სომხეთ-საქართველოს ომი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
სომხეთ-საქართველოს ომი
თარიღი 7 დეკემბერი, 1918
31 დეკემბერი, 1918
მდებარეობა ქვემო ქართლი, ჯავახეთი
შედეგი საქართველოს გამარჯვება ტაქტიკური თვალსაზრისით.
ტერიტორიული
ცვლილებები
ლორეს პროვინციის ორმხრივი კონტროლი
მხარეები
Flag of Georgia (1990-2004).svg საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა Flag of the Democratic Republic of Armenia.svg სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკა
მეთაურები
Flag of Georgia (1990-2004).svg გიორგი მაზნიაშვილი
გიორგი კვინიტაძე
ვალიკო ჯუღელი
Flag of the Democratic Republic of Armenia.svg დრასტამატ კანაიანი

სომხეთ-საქართველოს ომი — შეიარაღებული კონფლიქტი სომხეთის დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის 1918 წლის დეკემბერში, საქართველოს თავდაცვითი ომი სომხეთის წინააღმდეგ. საბრძოლო მოქმედებები ლორესა და ჯავახეთში დაიწყო სომხეთის ჯარების მოულოდნელი თავდასხმით ქართულ სასაზღვრო ნაწილებზე 12 დეკემბერს; დასრულდა მათი დამარცხებით შულავერ-სადახლოს ბრძოლებში 29 დეკემბერს და დაზავების შეთანხმებით 31 დეკემბერს.

წინაპირობები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ილია ჭავჭავაძე

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკას გაუჩნდა ტერიტორიული პრეტენზიები საქართველოსთან. პრეტენზიის მიზეზი სომხეთის ხელისუფლებაში მოსული ულტრანაციონალისტური პარტია დაშნაკცუთიუნის ლიდერების პოლიტიკური შეხედულებები გახდა. მათი მოსაზრებით სამხრეთ კავკასიის ყველა რეგიონი სადაც შესამჩნევი ოდენობით წარმოდგენილი იყო სომხური მოსახლეობა, სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის შემადგენლობაში უნდა შესულიყო. საქართველოში XIX-XX საუკუნეებში რუსეთის იმპერიის ხელისუფლების უშუალო ხელშეწყობით ათობით ათასი სომხური ოჯახი გადმოსახლდა სპარსეთიდან და ოსმალეთიდან. რუსეთ-ოსმალეთის და რუსეთ-სპარსეთის ყოველ ომს სომეხი ახალმოსახლეების ტალღები მოჰყვებოდა საქართველოში. თუმცა გადმოსახლების პროცესი აქტიურად მიმდინარეობდა მშვიდობიან პერიოდშიც მაგალითად მხოლოდ 1795-1827 წ.წ. ერევნის სახანოდან(ირანი) დაახლოებით 20 000 სომეხი გადმოსახლდა ქართლ-კახეთში,1797 წელს გულისტანიდან 400 სომხური ოჯახი გადმოსახლდა შულავერში, 1799 წელს 68 ოჯახი გადმოსახლდა ხაჩინიდან, 43 ოჯახი დაღეთში დასახლდა, 25 ბოლნისში,1809-1811 წ.წ. ბოლნისში დამატებით 428 სომხური ოჯახი(2 140 ადამიანი) გადმოსახლდა ყარაბახიდან, 1820 წელს სომეხი ახალმოსახლეები დამკვიდრდნენ სამშვილდეში. გადმოსახლების პროცესი მიმდინარეობდა ოსმალეთიდანაც, სომხებისთვის, განსაკუთრებით ვაჭრებისა და ხელოსნებისთვის მიმზიდველი იყო ქალაქი თბილისი. შედეგად საქართველოს დედაქალაქ თბილისში, რომელიც 1795 წელს აღა-მაჰმად-ხანის შემოსევის შემდეგ დაინგრა და როგორც ქართული ისე არაქართული მოსახლეობისგან პრაქტიკულად დაიცალა, XIX საუკუნეში ნომერ პირველ ეთნიკურ ჯგუფად ოსმალეთიდან და სპარსეთიდან გადმოსახლებული