წინააღმდეგ. საბრძოლო მოქმედებები ლორესა და ჯავახეთში დაიწყო სომხეთის ჯარების მოულოდნელი თავდასხმით ქართულ სასაზღვრო ნაწილებზე 12 დეკემბერს; დასრულდა მათი დამარცხებით შულავერ-სადახლოს ბრძოლებში 29 დეკემბერს და დაზავების შეთანხმებით 31 დეკემბერს.

წინაპირობები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ეთნიკური პროცესები XIX-XX საუკუნეების საქართველოში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკას გაუჩნდა ტერიტორიული პრეტენზიები საქართველოსთან. პრეტენზიის მიზეზი სომხეთის ხელისუფლებაში მოსული ულტრანაციონალისტური პარტია დაშნაკცუთიუნის ლიდერების პოლიტიკური შეხედულებები გახდა. მათი მოსაზრებით სამხრეთ კავკასიის ყველა რეგიონი სადაც შესამჩნევი ოდენობით წარმოდგენილი იყო სომხური მოსახლეობა, მათი სახელმწიფოს შემადგენლობაში უნდა შესულიყო. XIX-XX საუკუნეებში რუსეთის ხელისუფლების უშუალო ხელშეწყობით სპარსეთიდან და ოსმალეთიდან ათობით ათასი სომხური ოჯახი გადმოსახლდა საქართველოში. რუსეთ-ოსმალეთის და რუსეთ-სპარსეთის ყოველ ომს სომეხი ახალმოსახლეების ტალღები მოჰყვებოდა, მიგრაცია არ შეწყვეტილა მშვიდობიან პერიოდშიც. 1795-1827 წლებში ერევნის სახანოდან დაახლოებით 20 000 სომეხი გადმოსახლდა ქართლ-კახეთში[1]. 1797 წელს გულისტანიდან 400 სომხური ოჯახი გადმოსახლდა შულავერში (დღევანდელი დაბა შაუმიანი)[2], 1799 წელს ხაჩენიდან გადმოსახლებული 68 ოჯახიდან 43 სოფელ დაღეთში დამკვიდრდა, 25 სოფელ ბოლნისში[3]. 1809-1811 წლებში ქვემო ქართლში კიდევ 428 სომხური ოჯახი (2 140 ადამიანი) ჩამოსახლდა ყარაბაღის სახანოდან[4], 1820 წელს სომეხი ახალმოსახლეები დამკვიდრდნენ სოფელ სამშვილდეშიც[5]. სომხებისთვის, განსაკუთრებით ვაჭრებისა და ხელოსნებისთვის მიმზიდველი იყო თბილისი. საქართველოს დედაქალაქში, რომელიც 1795 წელს აღა-მაჰმად-ხანის შემოსევის შემდეგ დაინგრა და როგორც ქართული ისე არაქართული მოსახლეობისგან პრაქტიკულად დაიცალა, XIX საუკუნეში ნომერ პირველ ეთნიკურ ჯგუფად ოსმალეთიდან და სპარსეთიდან გადმოსახლებული სომხები იქცნენ. ქალაქში მათი მიგრაცია რუსეთის იმპერიის მიერ ქართლ-კახეთის სამეფოს ანექსიის შემდეგ პრაქტიკულად მყისიერად დაიწყო, 1804 წელს დედაქალაქში 2 000 სომეხი გადმოსახლდა ერევნის სახანოდან[6], 1807-1808 წლებში მათ კიდევ 338 ოჯახი (1 906 ადამიანი) დაემატა[7], გადმოსახლება არც შემდეგ შეწყვეტილა. 1897 წელს სომხები ქალაქის მოსახლეობის 29,53% (47 133) შეადგენდნენ, ქართველები 26,44% (42 200)[8].

ბორჩალოს მაზრაში, რომელიც დღევანდელი ბოლნისის, დმანისის, მარნეულისა და წალკის მუნიციპალიტეტებს ასევე სომხეთის რესპუბლიკის ლორესა და ტავუშის პროვინციების ტერიტორიის ნაწილს მოიცავდა, სომხების წილმა 1897 წელს 36,88% (47 423) მიაღწია[9], მათი უმრავლესობა მაზრის სამხრეთში, ლორეს უბანში ცხოვრობდა[10]. რუსეთის ხელისუფლება ქვემო ქართლში სომხების გარდა სხვა ერების დამკვიდრებასაც უწყობდა ხელს, XIX საუკუნეში იმპერიის ხელშეწყობით რეგიონში ათასობით ბერძენი[11], გერმანელი[12] და რუსი ახალმოსახლე დაფუძნდა. 1897 წელს ბორჩალოს მაზრის მკვიდრთა 16,64% (21 393) ბერძენი, 6,29% (8 089) რუსი და 1,94% (2 496) გერმანელი იყო[13].

რუსეთის იმპერია არ ყოფილა ერთადერთი, რომელიც ქვემო ქართლის ეთნიკური შემადგენლობის შეცვლას ცდილობდა. XVII-XVIII საუკუნეებში სპარსეთის ხელისუფლებამ რეგიონში ათასობით აზერბაიჯანული ოჯახი გადმოასახლა[14] რათა საქართველოში საიმედო დასაყრდენი შეექმნა. ამავდროულად სპარსელებთან და ოსმალებთან ხშირი ომებისა და XVIII საუკუნიდან დაღესტნელთა განუწყვეტელი, მძარცველური თავდასხმების გამო რეგიონის ქართული მოსახლეობისთვის საცხოვრებლად გაუსაძლისი პირობები იქმნებოდა. იმისათვის რომ გამუდმებული ომებისა და თარეშის მსხვერპლად არ ქცეულიყვნენ ქართველი გლეხები იძულებული ხდებოდნენ დაეტოვებინათ მშობლიური მხარე და საქართველოს შიდა პროვინციებში ეძებნათ თავშესაფარი[15]. ქვემო ქართლის დიდი ნაწილი მოსახლეობისგან დაიცალა, რეგიონში ქართველების რაოდენობა უკიდურესად შემცირდა. ერთი მხრივ XVI-XVIII საუკუნეებში ქვემო ქართლის პერმანენტული და დამანგრეველი ომების ასპარეზად ქცევის, ხოლო მეორე მხრივ XVII-XIX საუკუნეებში სპარსეთისა და რუსეთის იმპერიების მიერ განხორციელებული აგრესიული დემოგრაფიული პოლიტიკის გამო, ბორჩალოს მაზრაში ქართველები უმცირესობად იქცნენ. 1897 წელს მაზრის მოსახლეობის მხოლოდ 6,11% (7 863) იყო ქართველი[16]. შექმნილი დემოგრაფიული მდგომარეობა ნოყიერ ნიადაგს უქმნიდა საქართველოს მეზობელ სახელმწიფოებს ტერიტორიული პრეტენზიები გამოეცხადებინათ ამ უძველეს ქართულ მხარეზე.

XIX საუკუნეში კარდინალურად შეიცვალა სამცხისა და ჯავახეთის ეთნიკური შემადგენლობაც. მას შემდეგ რაც, 1828-1829 წლების ომში ოსმალეთი დაამარცხა, რუსეთის იმპერიამ ორივე რეგიონში მცხოვრები ათობით ათასი მუსლიმი ქართველი აიძულა გადასახლებულიყვნენ ოსმალეთში[17]. განსაკუთრებით დაზარალდა ჯავახეთი, რომელიც მოსახლეობის აბსოლიტურ უმრავლესობას დაატოვებინეს[18]. დაცარიელებულ ქართულ სოფლებში რუსეთის ხელისუფლების გადაწყვეტილებითა და ხელშეწყობით, 7 300 სომხური ოჯახი გადმოსახლდა ერზურუმიდან (ოსმალეთი)[19]. ახალმოსულთა უმრავლესობა ჯავახეთში დამკვიდრდა[20], შედარებით მცირე ნაწილი კი სამცხესა და თრიალეთში დასახლდა[21]. 1897 წელს ახალციხის მაზრის მოსახლეობის 22% (15 144) სომხები შეადგენდნენ[22], ხოლო ახალქალაქის მაზრაში მათმა წილმა 72,26% (52 539) მიაღწია[23]. იმ დროს როდესაც ჯავახეთში ქართველების წილი 8,87%-მდე (6 451) შემცირდა[24]. რუსეთის ხელისუფლებამ რეგიონში სომხების გარდა რამდენიმე ასეული დუხობორების ოჯახიც გადმოასახლა[25], რომლებიც ახალქალაქის მაზრის რვა სოფელში დაფუძნდნენ. 1897 წელს რუსებმა ჯავახეთში მოსახლეობის 7,09% (5 155) შეადგინეს[26]. სომხების გადმოსახლების პროცესი მთელი ასწლეულის განმავლობაში გრძელდებოდა, XIX საუკუნის დასასრულს თბილისის გუბერნიაში, რომელიც აღმოსავლეთ საქართველოს მოიცავდა მათმა რაოდენობამ 196 189 მიაღწია[27], გუბერნიის მთლიანი მოსახლეობის 18,67%.

სომხების მიგრაციის პროცესი ნაკლები მასშტაბებით, მაგრამ ასევე შეეხო დასავლეთ საქართველოს. გადმოსახლების პროცესი გააქტიურდა რუსეთ-ოსმალეთის 1877-1878 წლების ომის შემდეგ, როდესაც ოსმალეთში მცხოვრებმა სომხურმა მოსახლეობამ საქართველოს შავიზღვისპირეთში დაიწყო დასახლება. 1897 წელს ქუთაისის გუბერნიაში უკვე 24 043 სომეხი ცხოვრობდა[28], გუბერნიის მთლიანი მოსახლეობის 2,27%. ახალმოსულთა მნიშვნელოვანი ნაწილი აფხაზეთსა და აჭარაში დაფუძნდა, კერძოდ ბათუმის ოკრუგში 7 120[29] (8,05%), ხოლო სოხუმის ოკრუგში 6 552 (6,17%) სომეხი ცხოვრობდა[30].