სომხები იქცნენ,სომხების თბილისში მიგრაცია რუსეთის იმპერიის მიერ ქართლ-კახეთის ანექსიის შემდეგ პრაქტიკულად მყისიერად დაიწყო, 1804 წელს დედაქალაქში 2 000 სომეხი გადმოსახლდა ერევნის სახანოდან, 1807-1808 წლებში მათ კიდევ 1 906 ადამიანი(338 ოჯახი) დაემატა,გადმოსახლება არც შემდეგ შეწყვეტილა.1897 წელს სომხები ქალაქის მოსახლეობის 29,5%(47 133) შეადგენდნენ, ქართველები 26,4%(42 200). ბორჩალოს მაზრაში(დღევანდელი ბოლნისის,დმანისის,მარნეულის,წალკის მუნიციპალიტეტების და სომხეთის რესპუბლიკის ლორეს მარზის ტერიტორია) გადმოსახლებული სომხების წილმა 1897 წელს 36,9% (47 423) მიაღწია(მათი უმეტესობა მაზრის სამხრეთში, ლორის მონაკვეთში ცხოვრობდა). ხოლო ახალციხის(სამცხე) და ახალქალაქის(ჯავახეთი) მაზრებში მას მერე რაც, 1828-1829 წ.წ. რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ ათობით ათასი მუსლიმი ქართველი რუსეთის ხელისუფლებამ იძულებით გაასახლა ოსმალეთში, 7 300 სომხური ოჯახი გადმოსახლდა რუსეთის ხელისუფლების ხელშეწყობით ოსმალეთიდან(ერზერუმი). 1897 წლისთვის ახალციხის მაზრის მოსახლეობის 22%(15 144) სომხები შეადგენდნენ ხოლო ახალქალაქში სადაც ერზერუმიდან გადმოსახლებული სომხების უმეტესობა დამკვიდრდა, დაცარიელებულ ქართულ სოფლებში, მოსახლეობის 72,3%(52 539) სომეხი იყო. გადმოსახლების პროცესი გრძელდებოდა მთელი საუკუნის განმავლობაში, XIX საუკუნის დასასრულს თბილისის გუბერნიაში(აღმოსავლეთ საქართველო) 196 189 სომეხი ცხოვრობდა რომლებმაც გუბერნიის მთლიანი მოსახლეობის 18,1% შეადგინეს. სომხების მიგრაციის პროცესი ნაკლები მასშტაბებით შეეხო ასევე ქუთაისის გუბერნიას(დასავლეთ საქართველო), ეს პროცესი გააქტიურდა რუსეთ-ოსმალეთის 1877-1878 წ.წ. ომის შემდეგ, როცა ოსმალეთში მცხოვრებმა სომხურმა მოსახლეობამ საქართველოს შავიზღვისპირეთში დაიწყო დასახლება. 1897 წლის რუსეთის იმპერიის აღწერით ქუთაისის გუბერნიაში 24 043 სომეხი ცხოვრობდა, გუბერნიის მოსახლეობის 2,3%. მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი სოხუმის და ბათუმის ოკრუგებში დასახლდა,კერძოდ ბათუმის ოკრუგში 7 120(8,05%) ხოლო სოხუმის ოკრუგში 6 552(6,17%). მცირე ოდენობით სომხები დასახლდნენ ასევე სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში(არტაანი,კოლა,ჩრდილი,ტაო), ყარსის ოლქის არტაანის და ოლთისის ოკრუგებში,სადაც შესაბამისად მოსახლეობის 2,3%(1 918) და 9,9%( 3 125) შეადგინეს. მთლიანობაში 1897 წლისთვის საქართველოში(თბილისის და ქუთაისის გუბერნიები, არტაანის და ოლთისის ოკრუგები) 225 275 სომეხი ცხოვრობდა, საქართველოს მთლიანი მოსახლეობის 10,2%, იმ დროს როცა 1800 წლისთვის საქართველოში მცხოვრები სომხების რაოდენობა რამდენიმე ათასს არ აღემატებოდა და მათი წილი ქართულ სამეფო-სამთავროების მთლიან მოსახლეობაში უმნიშვნელო იყო, სომხების უმეტესობა საქართველოს სხვადასხვა ქალაქსა და დაბაში ცხოვრობდა და დაკავებული იყო ვაჭრობით,ხელოსნობით,ასევე იყვნენ სახელმწიფო სამსახურში და კარგად იყვნენ ინტეგრირებული ქართულ ფეოდალურ საზოგადოებაში. როგორც ზევით