მცირე ოდენობით სომხები დამკვიდრდნენ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოშიც, ისტორიულ არტანში, კოლასა და ტაოში. ყარსის ოლქის არტანისა და ოლთისის ოკრუგებში მოსახლეობის 2,92% (1 918)[31] და 9,91% (3 125) სომხები შეადგენდნენ[32]. ჯამში 1897 წელს საქართველოში, რომელიც ადმინისტრაციულად ორ გუბერნიად (თბილისისა და ქუთაისის) და ორ ოკრუგად (არტანისა და ოლთისის) იყო დაყოფილი, 225 275 სომეხი ცხოვრობდა, ქვეყნის მთლიანი მოსახლეობის 10,21%.

1800 წლისთვის საქართველოში მცხოვრები სომხების რაოდენობა რამდენიმე ათას ოჯახს არ აღემატებოდა და მათი წილი ქართული სამეფო-სამთავროების მთლიან მოსახლეობაში უმნიშვნელო იყო. სომხების უმრავლესობა საქართველოს სხვადასხვა ქალაქსა და დაბაში ცხოვრობდა, მათი საქმიანობის ძირითად სფეროს ვაჭრობა და ხელოსნობა წარმოადგენდა, ასევე იყვნენ სახელმწიფო სამსახურში და ზოგჯერ ქართველ მეფე-მთავართა დიპლომატიურ დავალებებსაც ასრულებდნენ. გვიან შუა საუკუნეებში სომხები კარგად იყვნენ ინტეგრირებული ქართულ ფეოდალურ საზოგადოებაში. მდგომარეობა კარდინალურად შეიცვალა XIX საუკუნიდან, როდესაც რუსეთის იმპერიამ მიზანმიმართულად დაიწყო სომხების გადმოსახლება და კომპაქტურად განსახლება საქართველოს რეგიონებსა და ქალაქებში, რადგან მათ განიხილავდა იმპერიის მიმართ ყველაზე ლოიალურად განწყობილ ერად კავკასიაში[33]. სომხების გადმოსახლების პროცესი გაგრძელდა 1897 წლის შემდეგაც, 1902 წლამდე დამატებით 55 000 სომეხი ემიგრირდა ოსმალეთიდან საქართველოში[34], რაც იქ მიმდინარე სომხურ-მუსლიმური ხოცვა-ჟლეტვით იყო განპირობებული. 1914 წელს პირველი მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ მალევე, ოსმალეთში სომხურ და მუსლიმურ მოსახლეობას შორის სისხლისმღვრელი კონფლიქტი განახლდა, რაც საბოლოო ჯამში სომხების მასობრივ ხოცვა-ჟლეტვაში და დეპორტაციაში გადაიზარდა. სიკვდილისაგან თავის დასახსნელად ასობით ათასმა სომეხმა დევნილმა რუსეთის იმპერიას შეაფარა თავი, მათი ნაწილი საქართველოში შემოვიდა, ამდენად სომხების რაოდენობა საქართველოში კიდევ უფრო გაიზარდა[35].

სომხურ-ქართული კონფლიქტის საფუძვლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ილია ჭავჭავაძე

XIX საუკუნის დასაწყისიდან მას შემდეგ რაც, რუსეთის იმპერიამ 1801 წლიდან მოყოლებული ყველა ქართული სამეფო-სამთავროს ანექსია მოახდინა და ამავდროულად დაიწყო სომხების გადმოსახლება საქართველოში, სომხური ინტელიგენციის ნაწილს და რადიკალურად განწყობილ ნაციონალისტურ ჯგუფებს გაუჩნდათ პრეტენზია ქართულ რეგიონებზე. ამ მხარეების "სომხურობის" დასამტკიცებლად, ერთი მხრივ დაიწყეს ქართული ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების დაზიანება და სომხურად გამოცხადება, საქართველოს ისტორიისა და ქართული კულტურის დაკნინება, მეორე მხრივ კი გააჩაღეს ფართო პროპაგანდისტული მუშაობა რომლის მიზანი იყო, როგორც საკუთრივ სომხების ისე უცხოელების დარწმუნება, რომ ამ რეგიონებში სომხები ავტოქთონები იყვნენ და არა ახალმოსახლეები, იმის მიუხედავად რომ საქართველოში სომხების მასობრივი გადმოსახლება სულ რამდენიმე ათეული წლის დაწყებული იყო და მათი მოღვაწეობის პერიოდშიც აქტიურად გრძელდებოდა[36]. ამ მხრივ განსაკუთრებით გამოიჩინეს თავი ქერობე პატკანოვმა, გერასიმ ეზოვმა, ალექსანდრ ერიცოვმა და სხვა სომეხმა მოღვაწეებმა. გრიგორ არწრუნის რედაქტორობით გამომავალი გაზეთი "მშაკი" და სხვა სომხური გაზეთები სხვადასხვა ავტორების ანტიქართული შინაარსის სტატიებს ბეჭდავდნენ და საქართველოში ჩამოსახლებულ სომხებს შორის ქართველების მიმართ ანტაგონიზმს აღვივებდნენ, მათ პასუხი გასცეს ქართველმა საზოგადო მოღვაწეებმა ილია ჭავჭავაძემ[37], მიხეილ თამარაშვილმა[38], დიმიტრი ბაქრაძემ[39] და სხვებმა. ამავდროულად ნაციონალისტურად და ანტიქართულად განწყობილ ჯგუფებს ჰქონდათ წარუმატებელი მცდელობა, სომხებით კომპაქტურად დასახლებული მაზრები თბილისის გუბერნიის შემადგენლობიდან გამოეყვანათ და ერევნის გუბერნიისთვის გადაეცათ. ყველაფრის მიუხედავად ქართველებისა და სომხების უმრავლესობას შორის მშვიდი და კეთილმეზობლური ურთიერთობა მაინც შენარჩუნდა.

საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენა და ვითარება ამიერკავკასიაში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა

პირველ მსოფლიო ომში რუსეთის იმპერიის დამარცხების, ბოლშევიკური გადატრიალებისა და რუსეთში სამოქალაქო ომის დაწყების შემდეგ, სამხრეთ კავკასიის ერებმა 1918 წელს სცადეს შეექმნათ ერთობლივი ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკა[40], თუმცა რესპუბლიკა ქართველებს, სომხებსა და აზერბაიჯანელებს შორის არსებული განსხვავებული საგარეო პოლიტიკური შეხედულებების გამო სიცოცხლისუუნარო აღმოჩნდა[41]. 1918 წლის 26 მაისს საქართველომ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა[42], ორი დღის შემდეგ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა სომხეთმაც[43]. 1918 წლის გაზაფხულზე წამოწყებული ოსმალეთის სამხედრო კამპანიის შედეგად როგორც საქართველომ ისე სომხეთმა მნიშვნელოვანი ტერიტორიული დანაკარგი განიცადეს, კერძოდ ოსმალეთმა 1918 წლის 4 ივნისის ბათუმის ხელშეკრულებით, საქართველოს ჩამოაჭრა ბათუმის ოლქი, არტანისა და ოლთისის ოკრუგები, ახალქალაქის მაზრა და ახალციხის მაზრის დიდი ნაწილი[44]. დამოუკიდებელ საქართველოს მხარდამჭერად გერმანიის იმპერია მოევლინა[45], რომელმაც ახლადშექმნილ რესპუბლიკას მნიშვნელოვანი სამხედრო, პოლიტიკური და ეკონომიკური დახმარება აღმოუჩინა[46]. სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკა კი 4 ივნისის საზავო ხელშეკრულებით კარგავდა საერთო საზღვარს საქართველოსთან და მის შემადგენლობაში მხოლოდ ერევნის გუბერნიის მცირე ნაწილი რჩებოდა[47]. ბათუმის საზავო ხელშეკრულებით ოკუპირებული ტერიტორიის გარდა ოსმალეთმა საქართველოს ხელისუფლებას მოთხოვა დროებით დაეთმო მისთვის ბორჩალოს მაზრის ლორეს უბანი იმ მიზნით რომ დაუბრკოლებელი და უშუალო კავშირი დაემყარებინა აზერბაიჯანთან[48]. 1918 წლის ივნისში მომხდარი შეტაკებებისა და მოლაპარაკებების შემდეგ, ოსმალეთის არმიამ დაიკავა მდ.კამენკის მარჯვენა სანაპირო ხაზი, კერძოდ სოფლები: ნოვო-პოკროვკა, ჯელალ–ოღლი, ნიკოლაევკა, გერგერი, ვარდაბლური, კურთანი, დარაქენდი და შემდეგ ხაზი ყოფილი ამიერკავკასიის რკინიგზების ალექსანდროვკის მონაკვეთის 117-ე ვერსის ხიდიდან სადგურებს ქობერსა და კალაგერანს შორის, სოფელ მარცამდე და ლორუტამდე[49]. ლორეს მონაკვეთის ჩრდილოეთ ნაწილის შენარჩუნება საქართველომ შეძლო გერმანიისა და საქართველოს სამხედრო ნაწილების ერთობლივი მოქმედებით, რის შედეგადაც ოსმალთა მცდელობა დაეკავებინათ მეტი ტერიტორია აღიკვეთა მდინარე კამენკასთან და ქვემო ქართლში მომხდარი შეტაკებების შემდეგ[50]. ქართული და გერმანული ნაწილები ახალ თავდაცვით ხაზზე განლაგდნენ, რომლის მდებარეობა იყო სოფლები: ვორონცოვკა, ალექსანდროვკა, აიდარბეგი, მღართი, ქობერის გასაყარი, ქარინჯი და წათერი[51]. ამიერკავკასიაში გერმანიის სამხედრო-პოლიტიკური მისიის მეთაური გენერალი ფრიდრიხ კრეს ფონ კრესენშტაინი ამ შეტაკებების შესახებ წერდა: "ჩვენი მეგობრობა ქართველებთან გერმანული სისხლით განმტკიცდა"[52].

ოქტომბრის შეტაკებები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ნოე ჟორდანია

ვითარება შეიცვალა 1918 წლის შემოდგომაზე, ნათელი გახდა რომ გერმანია და მისი მოკავშირე ოსმალეთი მარცხდებოდნენ, ოსმალებმა დაიწყეს ევაკუაცია დაკავებული ტერიტორიებიდან. ლორეს უბნის სამხრეთ ნაწილი შეთანხმების მიუხედავად 1918 წლის 18 ოქტომბერს ოსმალებმა გადასცეს არა საქართველოს არამედ სომხეთს. იმავე დღეს სომხებმა დაიწყეს შეტევა საქართველოს ტერიტორიაზე და გერმანულ-ქართული სასაზღვრო პიკეტის მიერ კონტროლირებადი ქობერის გასაყარი დაიკავეს[53]. საპასუხოდ საქართველოს სამხედრო მეთაურობამ რეგიონში 2 ჯავშანმატარებელი და 250 სამხედრო გააგზავნა, სომხებმა ქობერის გასაყარი დატოვეს[54]. ასევე ქართველებმა სომხებს მოთხოვეს დაეტოვებინათ ლორეს სამხრეთ ნაწილში მდებარე შაგალის სარკინიგზო სადგური[55], რომელიც ივნისიდან ოსმალეთის ხოლო 18 ოქტომბრიდან სომხეთის კონტროლირებად ტერიტორიაზე მდებარეობდა. სომხებმა სადგურის დატოვებაზე უარი განაცხადეს[56], ხოლო სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა ჰოვანეს კაჯაზნუნიმ მიმართა საქართველოს მთავრობის თავმჯდომარეს ნოე ჟორდანიას და განუცხადა რომ საქართველოს არმიის შეტევაზე გადასვლის შემთხვევაში სომხეთის ნაწილებს მიღებული ჰქონდათ ბრძანება თავი დაეცვათ, ასევე "მრავალტანჯული სომხეთისა და საქართველოსთვის ახალი უბედურებების თავიდან ასაცილებლად" თხოვა არ დაეშვა ქართველი სამხედროების შეტევაზე გადასვლა და დაპირდა: "ყველა სასაზღვრო საკითხს გადავჭრით მოლაპარაკებების გზით"[57]. თუმცა ეს მხოლოდ დროის მოსაგებად გამოყენებული მანევრი აღმოჩნდა ჰოვანეს კაჯაზნუნისა და სომხეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის მხრიდან. 23 ოქტომბერს სომხეთის არმიამ წამოიწყო ახალი, მასშტაბური შეტევა საქართველოს მიმართულებით, ამჯერად შეტევა მიიტანეს ქარინჯში მყოფ მცირერიცხოვან გერმანულ პოსტზე და მის შემოგარენზე, სოფელში მყოფი გერმანელები იძულებული გახდნენ დაეტოვებინათ ქარინჯი[58]. მათ დასახმარებლად სამხედრო მეთაურობამ 1 ჯავშანმატარებელი და ქვეითების ასეული გააგზავნა. 24 ოქტომბერს ბორჩალოს მაზრაში საგანგებო მდგომარეობა გამოცხადდა, მაზრის უფროსად გენერალ-მაიორი გიორგი წულუკიძე დაინიშნა[59], 25-27 ოქტომბერს ქარინჯსა და მის მიდამოებში გააფთრებული ბრძოლა გაიმართა საქართველოსა და სომხეთის ნაწილებს შორის რომელიც საქართველოს გამარჯვებით დასრულდა. 26 ოქტომბერს ჰოვანეს კაჯაზნუნიმ ტელეგრამით მიმართა საქართველოს მთავრობას, სომხეთის ნაწილების შეტევას "გაუგებრობა" უწოდა და განაცხადა რომ სომხები სოფლებს ქარინჯსა და წათერს დატოვებდნენ[60]. ამდენად 1918 წლის ოქტომბერში სომხეთის მთავრობის და სამხედროების მცდელობა დაეკავებინათ ლორეს უბნის ჩრდილოეთ ნაწილი მარცხით დასრულდა[61]. ერთი მოსაზრებით ოქტომბრის სამხედრო ავანტიურის მიზანი სომხეთის ხელისუფლების მხრიდან ტერიტორიული გაფართოების მცდელობის გარდა, იყო სურვილი დაემტკიცებინათ თავისი ერთგულება ანტანტის სახელმწიფოებისთვის[62], ჩაერთვნენ რა ხანმოკლე ლოკალურ კონფლიქტში საქართველოსთან რომელიც გერმანიის იმპერიის მოკავშირედ განიხილებოდა. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ლორეში იმ დროს მცირერიცხოვანი გერმანული კონტიგენტიც იმყოფებოდა, რომელიც ასევე ჩართული აღმოჩნდა საბრძოლო მოქმედებებში საქართველოს მხარეს, რაც შესაძლოა სომხებისთვის დამატებით არგუმენტად ქცეულიყო ანტანტასთან ურთიერთობისას[63]. მეორე მოსაზრებით ეს თავდასხმა სომხეთის მხრიდან საქართველოს სამხედრო ძალის მოსინჯვის მცდელობას წარმოადგენდა[64].

მოლაპარაკებების წარუმატებელი მცდელობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჰოვანეს კაჯაზნუნი

საქართველოს მმართველი სოციალ-დემოკრატიული პარტიის სხვადასხვა ლიდერებს განსხვავებული შეხედულებები ჰქონდათ ლორეს საკითხთან დაკავშირებით. ზოგიერთ მათგანს ჯერ კიდევ საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებამდე მიაჩნდა, რომ ბორჩალოს მაზრის ლორეს უბანი რომელიც სომხური უმრავლესობით იყო დასახლებული, შეიძლებოდა დაეთმო საქართველოს სომხეთისთვის იმ შემთხვევაში, თუ ეს ქმედება განმუხტავდა დაძაბულ გარემოს ქართველებსა და სომხებს შორის და წერტილს დაუსვამდა სომეხთა ტერიტორიულ პრეტენზიებს საქართველოსთან მიმართებით[65]. განსაკუთრებით თუკი ეს მოხდებოდა ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის ფარგლებში, რაც ამ შემთხვევაში არა სახელმწიფო არამედ ადმინისტრაციული საზღვრის ცვლილება იქნებოდა. მათი ეს პოზიცია ცნობილი იყო სომხებისთვის. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სხვა ლიდერები მკვეთრად განსხვავებულ პოზიციას იკავებდნენ, ისინი არათუ ლორეს გადაცემას ეწინააღმდეგებოდნენ, არამედ ემხრობოდნენ პრეტენზიის გამოცხადებას ერევნის გუბერნიის ალექსანდროპოლის მაზრის ნაწილზე, ისტორიულ ბამბაკზე[66] თუკი სომხეთი განაგრძობდა აგრესიულ პოლიტიკას საქართველოსთან მიმართებით, რადგან ეს რეგიონი საუკუნეების განმავლობაში საქართველოს შემადგენლობაში შედიოდა და მხოლოდ XIX საუკუნეში რუსეთის იმპერიის ადმინისტრაციის გადაწყვეტილებით გადავიდა თბილისის გუბერნიიდან ერევნის გუბერნიის შემადგენლობაში[67]. თუმცა სომხეთის ულტრანაციონალისტური ხელისუფლებისა და მრავალწლიანი ანტიქართული პროპაგანდით დაკავებული სომხური ინტელიგენციის ნაწილის პრეტენზიები საქართველოსთან მიმართებით ბევრად აღემატებოდა ლორეს. მინიმალური ამოცანა რომელსაც ისინი ისახავდნენ, საქართველოსთვის ახალქალაქის მთლიანი და ბორჩალოს მაზრის უდიდესი ნაწილის ჩამოჭრა იყო (იგულისხმება ტერიტორია მდ.ხრამის სამხრეთით)[68]. უფრო რადიკალურად განწყობილი სომეხი პოლიტიკოსები, სომხური საზოგადოების წარმომადგენლები და სამხედროები საქართველოსგან ახალქალაქისა და ბორჩალოს მაზრების დათმობის გარდა მოითხოვდნენ ახალციხის მაზრასა და ბათუმის ოლქს, რათა სომხეთს შავ ზღვაზე გასასვლელი მოეპოვებინა[69]. მათი ტერიტორიული პრეტენზიები ვრცელდებოდა გორის მაზრის ნაწილზე[70] და თვით საქართველოს დედაქალაქ თბილისზეც კი[71]. ასეთი აბსურდული ტერიტორიული პრეტენზიების გამო, რომლებსაც საფუძვლად არაფერი ედო სომხეთის ხელისუფლებაში მყოფი დაშნაკცუთიუნის ლიდერების უკიდურესი შოვინიზმისა და დიდი სომხეთის შექმნის იდეაფიქსის გარდა, მხარეებს შორის კომპრომისის მიღწევა შეუძლებელი აღმოჩნდა. საქართველოს მთავრობა, საქართველოში მოქმედი არცერთი პარტია, სამხედროები და საზოგადოების არცერთი ფენა არც კი განიხილავდა ამ ტიპის არანაირ დათმობას. ჯავახეთი და ქვემო ქართლი უძველესი დროიდან იყვნენ საქართველოს განუყოფელი ნაწილები, მხარეები სადაც ჩაისახა და განვითარდა საქართველოს სახელმწიფოებრიობა, ქართული ლიტერატურის, კულტურისა და იდენტობის ცენტრები (იხ.ბოლნისის სიონი, აკაურთის ეკლესია, აკვანების ეკლესია, დმანისის სიონი, კუმურდოს ტაძარი, ზედა თმოგვი, ვარძია, წერაქვის სამონასტრო კომპლექსი, წუღრუღაშენი, ხუჯაბი და სხვები)[72][73]. საქართველოს არსებობის მთელი ისტორიის განმავლობაში ორივე რეგიონში ქართული მოსახლეობა ცხოვრობდა[74][75], ხოლო მრავალრიცხოვანი სომხური ელემენტი მხოლოდ რამდენიმე ათეული წლით ადრე, XIX საუკუნეში რუსეთის ხელისუფლების ინიციატივითა და ხელშეწყობით გაჩნდა. თავის მხრივ სომხურ საზოგადოებაში ანტიქართული კამპანია სულ უფრო და უფრო ძლიერდებოდა, სომხურ გაზეთებში ("ორიზონი", "აშხატავორი" და სხვები) იბეჭდებოდა სტატიები სადაც საქართველოში ჩამოსახლებულ სომხებს ღიად მოუწოდებდნენ აჯანყებისკენ, ამავდროულად გაჩაღდა ცილისმწამებლური კამპანია თითქოს საქართველოში თავშეფარებულ სომეხ დევნილებს ხოცავდნენ და აძევებდნენ ქვეყნიდან[76]. შექმნილი ვითარების გამო მოლაპარაკების ყველა მცდელობა წინდაწინვე განწირული იყო წარუმატებლობისთვის. ამის მიუხედავად საქართველოს ხელისუფლებამ არაერთი კონსტრუქციული წინადადებით მიმართა ერევანს, მათ შორის მიიწვია სომხეთის დელეგაცია 1918 წლის 10 ნოემბერს თბილისში დაგეგმილ კონფერენციაში მონაწილეობის მისაღებად[77], სადაც კავკასიის სახელმწიფოებს სხვადასხვა საკითხებზე უნდა ემსჯელათ, სასაზღვრო საკითხი ერთ-ერთი იყო განსახილველ საკითხებს შორის თუმცა სომხეთის ხელისუფლებამ მონაწილეობა არ მიიღო კონფერენციის მუშაობაში, რაც ჯერ გაუმართავი კომუნიკაციებით, შემდეგ კი მოუმზადებლობით ახსნა[78].

აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ თუკი სომხეთის ხელისუფლება საქართველოს მიმართ ტერიტორიული პრეტენზიების წამოყენებისას აპელირებდა ეთნიკურ ფაქტორზე, იგივე მიდგომას კატეგორიულად არ იზიარებდა და შეურიგებლად ებრძოდა როცა საუბარი ეხებოდა ერევნის გუბერნიას. ამ გუბერნიაში აზერბაიჯანელები 1897 წელს მოსახლეობის 37,75% შეადგენდნენ[79], შედარებისთვის თბილისის გუბერნიაში სომხების წილი მხოლოდ 18,67% იყო. ერევნის გუბერნიის 7-დან 4 მაზრაში აზერბაიჯანელები სომხებს რაოდენობრივად ბევრად აღემატებოდნენ. შარურ-დარალგეზის მაზრაში მოსახლეობის 67,37%[80], ნახიჩევანის მაზრაში 63,66%[81], ერევნის მაზრაში 51,36%[82], სურმალოს მაზრაში 46,51% აზერბაიჯანელი იყო[83]. აზერბაიჯანული უმცირესობა ასევე მნიშვნელოვნად იყო წარმოდგენილი ერევნის გუბერნიის კიდევ 2 მაზრაში, ისევე როგორც ყარსის ოლქის ორივე სომხურ მაზრაში თურქები და ქურთები. იგივე მდგომარეობა იყო ელისავეტპოლის გუბერნიაში რომლის ნაწილსაც სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკა თავისად მოიაზრებდა და სისხლისმღვრელ კონფლიქტში იყო ჩართული აზერბაიჯანთან[84], კერძოდ ჯებრაილის მაზრის მოსახლეობის 74,12%[85], ჯევანშირის მაზრის 71,56%[86], ელისავეტპოლის მაზრის 63,87%[87], ყაზახის მაზრის 57,2%[88] და ზანგეზურის მაზრის 51,65% აზერბაიჯანელი იყო[89]. აზერბაიჯანული უმცირესობა მნიშვნელოვნად იყო წარმოდგენილი შუშის მაზრაშიც. თუმცა არც ამ შემთხვევაში დაუბრკოლებია ეთნიკურ ფაქტორს სომხეთის ხელისუფლება გამოეცხადებინა ეს ტერიტორიები თავისად და ეწარმოებინა აქტიური სამხედრო მოქმედებები საკუთარი ძალაუფლების დასამყარებლად.

1918 წლის ნოემბერ-დეკემბერში სამხრეთ კავკასიაში დიდი ბრიტანეთის სამხედრო შენაერთები შემოვიდნენ, მათ მთავარ მიზანს ბაქოს ნავთობისა და ბათუმის პორტის კონტროლი წარმოადგენდა, შესაბამისად დაიკავეს ბაქო და მოახდინეს ბათუმის ოლქის ოკუპაცია[90]. დიდი ბრიტანეთის ხელისუფლებამ უარი განაცხადა კავკასიის ქვეყნების დამოუკიდებლობის დე-იურე აღიარებაზე, თუმცა დე-ფაქტო არსებულ სახელმწიფოებთან თანამშრომლობა არ გამორიცხა[91]. სომხეთში დიდ იმედებს ამყარებდნენ დიდი ბრიტანეთის კავკასიაში შემოსვლაზე, რადგან თვლიდნენ რომ ბრიტანელებს განსაკუთრებული დამოკიდებულება ექნებოდათ მათთან, ხოლო საქართველოსა და აზერბაიჯანს უფრო მტრულად მიუდგებოდნენ. ორივე სახელმწიფო პირველ მსოფლიო ომში დამარცხებული იმპერიების მოკავშირეები იყვნენ და მათი დახმარებით სარგებლობდნენ, საქართველო გერმანიის ხოლო აზერბაიჯანი ოსმალეთის. ამდენად სომხეთში მათი მიზნების განსახორციელებლად და საქართველოსთან ომის დასაწყებად ბრიტანელების შემოსვლა ხელსაყრელად მოვლენად ჩათვალეს[92]. ამავდროულად გამწვავდა კონფლიქტი საქართველოსა და ანტონ დენიკინის რუსეთის მოხალისეების არმიას შორის, რომელიც აკონტროლებდა ჩრდილოეთ კავკასიის დიდ ნაწილს, ებრძოდა ბოლშევიკებს, სარგებლობდა ანტანტის მხარდაჭერით და მიზნად რუსეთის იმპერიის აღდგენა ჰქონდა დასახული. დენიკინი და მისი მთავრობა საქართველოსგან სოჭისა და სოხუმის ოკრუგების გადაცემას მოითხოვდა, ამიტომ საქართველოს არმიის მნიშვნელოვანი ნაწილი აფხაზეთში იყო კონცენტრირებული, რაც დაუცველს ხდიდა საქართველოს სამხრეთ საზღვრებს. ანტონ დენიკინის ბრძანებით ერევანში მიავლინეს რუსი ოფიცრები, რომლებიც სომხებს საქართველოს წინააღმდეგ ომში უნდა დახმარებოდნენ[93]. 1918 წლის დეკემბერში სომხეთის ხელისუფლების მოსაზრებით საქართველოსთან ომის დასაწყებად იდეალური მდგომარეობა შეიქმნა[94].

ომის მიმდინარეობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სომხეთის შეტევა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1918 წლის 5 დეკემბერს ბორჩალოს მაზრის ლორეს უბნის სოფელ უზუნლარში განხორციელდა თავდასხმა ქართველ სამხედროებზე, რაც საქართველოსა და სომხეთს შორის ომის დაწყების მაუწყებლად იქცა. თუმცა საწყის ეტაპზე სომხეთის სამხედრო-პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ ომში ღიად ჩართვას, ლორეში მცხოვრები სომხების სახელს უკან ამოფარება არჩია. სომხეთის ხელისუფლების უშუალო ხელშეწყობით ლორელი სომხებისაგან ჩამოყალიბდა შეიარაღებული რაზმები. თუმცა ამ შენაერთების შემადგენლობაში შევიდნენ არამხოლოდ ადგილობრივები, არამედ სომხეთის რეგულარული არმიის სამხედრო მოსამსახურეები და ოფიცრები, რომლებიც უშუალოდ მეთაურობდნენ საბრძოლო მოქმედებებს. ამავდროულად გაწეულ იქნა სამზადისი სრულმასშტაბიანი საომარი მოქმედებების დასაწყებად, საქართველო-სომხეთის დე-ფაქტო საზღვართან გადასროლილ იქნა სომხეთის არმიის I მსროლელი დივიზიის I პოლკის ბატალიონები, II მსროლელი დივიზიის IV, V და VI პოლკები, 26 ზარბაზანი და 7 სამთო ქვემეხი, ასევე საკავალერიო ბრიგადის ოთხი ესკადრონი, სომეხ სამხედროებს დახმარებას უწევდნენ ადგილობრივი მოსახლეობისგან შემდგარი მრავალრიცხოვანი შეიარაღებული რაზმები. ჯამში ლორეს მიმართულებით სომხეთის არმიის სარდლობამ თავი მოუყარა 7 000-მდე სამხედრო მოსამსახურეს, მათ გარდა როგორც აღინიშნა საქართველოს წინააღმდეგ დაწყებულ ომში ჩაერთვნენ ბორჩალოს მაზრაში მოქმედი შეიარაღებული სომხური რაზმები. სომხეთის არმიის მეთაურობა საქართველოსთან ომში დაეკისრა გენერალ დრასტამატ კანაიანს.