აღინიშნა სიტუაცია კარდინალურად შეიცვალა XIX საუკუნიდან როცა რუსეთის იმპერიამ მიზანმიმართულად დაიწყო სომხების გადმოსახლება და კომპაქტურად განსახლება ქართულ რეგიონებში და საქართველოს უმთავრეს ქალაქებში,რადგან სომხებს განიხილავდა იმპერიის მიმართ ყველაზე ლოიალურად განწყობილ ერად კავკასიაში. სომხების გადმოსახლების პროცესი გაგრძელდა 1897 წლის შემდეგაც, 1897-1902 წლებში დაახლოებით 55 000 სომეხი შემოვიდა ოსმალეთიდან საქართველოში, რაც იქ მიმდინარე სომხურ-მუსლიმური ხოცვა-ჟლეტვით(1894-1896 წ.წ.) იყო განპირობებული, 1914 წელს პირველი მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ მალევე ოსმალეთში სომხურ და მუსლიმურ მოსახლეობას შორის სისხლისმღვრელი კონფლიქტი განახლდა,რაც საბოლოო ჯამში სომხების მასობრივ ხოცვა-ჟლეტვაში და დეპორტაციში გადაიზარდა. სიკვდილისგან თავის დასახსნელად ასობით ათასმა სომეხმა დევნილმა რუსეთის იმპერიას შეაფარა თავი, მათი ნაწილი საქართველოში გადმოსახლდა, ამდენად სომხების რაოდენობა საქართველოში კიდევ უფრო გაიზარდა.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა 1918 წლის 26 მაისის საზღვრებში

უკვე XIX საუკუნის დასაწყისიდან, მას შემდეგ რაც რუსეთის იმპერიამ 1801 წლიდან მოყოლებული ყველა ქართული სამეფო-სამთავროს ანექსია მოახდინა და ამავდროულად დაიწყო სომხების მიგრაცია საქართველოში სომხურ ინტელიგენციის ნაწილს და რადიკალურად განწყობილ ნაციონალისტურ ჯგუფებს გაუჩნდათ პრეტენზია ქართულ რეგიონებზე. ამ მხარეების "სომხურობის" დასამტკიცებლად, ერთი მხრივ დაიწყეს ქართული ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების დაზიანება და სომხურად გამოცხადება,საქართველოს ისტორიის და ქართული კულტურის დაკნინება, მეორე მხრივ კი გააჩაღეს ფართო პროპაგანდისტული მუშაობა რომლის მიზანი იყო, როგორც საკუთრივ სომხების ისე უცხოელების დარწმუნება,რომ ამ რეგიონებში სომხები ავტოქთონები იყვნენ და არა ახალმოსახლეები, იმის მიუხედავად რომ სომხების საქართველოში მასობრივი გადმოსახლება სულ რამდენიმე ათეული წლის დაწყებული იყო და მათი მოღვაწეობის პერიოდშიც აქტიურად გრძელდებოდა. ამ მხრივ განსაკუთრებით გამოიჩინეს თავი ქერობე პატკანოვმა,გერასიმ ეზოვმა,ალექსანდრ ერიცოვმა და სხვა სომეხმა მოღვაწეებმა, გრიგორ არწრუნის რედაქტორობით გამომავალი გაზეთი "მშაკი" და სხვა სომხური გაზეთები სხვადასხვა ავტორების ანტიქართული შინაარსის სტატიებს ბეჭდავდნენ და საქართველოში ჩამოსახლებულ სომხებს შორის ქართველების მიმართ ანტაგონიზმს აღვივებდნენ, მათ პასუხი გასცეს ქართველმა საზოგადო მოღვაწეებმა ილია ჭავჭავაძემ, მიხეილ თამარაშვილმა, დიმიტრი ბაქრაძემ და სხვებმა. ასევე ნაციონალისტურად და ანტიქართულად განწყობილ ჯგუფებს ჰქონდათ წარუმატებელი მცდელობა სომხებით კომპაქტურად დასახლებული მაზრები,

ქერობე პატკანოვი

თბილისის გუბერნიის შემადგენლობიდან გამოეყვანათ და ერევნის გუბერნიისთვის გადაეცათ. ყველაფრის მიუხედავად ქართველების და სომხების უმრავლესობას შორის მშვიდი და კეთილმეზობლური ურთიერთობა მაინც შენარჩუნდა.

I მსოფლიო ომში რუსეთის იმპერიის დამარცხების,სამოქალაქო ომის და ბოლშევიკური გადატრიალების შემდეგ, სამხრეთ კავკასიის ერებმა 1918 წელს სცადეს შეექმნათ ერთობლივი ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკა, თუმცა რესპუბლიკა ქართველებს,სომხებს და აზერბაიჯანელებს შორის არსებული განსხვავებული საშინაო და საგარეო პოლიტიკური შეხედულებების გამო არასიცოცხლისუნარიანი აღმოჩნდა. 1918 წლის 26 მაისს საქართველომ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, ორი დღის შემდეგ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა სომხეთმაც. 1918 წლის გაზაფხულზე წამოწყებული ოსმალეთის სამხედრო კამპანიის შედეგად როგორც საქართველომ ისე სომხეთმა მნიშვნელოვანი ტერიტორიული დანაკარგი განიცადეს, კერძოდ ოსმალეთმა 1918 წლის 4 ივნისის ბათუმის ხელშეკრულებით, საქართველოს ჩამოაჭრა ბათუმის ოლქი,არტაანის და ოლთისის ოკრუგები, ახალციხის(ნაწილობრივ) და ახალქალაქის მაზრები. საქართველოს დამოუკიდებლობას მხარს უჭერდა და დახმარებას უწევდა გერმანიის იმპერია. სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკა კი 4 ივნისის საზავო ხელშეკრულებით კარგავდა საერთო საზღვარს საქართველოსთან და მის შემადგენლობაში მხოლოდ ერევნის გუბერნიის მცირე ნაწილი რჩებოდა. ბათუმის საზავო ხელშეკრულებით ოკუპირებული ტერიტორიის გარდა ოსმალეთმა საქართველოს ხელისუფლებას მოთხოვა დროებით დაეთმო მისთვის ბორჩალოს მაზრის ლორის მონაკვეთი იმ მიზნით რომ დაუბრკოლებელი და უშუალო კავშირი ჰქონოდათ აზერბაიჯანთან. 1918 წლის ივნისში მომხდარი შეტაკებების და მოლაპარაკებების შემდეგ, ოსმალეთის არმიამ დაიკავა მდ.კამენკის მარჯვენა სანაპირო ხაზი, კერძოდ სოფლები ნოვო-პოკროვკა, ჯელალ–ოღლი, ნიკოლაევკა, გერგერი, ვარტანლური, კურტანი, დარა-ქენდი და შემდეგ ხაზი ყოფილი ამიერკავკასიის რკინიგზების ალექსანდროვკის მონაკვეთის 117-ე ვერსის ხიდიდან სადგურებს ქობერს და კალაგერანს შორის,სოფელ მარცამდე და ლორუტამდე. ლორის მონაკვეთის ჩრდილოეთ ნაწილის შენარჩუნება საქართველომ შეძლო,გერმანიის და საქართველოს ნაწილების ერთობლივი მოქმედებით რის შედეგადაც ოსმალეთის ნაწილების მცდელობა დაეკავებინათ მეტი ტერიტორია აღიკვეთა მდინარე კამენკასთან და წითელ ხიდთან მომხდარი შეტაკებების შემდეგ. საქართველოს და გერმანიის ნაწილები ახალ თავდაცვით ხაზზე განლაგდნენ, რომლის მდებარეობა იყო სოფლები: ვორონცოვკა, ალექსანდროვკა, აიდაბერკი, მღარტი, ქობერის  გასაყარი, სოფლები კარინჯი და წათერი.