იმ დროს როდესაც სომხეთის ხელისუფლება და სამხედრო მეთაურობა საფუძვლიანად მოემზადა ომის დასაწყებად, საქართველოს მთავრობასა და სარდლობას არ წარმოედგინა მოვლენების ამგვარი განვითარება, შესაბამისად არავითარი წინასწარი ღონისძიებები არ გატარებულა შესაძლო თავდასხმის მოსაგერიებლად. ლორეში კრიტიკულად მცირე რაოდენობის ქართველი სამხედრო იმყოფებოდა. გენერალ-მაიორ გიორგი წულუკიძის დაქვემდებარებაში მყოფი რაზმი ალავერდი-სანაინის მიმართულებით შედგებოდა მცირერიცხოვანი მესაზღვრეებისა და თბილისის საგუბერნიო ბატალიონის ნაწილისაგან, რომელთა ჯამური რაოდენობა 200 სამხედროს არ აღემატებოდა. ასევე უკიდურესად მცირერიცხოვანი იყო ვორონცოვკა-პრივოლნოეს მიმართულებით განლაგებული ქართული შენაერთი გენერალ-მაიორ გიორგი ციციშვილის მეთაურობით. ეს რაზმი შედგებოდა შერეული კონტიგენტისგან რომელშიც შედიოდნენ: მესაზღვრეები, საგუბერნიო ბატალიონის ერთი ასეული და სახალხო გვარდიის საარტილერიო დივიზიონის ქვედანაყოფი, სულ 300 სამხედრო.


ახალქალაქის ფრონტი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აბელ მაყაშვილი

დეკემბერში ლორეში შეტაკებების დაწყებასთან ერთად კარდინალურად შეიცვალა სიტუაცია მესხეთში. შემოდგომაზე დაწყებული ოსმალთა ევაკუაციის პროცესი შეეხო საქართველოსაც, 1918 წლის 3 დეკემბერს ოსმალეთის არმიამ საბოლოოდ დატოვა ახალციხის მაზრის ოკუპირებული ნაწილი და ახალქალაქის მაზრა. მომდევნო დღეს ქართველებმა სამცხე-ჯავახეთზე კონტროლის აღდგენა დაიწყეს, 5 დეკემბრის დილის 10 საათზე საქართველოს არმიის ნაწილებმა და ქართველმა მოხალისეებმა გენერალ-მაიორ აბელ მაყაშვილის მეთაურობით დაიკავეს ახალქალაქი, იმავე დღეს 14 საათზე საქართველოს იურისდიქცია აღდგა ახალციხეზეც. სამცხე-ჯავახეთის ისტორიულ სამშობლოში დაბრუნებამ დიდი სიხარული გამოიწვია ადგილობრივ ქრისტიანულ მოსახლეობაში, რომელიც ოსმალური ოკუპაციის პერიოდში სასტიკი დევნისა და შევიწროების მსხვერპლად იქცა. ახალციხისა და განსაკუთრებით ახალქალაქის მაზრაზე საქართველოს კონტროლის დამყარებამ უკმაყოფილება გამოიწვია ერევანში. სომხეთის ხელისუფლებას მტკიცედ ჰქონდა გადაწყვეტილი მოეხდინა ჯავახეთის ოკუპირება. დაშნაკების იმედს ახალქალაქის მაზრის სომხეთის შემადგენლობაში შეყვანის თაობაზე ამყარებდა ოსმალთა ორაზროვანი დამოკიდებულება აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, ისინი პირდებოდნენ სომხურ მხარეს რომ მათ გადასცემდნენ ჯავახეთს, ამავდროულად იგივე პირობას აძლევდნენ საქართველოს ხელისუფლებასაც. მკვლევართა ნაწილის მოსაზრებით ოსმალთა ამგვარი პოლიტიკა წინასწარგანზრახულ ხასიათს ატარებდა და მიზნად საქართველოსა და სომხეთს შორის სამხედრო კონფლიქტის გაღვივებას ისახავდა. ამჯერად, განსხვავებით ლორეს უბნის სამხრეთ ნაწილისგან რომელიც ოკუპანტებმა გადასცეს არა საქართველოს არამედ სომხეთს, ოსმალებმა ახალციხისა და ახალქალაქის მაზრებიდან მათი ევაკუაციის შესახებ უფრო ზუსტი ინფორმაცია მიაწოდეს ქართულ მხარეს. თბილისში იცოდნენ რომ ოსმალები 3 დეკემბერს დატოვებდნენ ორივე მაზრას, იმ დროს როცა ერევანში ოსმალთა ევაკუაციას 5 დეკემბრისთვის ელოდებოდნენ. 6 დეკემბერს სომხეთის მთავრობამ საპროტესტო ნოტით მიმართა თბილისს და ითხოვდა რომ საქართველოს არ დაეკავებინა ახალქალაქის მაზრა, რომელსაც ისინი სადავოდ მიიჩნევდნენ. საქართველოს მთავრობის საპასუხო შეტყობინებაში აღნიშნული იყო, რომ ჯავახეთზე კონტროლის დამყარება აუცილებელი იყო სხვადასხვა შეიარაღებული მუსლიმური ბანდების ძალმომრეობისგან მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად. ასევე პასუხში მკაფიოდ დაფიქსირდა მთავრობის პოზიცია რომ: "ახალქალაქის მაზრა არც ზნეობრივ, არც ისტორიულ, არც პოლიტიკურ მხრით სადაო არაა" და ის საქართველოს განუყოფელ ნაწილად მიიჩნეოდა.

6 დეკემბერს საქართველოს მთავრობისთვის საპროტესტო ნოტით მიმართვის პარალელურად, სომხეთის არმია შეიჭრა ჯავახეთში და სცადა დაემყარებინა კონტროლი მხარეზე. სომხებმა დაიკავეს რუსი დუხობორებით დასახლებული სოფლები: ტროიცკოე (დღევანდელი სამება), ეფრემოვკა, გორელოვკა და ბოგდანოვკა (დღევანდელი ქალაქი ნინოწმინდა). გენერალ აბელ მაყაშვილის ბრძანებით 8 დეკემბერს საქართველოში შემოჭრილ სომხებს წარედგინათ ულტიმატუმი, დაუყოვნებლივ დაეტოვებინათ რეგიონი და დაბრუნებულიყვნენ ერევნის გუბერნიაში, წინააღმდეგ შემთხვევაში ქართული არმია ძალის გამოყენებით დაატოვებინებდა მათ საქართველოს ტერიტორიას. 11 დეკემბერს სომხებმა მიიღეს ულტიმატუმი, დატოვეს ჯავახეთი და ალექსანდროპოლის მაზრაში გადაინაცვლეს, საქართველო-სომხეთის საზღვარი ქართულმა შენაერთებმა დაიკავეს. განსხვავებით ლორესა და ქვემო ქართლისგან სადაც ომის საწყის ეტაპზე საქართველოს არმიის სარდლობას კრიტიკულად მცირე რაოდენობის სამხედრო ჰყავდა, სამცხე-ჯავახეთში დეკემბრის თვეში მნიშვნელოვანმა ქართულმა ძალებმა მოიყარეს თავი. გენერალ აბელ მაყაშვილის განკარგულებაში იყვნენ I ქვეითი დივიზიის: I ქვეითი პოლკი (1 850 სამხედრო), II ქვეითი პოლკი (1 900 სამხედრო), III ქვეითი პოლკი (1 200 სამხედრო). ასევე მემედ აბაშიძის მეთაურობით შემდგარი ქართველ მუსლიმთა ბატალიონი (500 მოხალისე), ახალციხის ცხენოსანთა რაზმი (400 მოხალისე), ფხაკაძისა და ჟორდანიას რაზმები (300 და 250 მოხალისე), ჯამში 6 400 სამხედრო და მოხალისე. ასეთი სერიოზული ძალების თავმოყრამ და გენერალ აბელ მაყაშვილის მიერ გატარებულმა ქმედითმა ღონისძიებებმა, არ მისცა საშუალება სომხეთის სამხედრო მეთაურობას მოეპოვებინა რიცხობრივი უპირატესობა და განევითარებინა წარმატებული შეტევა ახალქალაქის მიმართულებით, თუმცა პირველი წარუმატებელი მცდელობა არ ნიშნავდა რომ ერევანში უარი თქვეს ჯავახეთის დაპყრობის განზრახვაზე.