ნოე ჟორდანია

ვითარება შეიცვალა 1918 წლის შემოდგომაზე, ნათელი გახდა რომ გერმანია და მისი მოკავშირე ოსმალეთის იმპერია მარცხდებოდნენ, ოსმალებმა დაიწყეს ევაკუაცია დაკავებული ტერიტორიებიდან, ლორის მონაკვეთის სამხრეთ ნაწილი შეთანხმების მიუხედავად 1918 წლის 18 ოქტომბერს ოსმალებმა გადასცეს არა საქართველოს არამედ სომხეთს, იმავე დღეს სომხებმა დაიწყეს შეტევა საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე და გერმანულ-ქართული სასაზღვრო პიკეტის მიერ კონტროლირებადი ქობერის გასაყარი დაიკავეს. საპასუხოდ საქართველოს სამხედრო მეთაურობამ რეგიონში 2 ჯავშანმატარებელი და 250 სამხედრო გააგზავნა, სომხებმა ქობერის გასაყარი დატოვეს. ასევე ქართველებმა სომხებს მოთხოვეს დაეტოვებინათ ლორის მონაკვეთის სამხრეთ ნაწილში მდებარე შაგალის სარკინიგზო სადგური, რომელიც ივნისიდან ოსმალეთის, ხოლო 18 ოქტომბრიდან სომხეთის კონტროლირებად ტერიტორიაზე მდებარეობდა. სომხებმა სადგურის დატოვებაზე უარი განაცხადეს, ხოლო სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა ჰოვანეს კაჯაზნუნმა მიმართა საქართველოს მთავრობის თავმჯდომარეს ნოე ჟორდანიას და განუცხადა რომ საქართველოს არმიის შეტევაზე გადასვლის შემთხვევაში სომხეთის ნაწილებს მიღებული ჰქონდათ ბრძანება თავი დაეცვათ, ასევე "მრავალტანჯული სომხეთისა და საქართველოსთვის ახალი უბედურებების თავიდან ასაცილებლად" თხოვა არ დაეშვა საქართველოს არმიის შეტევაზე გადასვლა და დაპირდა, "ყველა სასაზღვრო საკითხს გადავჭრით მოლაპარაკებების გზით." თუმცა ეს მხოლოდ დროის მოსაგებად გამოყენებული მანევრი აღმოჩნდა ჰ.კაჯაზნუნის და სომხეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობის მხრიდან. 23 ოქტომბერს სომხეთის არმიამ წამოიწყო ახალი,მასშტაბური შეტევა საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე,ამჯერად შეტევა მიიტანეს სოფელ კარინჯში მყოფ მცირერიცხოვან გერმანულ პოსტზე და მის შემოგარენზე, სოფელში მყოფი გერმანელები იძულებული გახდნენ დაეტოვებინათ კარინჯი, მათ დასახმარებლად სამხედრო მეთაურობამ 1 ჯავშანმატარებელი და ქვეითების ასეული გააგზავნა, 24 ოქტომბერს ბორჩალოს მაზრაში საგანგებო მდგომარეობა გამოცხადდა, მაზრის უფროსად გენერალ-მაიორი გიორგი წულუკიძე დაინიშნა, 25-27 ოქტომბერს კარინჯში და მის მიდამოებში გააფთრებული ბრძოლა გაიმართა საქართველოს და სომხეთის ნაწილებს შორის, რომელიც საქართველოს გამარჯვებით დასრულდა. 