16 დეკემბერს 17 საათზე სომხეთის არმიის ნაწილები შეიჭრნენ ახალქალაქის მაზრაში და შეტევა მიიტანეს სომხეთ-საქართველოს საზღვარზე განლაგებულ ქართულ ნაწილებზე. ბრძოლა თავდამსხმელთა მარცხით დასრულდა, თუმცა 20 საათზე დამატებითი ძალების მიღების შემდეგ სომხებმა შეტევა გაანაახლეს ტროიცკოეს მიმართულებით და შეაღწიეს სოფელში. მალევე ბრძოლაში ჩაერთვნენ ეფრემოვკიდან დასახმარებლად მოსული ქართველი სამხედროები, დღის ბოლოს ბრძოლა ქართველთა გამარჯვებით დასრულდა, სომხები განიდევნენ ტროიცკოედან და დატოვეს საქართველოს ტერიტორია. 16 დეკემბრის ბრძოლაში დაიღუპა 15-დან 20-მდე სომეხი სამხედრო, დაიჭრა 40, ტყვედ ჩავარდა 8 თავდამსხმელი. ქართული მხარის დანაკარგები უმნიშვნელო აღმოჩნდა.

20 დეკემბერს სომხურმა მხარემ მესამედ სცადა ახალქალაქის მაზრის დაკავება. სოფელ ღაზანჩიდან გამოსულმა სომხურმა ნაწილებმა დილის 7 საათზე საარტილერიო დაბომბვის შემდეგ შეტევა მიიტანეს ქართულ პოზიციებზე, შეტევაში ჩართული იყვნენ როგორც ქვეითი ისე კავალერიული ნაწილები. ბრძოლა კვლავ სოფელ ტროიცკოესთან გაიმართა და 12 საათამდე გასტანა. ქართული ნაწილები მომზადებული დახვდნენ თავდამსხმელებს, ხუთსაათიანი ბრძოლა სომეხთა სრული მარცხით დასრულდა. საქართველოს მთავარი შტაბის ცნობით: "ბრძოლის ველზე მტერმა დასტოვა მოკლული 3 ოფიცერი და 100-ზე მეტი ჯარის კაცი. ტყვედ წამოვიყვანეთ 1 ოფიცერი 50 ჯარის კაცი და ხელთ ვიგდეთ 2 ტყვიისმფრქვეველი მრავალი თოფი და ტყვია". 20 დეკემბრის მარცხი იმდენად მძიმე აღმოჩნდა სომხებისთვის, რომ ახალქალაქის მიმართულებით ყველანაერი სამხედრო მოქმედებები შეწყვიტეს.

ჯავახეთში განლაგებულმა ქართულმა ნაწილებმა ბრწყინვალედ გაართვეს თავი დაკისრებულ ამოცანას. ახალქალაქის მაზრა მთლიანად შეუნარჩუნდა საქართველოს, ხოლო სომხეთის არმიამ სერიოზული დანაკარგები განიცადა ცოცხალი ძალისა და შეიარაღები მხრივ ამ ფრონტზე წარმოებული ბრძოლების შემდეგ. ჯავახეთის დაცვაში საქართველოს არმიასა და ხელისუფლებას დიდი დახმარება აღმოუჩინა ადგილობრივმა მოსახლეობამ. გარდა ქართული მოსახლეობისა რეგიონის დაცვაში აქტიურად იყვნენ ჩართული მუსლიმები და რუსი დუხობორები, რომლებიც ომის მსვლელობისას გამოკვეთილად პროქართულ პოზიციას იკავებდნენ. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ განსხვავებით ბორჩალოს მაზრისგან ჯავახეთში მცხოვრებ სომხებს არ წამოუწყიათ აჯანყება და არ ილაშქრებდნენ ახალქალაქის მაზრის საქართველოს შემადგენლობაში დარჩენის წინააღმდეგ.

სომეხთა შეტევების მოგერიების შემდეგ გენერალ აბელ მაყაშვილს სურდა გადაეტანა საომარი მოქმედებები სომხეთის ტერიტორიაზე და ღრმად შეჭრილიყო მოწინააღმდეგის ზურგში, რისი ყველა საშუალებაც არსებული ძალების გათვალისწინებით მას გააჩნდა. "გენ.მაყაშვილი უფრო წინ წაიწევდა ერევნისკენ,-ასეთი იყო მისი შურისძიების გეგმა,-რესპუბლიკის მთავრობის სასწრაფო ბრძანება რომ არ მიეღო-შეჩერდი! წინ ნუღარ წახვალ! ნურც სომეხთა ჯარს გადმოუშვებო!". მთავრობის გადაწყვეტილებამ არ გადაეტანა საომარი მოქმედებები ჯავახეთის მხრიდან სომხეთის ტერიტორიაზე, რაც საგრძნობლად გააადვილებდა ქვემო ქართლში შემოჭრილი სომხების საქართველოდან განდევნას, სამხედროებისა და საზოგადოების სამართლიანი უკმაყოფილება გამოიწვია.

ეკატერინენფელდის ფრონტი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ვალერიან ჯუღელი

14 დეკემბერს ვორონცოვკა-პრივოლნოესთან გამართულ უთანასწორო ბრძოლაში მოპოვებული გამარჯვების შემდეგ, სომხეთის არმიისთვის ხელსაყრელი ვითარება შეიქმნა გადაელახა ლოქის ქედი და საბრძოლო მოქმედებები ბორჩალოს მაზრის ეკატერინენფელდის უბანში გადაეტანა. ბორჩალოს მაზრის ამ უბანში განსხვავებით ლორესგან სომხები უმნიშვნელო უმცირესობას წარმოადგენდნენ. განსაკუთრებით მცირე იყო მათი რაოდენობა მდ.ბოლნისისწყლის ხეობაში რომლის დაკავებაც აუცილებელი იყო რათა განევითარებინათ შეტევა გერმანელი კოლონისტებით დასახლებული ეკატერინენფელდისკენ (დღევანდელი ქალაქი ბოლნისი), რომლის კონტროლსაც გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭებოდა ომის შემდგომი მსვლელობის განსასაზღვრად. ეკატერინენფელდში და მის გარშემო სოფლებში მცხოვრები ქართული, აზერბაიჯანული და გერმანული მოსახლეობა საქართველოს ერთგული იყო და კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდა მხარეზე სომხური კონტროლის დამყარებას. სომხეთის შეიარაღებულ ძალებს მნიშვნელოვან დახმარებას უწევდა მდ.ბოლნისისწყლის ხეობაში მდებარე ერთადერთი სომხური სოფლის ბოლნისის მოსახლეობა, ასევე ეკატერინენფელდის ჩრდილოეთით მდ.ხრამის მარცხენა სანაპიროზე, თბილისის მაზრაში მდებარე სოფლების დაღეთისა და სამშვილდის მოსახლეობა. სამივე ამ სოფელში როგორც ზევით აღინიშნა სომხები XIX საუკუნეში გადმოსახლდნენ.

17 დეკემბერს სომხეთის არმიის V მსროლელმა პოლკმა პოლკოვნიკ არტემი ტერ-ნიკოღოსიანის მეთაურობით გადალახა ლოქის ქედი და მდ.ბოლნისისწყლის ხეობაში დაეშვა. იმავე დღეს სომხებმა უბრძოლველად დაიკავეს სოფელი ბოლნისი, ადგილობრივი სომხური მოსახლეობისგან შედგარი მოხალისეთა რაზმი შეუერთდა სომხეთის რეგულარულ ნაწილებს. საქართველოს მთავარ შტაბში სათანადოდ შეაფასეს ამ მიმართულების მნიშვნელობა, 18 დეკემბერს მობილიზაციის გამოცხადებისთანავე სახალხო გვარდიის ნაწილებმა თბილისში მოიყარეს თავი, საღამოს 600 გვარდიელი ეკატერინენფელდში გაემგზავრა. 19 დეკემბერს ღამე, ქართული ნაწილები დასახლებაში შევიდნენ. გვარდიელების დაჯგუფებას მეთაურობდა ვალიკო ჯუღელი, გვარდიის მთავარი შტაბის სარდალი. საერთო საჯარისო მეთაურად გენერალ-მაიორი სტეფანე ახმეტელაშვილი დაინიშნა, ხოლო საველე შტაბის უფროსობა პოლკოვნიკ არტემ ჯიჯიხიას დაეკისრა.

ეკატერინენფელდში შესული გვარდიის სარდლობამ გამაოგნებელი უგულისყურობა გამოიჩინა და უხეშად დაარღვია სამხედრო დისციპლინა. დასახლებაში ჩასვლისთანავე გვარდიელები ადგილობრივთა სახლებში განთავსდნენ დასასვენებლად და გამოსაძინებლად, საარტილერიო ბატარეები განალაგეს არა პოზიციებზე არამედ ავანგარდში, ზოგადად არ გატარებულა არავითარი ღონისძიება სოფელში შესული ქართული სამხედრო ნაწილების უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. გვარდიის სარდლობის დაშვებული უხეში შეცდომით მაშინვე ისარგებლეს თავდამსხმელებმა და გამთენიისას ალყა შემოარტყეს ქართველებს. სომხეთის არმიის V მსროლელმა პოლკმა და სომეხმა მოხალისეებმა, ჯამში 2 000-ზე მეტმა სამხედრომ და მოხალისემ, დაუბრკოლებლად შეაღწიეს სოფელში, აართვეს რვავე საარტილერიო ბატარია გვარდიას და დასახლებაში მდებარე მაღალ შენობებში ტყვიამფრქვევები განათავსეს, საიდანაც ცეცხლი გახსნეს ქართველთა პოზიციების მიმართულებით. დაშვებული შეცდომის გამო უმძიმეს მდგომარეობაში ჩავარდნილი ქართული შენაერთების მდგომარეობიდან გამოყვანა და ბრძოლის ბედის შემოტრიალება გვარდიის მეთაურებმა ვალიკო ჯუღელმა, ალექსანდრე მაისურაძემ და ალექსანდრე დგებუაძემ იკისრეს. ვალიკო ჯუღელი რომელიც არ გამოირჩეოდა დისციპლინით, პიროვნულად უდავოდ მამაცი მეომარი იყო, მის მიერ მიცემული პირადი მაგალითით გვარდიელებმა შეძლეს სწრაფად გადაჯგუფებულიყვნენ, მოეგერიებინათ სომეხთა შეტევა და კონტრშეტევა წამოეწყოთ, რომლის უმთავრეს მიზანს დაკარგული ბატარეების დაბრუნება და მტრის საცეცხლე წერტილების აღება წარმოადგენდა. რამდენიმესაათიანი გააფთრებული ბრძოლის შემდეგ გამარჯვება ქართველებს დარჩათ. გვარდიამ შეძლო დაებრუნებინა ყველა საარტილერიო ბატარეა, აეღო სომეხთა საცეცხლე წერტილები და განედევნა თავდამსხმელები ეკატერინენფელდიდან. უწესრიგოდ უკანდახეულ სომხებს საბოლოო დარტყმა კაპიტან ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილის გვარდიის კავალერიულმა ასეულმა მიაყენა. ბრძოლაში როგორც ქართველებმა ისე სომხებმა დიდი დანაკარგი განიცადეს დაღუპულებისა და დაჭრილების სახით. ქართულ მხარეს დაიღუპა 30 გვარდიელი, მათ შორის მთავარი შტაბის წევრი ალექსანდრე მაისურაძე, დაიჭრა 70-ზე მეტი. შეუდარებლად დიდი იყო მსხვერპლი სომხეთის არმიის რიგებში "19 დეკემბრის ეკატერინენფელდის ბრძოლაში ჩვენ ხელთ ვიგდეთ 300 თოფი, 11 ტყვიამფრქვევი და ტელეფონი. სომხებში მოკლულია 6 ოფიცერი და 130 ჯარისკაცი. დაჭრილების წაყვანა მოასწრეს, რასაც მოწმობს სისხლიანი კვალი გზაზე, რომლითაც სომხები უკან იხევენ", ტყვედ ჩავარდა 100-ზე მეტი სომეხი სამხედრო. 19 დეკემბერს მოპოვებული გამარჯვება გარდამტეხი მნიშვნელობის აღმოჩნდა, ამიერიდან ეკატერინენფელდის ფრონტზე საომარი მოქმედებები საქართველოს არმიისა და გვარდიის სრული უპირატესობით წარიმართა.

მოპოვებული გამარჯვების შემდეგ საქართველოს სამხედრო მეთაურობამ დაიწყო შეტევითი ოპერაციებისთვის მზადება. პირველ მიზნად დასახულ იქნა ეკატერინენფელდის ჩრდილოეთით, დაღეთ-სამშვილდის ანკლავის ლიკვიდაცია. ადგილობრივი სომხური მოსახლეობა აქტიურად მონაწილეობდა საქართველოს წინააღმდეგ ომში და საგულდაგულოდ მოემზადა შეტევის მოსაგერიებლად. ამბოხებულებმა გამოიყენეს ადგილის რთული რელიეფი, დაიკავეს ხელსაყრელი პოზიციები და კარგად გაამაგრეს ისინი, მთლიანობაში ამ სოფლებში კონცენტრირებული იყო 500 სომეხი მეამბოხე. ეს ანკლავი ყველაზე ახლოს მდებარეობდა თბილისთან და მოწყვეტილი იყო კავშირს სომხეთის არმიის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიასთან, ამდენად პირველ რიგში ამ სოფლების გათავისუფლება ლოგიკური და სწორი გადაწყვეტილება იყო საქართველოს სამხედრო მეთაურობის მხრიდან. 19-20 დეკემბერს ეკატერინენფელდში სოციალისტ-ფედერალისტთა დამხმარე რაზმები შევიდნენ. 21 დეკემბერს დაიწყო დაღეთის გათავისუფლების ოპერაცია, ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილის მეთაურობით კავალერიამ გადალახა მდ.ხრამი და დაიკავა პლაცდარმი სოფლის აღმოსავლეთით. სისხლისმღვრელი ბრძოლა დაღეთის ასაღებად ხუთი დღის განმავლობაში გაგრძელდა და 25 დეკემბერს ქართველთა გამარჯვებით დასრულდა. ბრძოლაში თბილისიდან და ეკატერინენფელდიდან მოსული დამხმარე ძალებიც მონაწილეობდნენ. სოფლის აღება ქართულ მხარეს 50-მდე დაღუპულ სამხედროდ დაუჯდა, დიდი იყო მსხვერპლი სომეხთა შორისაც. 27 დეკემბერს წინააღმდეგობის გარეშე დანებდნენ სამშვილდეში გამაგრებული სომეხი მეამბოხეები, დაღეთ-სამშვილდის ანკლავი განადგურდა.

ეკატერინენფელდის ჩრდილოეთით აჯანყების კერის ლიკვიდაციის შემდეგ, გადაწყდა სოფელ ბოლნისის გათავისუფლება და სომხეთის არმიის ლოქის ქედის სამხრეთით განდევნა. განსხვავებით დაღეთ-სამშვილდის ანკლავისგან, ბოლნისში გამაგრებულ სომხებს უშუალო სახმელეთო კავშირი გააჩნდათ სომხეთთან და დაუბრკოლებლად ღებულობდნენ შევსებას ცოცხალი ძალისა და შეიარაღების სახით. სომეხთა სამხედრო მეთაურობამ დიდ ძალებს მოუყარა თავი სოფელში და საგულდაგულოდ მოემზადა ქართველთა შეტევის მოსაგერიებლად. ბოლნისის ასაღებად სათანადო სამზადისი გაწია საქართველოს სამხედრო მეთაურობამაც. სოფლის გასათავისუფლებლად თავი მოიყარა 1000-ზე მეტმა სამხედრომ და მოხალისემ, 8 ქვემეხითა და 33 ტყვიამფრქვევით. 30 დეკემბერს გააფთრებული ბრძოლის შემდეგ ქართულმა მხარემ ვერ მოახერხა სოფლის აღება. ღამე ქართულმა ნაწილებმა მიიღეს დამატებითი ძალები, ქვეითი ასეული და სამთო-ცხენოსანი ბატარეა, სადახლოს ბრძოლის გმირის პოლკოვნიკ ირაკლი ცაგურიას მეთაურობით. 31 დეკემბერს ქართველები გადამწყვეტ შეტევაზე გადავიდნენ, მთელი დღის განმავლობაში მიმდინარე სისხლისმღვრელი ბრძოლა საქართველოს გამარჯვებით დასრულდა, სოფელი ბოლნისი გათავისუფლდა. დღის ბოლოს ქართულმა ნაწილებმა მთლიანად დაიკავეს მდ.ბოლნისისწყლის ხეობა და ლოქის ქედამდე მიაღწიეს. სომხეთის არმიის V მსროლელმა პოლკმა გადალახა ლოქის ქედი და ვორონცოვკის მიმართულებით დაიხია უკან. 31 დეკემბრის ბრძოლაში სომხებმა მძიმე დანაკარგი განიცადეს, როგორც ვალიკო ჯუღელი იხსენებდა "ხელში ჩავიგდეთ ტყვეები, ტყვიამფრქვევები, სამხედრო საწყობები, საზიდრები და უზღვავი ქონება. სამწუხაროდ, ქვემეხები ადრე გაეტანათ. შტაბსაც ასევე წინასწარ მარდად მოეკურცხლა". 17 დეკემბერს სომხეთის სამხედრო მეთაურობის მიერ ეკატერინენფელდის მიმართულებით წამოწყებული შეტევა, ზუსტად ორი კვირის თავზე სომეხთა სრული სამხედრო ფიასკოთი დასრულდა.

დეკემბრის მეორე ნახევარში სომხებმა სცადეს დაეკავებინათ ბორჩალოს მაზრის ყველაზე დასავლეთით მდებარე თრიალეთის უბნის ნაწილიც, მდ.ხრამის სამხრეთით. თუმცა ეკატერინენფელდის მიმართულებით განცდილი მძიმე მარცხის შემდეგ პრაქტიკულად წინააღმდეგობის გარეშე დატოვეს ეს ზონა და სასწრაფოდ დაიხიეს უკან. გამარჯვებულმა საქართველოს არმიამ გაათავისუფლა ეკატერინენფელდისა და თრიალეთის უბნები. 31 დეკემბრის 24 საათისთვის, ქართული არმიის მოწინავე ნაწილებმა ცალკეულ მონაკვეთებში ლორეს უბნის ტერიტორიაზეც შეაღწიეს.

საქართველოს კონტრშეტევა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გიორგი მაზნიაშვილი

საქართველოს სახალხო გვარდიის მიერ სომხეთის ჯარის პირველი დარტყმების მოგერიების შემდეგ ომში ჩაერთო საქართველოს რეგულარული არმია. 25-27 დეკემბრის ბრძოლებში ინიციატივა თანდათან ქართველთა ხელში გადავიდა, თუმცა სრულყოფილი კონტრიერიშის ორგანიზება ამ დღეებში ვერ მოხერხდა. მხოლოდ, 28 დეკემბერს, გენერალმა გიორგი მაზნიაშვილმა 3500 კაციანი შენაერთით შეძლო სრულმასშტაბიანი შეტევის განხორციელება და ელვისებური დარტყმით უკუაგდო სომხეთის ჯარები. დაღამებისთვის მაზნიაშვილმა უკვე შულავერი და რამდენიმე მცირე სოფელი დაიბრუნა. სომხების მიერ შევიწროებულმა ადგილობრივმა ბორჩალოელმა თათრებმა შექმნეს ერთი ესკადრონი, რომელიც საქართველოს არმიას შეუერთდა. შულავერის ბრძოლაში სომხებმა ორასამდე კაცი დაკარგეს, გააგრძელეს უკანდახევა და გამაგრდნენ სოფ. სადახლოსთან. მძიმე ბრძოლები სოფლის დასაკავებლად 2 დღე გაგრძელდა; სადახლო ხელიდან ხელში გადადიოდა და საბოლოოდ ქართველებს დარჩათ, რკინგზის სადგურთან ერთად. 31 დეკემბერს, მთელი დღის შეუწყვეტელი შეტაკებების შემდეგ, სომხებმა რამდენადმე გაიუმჯობესეს მდგომარეობა და დაეუფლნენ სიმაღლეებს სადახლოს აღმოსავლეთით, რითაც საფრთხე შეუქმნეს ქართული ჯარის კომუნიკაციებს შულავერის მიმართულებით; თუმცა ქართველებმა წარმატებით განახორციელეს გადაჯგუფება, გაარღვიეს სომხების თავდაცვის ხაზი და ღრმად შეიჭრნენ სადახლოს სამხრეთ-დასავლეთით. საბრძოლო მოქმედებებიც ძირითადად ამ პოზიციებზე შეჩერდა. შუაღამისას, დიდი ბრიტანეთის სამხედრო მისიის დაჟინებული მოთხოვნით და შუამდგომლობით, დაპირისპირებული მხარეები შეთანხმდნენ ცეცხლის შეწყვეტაზე.

ომის შემდეგ[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ომის შედეგი დღემდე იწვევს კამათს. ქართველი ისტორიკოსებისა და სამხედრო სპეციალისტების მტკიცებით, ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმებამ არ მისცა შესაძლებლობა საქართველოს არმიას გაეგრძელებინა შეტევა სომხეთის ტერიტორიაზე, რისი საშუალებაც მას ნამდვილად ჰქონდა. მეორე მხრივ, სომხები თვლიან, რომ მათმა ჯარმა შეძლო არათუ ქართული არმიის შეკავება სადახლოსთან, არამედ მოახერხებდა მის სრულ გარემოცვას რომ არა დაზავება. ბრძოლებში ორივე მხარემ საგძნობი დანაკარგები განიცადა, დაახლოებით 850-900 კაცამდე მოკლულთა სახით. ქართველთა დანაკლისი შედარებით დიდი იყო ომის პირველ დღეებში ტყვეებისა და საბრძოლო ტექნიკის დაკარგვის გამო.

1919 წლის 9-17 იანვარს თბილისში გაიმართა სომხეთ-საქართველოს სამშვიდობო კონფერენცია, რომლის მუშაობაში მოკავშირე სახელმწიფოთა წარმომადგენლებიც მონაწილეობდნენ. მიღწეული შეთანხმებით, ბორჩალოს მაზრის სადავო ტერიტორია ლორეს ნეიტრალურ ზონად გამოცხადდა და დადგინდა მისი საზღვრები. საკითხის საბოლოო გადაწყვეტამდე, აქ მორიგეობით უნდა მდგარიყო ქართული და სომხური ჯარი.

საქართველოსა და სომხეთის მეორე კონფერენციაზე (1919 წლის 28 თებერვალი - 3 მარტი), ასევე მოკავშირეთა მონაწილეობით, მხარეთა შორის მოწესრიგდა დიპლომატიური ურთიერთობის, საგარეო ვაჭრობის, მოქალაქეთა მიმოსვლის, საკომუნიკაციო კავშირების აღდგენისა და სხვ. საკითხები. რაც შეეხება საზღვრების საკითხს, იგი კვლავ ღიად დარჩა, იმ იმედით, რომ მას პარიზის სამშვიდობო კონფერენცია გადაწყვეტდა.

1919 წლის 8 მარტს საქართველომ „დე იურე“ აღიარა სომხეთის რესპუბლიკა, 24 მარტს კი სომხეთმაც იურიდიულად ცნო საქართველოს სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტი. საქართველოს სრულუფლებინი წარმომადგენლის როლს სომხეთში ს. მდივანი ასრულებდა. სომხეთის დიპლომატიურ მისიას საქართველოში სათავეში ედგა ა. ჯამალიანი.

1919 წლის 3 ნოემბერს საქართველოსა და სომხეთს შორის თბილისში ორი ხელშეკრულება დაიდო. პირველი დოკუმენტი მხარეებს ყველა სადაო საკითხის ურთიერთშეთანხმებით ან არბიტრაჟის მეშვეობით გადაწყვეტას ავალდებულებდა, ხოლო მეორე მეზობელ რესპუბლიკებს შორის სამი წლის ვადით თავისუფალ ტრანზიტს ითვალისწინებდა.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. George A. Bournoutian.The Politics of Demography: Misuse of Sources on the Armenian Population of Mountainous Karabakh. «Journal of the Society for Armenian Studies». — Society for Armenian Studies, 1999. — Vol. 9. — P. 99—103.
  2. ჩამოსახლებები ქვემო ქართლში
  3. იქვე
  4. ქართულ-სომხური ურთიერთობები XVIII-XIX საუკუნეებში
  5. ჩამოსახლებები ქვემო ქართლში
  6. ქართულ-სომხური ურთიერთობები XVIII-XIX საუკუნეებში
  7. იქვე
  8. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
  9. იქვე
  10. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  11. ბერძნები
  12. საქართველოში მცხოვრები გერმანელების სამეურნეო ყოფა და ტრადიციები
  13. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
  14. აზერბაიჯანელები
  15. იქვე
  16. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
  17. ქართულ-სომხური ურთიერთობები XVIII-XIX სს-ში
  18. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  19. ქართულ-სომხური ურთიერთობები XVIII-XIX სს-ში
  20. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  21. Волкова Н. Г.«Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX веках», Кавказский Этнографический сборник, IV часть, Институт Этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР, Москва, Наука, 1969, стр. 8.
  22. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
  23. იქვე
  24. იქვე
  25. საქართველოს რუსები
  26. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
  27. იქვე
  28. იქვე
  29. იქვე
  30. იქვე
  31. იქვე
  32. იქვე
  33. ქართულ-სომხური ურთიერთობები XVIII-XIX საუკუნეებში
  34. იქვე
  35. იქვე
  36. იქვე
  37. ქვათა ღაღადი
  38. მიხეილ თამარაშვილი."პასუხად სომხის მწერლებს, რომელნიც უარყოფენ ქართველთა კათოლიკობას". თბილისი, 1904.
  39. განმანათლებლობა საქართველოში იდეები და მოღვაწეები
  40. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  41. БОРЬБА ЗА ЗАКАВКАЗЬЕ (1917–1921)
  42. 1918 წლის 26 მაისს მიღებული დამოუკიდებლობის აქტი
  43. БОРЬБА ЗА ЗАКАВКАЗЬЕ (1917–1921)
  44. იქვე
  45. იქვე
  46. ჩემი მისია კავკასიაში
  47. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  48. იქვე
  49. იქვე
  50. ბრძოლა საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის 1918-1919 წლებში (სომხეთ-საქართველოს ომი)
  51. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  52. ჩემი მისია კავკასიაში
  53. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  54. იქვე
  55. იქვე
  56. იქვე
  57. ბრძოლა საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის 1918-1919 წლებში (სომხეთ-საქართველოს ომი)
  58. იქვე
  59. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  60. იქვე
  61. ბრძოლა საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის 1918-1919 წლებში (სომხეთ-საქართველოს ომი)
  62. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  63. ბრძოლა საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის 1918-1919 წლებში (სომხეთ-საქართველოს ომი)
  64. იქვე
  65. იქვე
  66. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century,
  67. ქსე, ტ.2, გვ. 182, თბილისი 1977
  68. M. Varandian.Le conflit armeno-georgien et la guerre du Caucase (Paris, 1919), стр.75
  69. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  70. იქვე
  71. ქართულ-სომხური ურთიერთობა 20-იანი წლებიდან დღემდე,
  72. ჯავახეთი
  73. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  74. «Путешествие Гюльденштедта в Грузии». т. I. перевод и исследования Г. Гелашвили. Тбилиси. 1962 г. стр. 215
  75. ქვემო ქართლის ისტორიული გეოგრაფიიდან
  76. ქართულ-სომხური ურთიერთობა 20-იანი წლებიდან დღემდე
  77. ბრძოლა საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის 1918-1919 წლებში (სომხეთ-საქართველოს ომი)
  78. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  79. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
  80. იქვე
  81. იქვე
  82. იქვე
  83. იქვე
  84. Армяно-Азербайджанские вооруженные конфликты 1919-1920 гг.
  85. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.
  86. იქვე
  87. იქვე
  88. იქვე
  89. იქვე
  90. Armeno-Georgian War of 1918 and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century
  91. იქვე
  92. БОРЬБА ЗА ЗАКАВКАЗЬЕ (1917–1921)
  93. ბრძოლა საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის 1918-1919 წლებში (სომხეთ-საქართველოს ომი)
  94. БОРЬБА ЗА ЗАКАВКАЗЬЕ (1917–1921)