26 ოქტომბერს ჰოვანეს კაჯაზნუნიმ ტელეგრამით მიმართა საქართველოს მთავრობას, სომხეთის ნაწილების შეტევას "გაუგებრობა" უწოდა და განაცხადა რომ სომხები სოფლებს, კარინჯს და წათერს დატოვებდნენ. ამდენად 1918 წლის ოქტომბერში სომხეთის მთავრობის და სამხედროების მცდელობა დაეკავებინათ საქართველოს კონტროლირებადი ლორის მონაკვეთის ჩრდილოეთ ნაწილი, მარცხით დასრულდა. ერთი მოსაზრებით ოქტომბრის სამხედრო ავანტიურის მიზანი ტერიტორიული გაფართოების მცდელობის გარდა, სომხეთის ხელისუფლების მხრიდან იყო, ეჩვენებინა თავისი ერთგულება ანტანტის სახელმწიფოებისთვის, ჩაერთო რა ხანმოკლე ლოკალურ კონფლიქტში საქართველოსთან რომელიც გერმანიის მოკავშირე იყო, თანაც ლორის მოანკვეთში იმ დროს მცირერიცხოვანი გერმანული კონტიგენტიც იმყოფებოდა, რომელიც ასევე ჩაერთო საბრძოლო მოქმედებებში საქართველოს მხარეს. მეორე მოსაზრებით ეს თავდასხმა სომხეთის მხრიდან საქართველოს სამხედრო ძალის მოსინჯვის მცდელობას წარმოადგენდა.

საქართველოს მთავრობის სხვადასხვა წარმომადგენლებს განსხვავებული შეხედულება ჰქონდათ ლორის საკითხთან დაკავშირებით,ზოგიერთი მათგანს ჯერ კიდევ საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებამდე მიაჩნდა, რომ ლორის მონაკვეთი რომელიც სომხური უმრავლესობით იყო დასახლებული შესაძლოა დაეთმო საქართველოს სომხეთისთვის იმ მიზნით, რომ ამ ქმედებას განემუხტა დაძაბული გარემო ქართველებსა და სომხებს შორის,დაემყარებინა მეგობრული ურთიერთობა და წერტილი დაესვა სომხეთის ტერიტორიული პრეტენზიებისთვის,განსაკუთრებით თუკი ეს მოხდებოდა ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის ფარგლებში,რაც ამ შემთხვევაში არა სახელმწიფო არამედ ადმინისტრაციული საზღვრის შეცვლა იქნებოდა. მათი ეს პოზიცია ცნობილი იყო ასევე სომხებისთვის. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სხვა ლიდერები მკვეთრ პოზიციას იკავებდნენ, არათუ ლორის მონაკვეთის გადაცემას ეწინააღმდეგებოდნენ,არამედ ალექსანდროპოლის(გიუმრი) მაზრაზე საქართველოს პრეტენზიის გამოცხადებასაც კი ემხრობოდნენ თუკი სომხეთი განაგრძობდა აგრესიულ პოლიტიკას საქართველოსთან მიმართებით, რადგან ეს რეგიონი საუკუნეების განმავლობაში საქართველოს შემადგენლობაში შედიოდა.თუმცა, სომხეთის ულტრანაციონალისტური ხელისუფლების და მრავალწლიანი ანტიქართული პროპაგანდით დაკავებული სომხური ინტელიგენციის ნაწილის პრეტენზიები საქართველოსთან მიმართებით ბევრად აღემატებოდა ბორჩალოს მაზრის ლორის მონაკვეთს, მინიმალური ამოცანა რომელსაც ისინი ისახავდნენ, საქართველოსთვის ახალქალაქის მთლიანი და ბორჩალოს მაზრის უდიდესი ნაწილის ჩამოჭრა იყო(ტერიტორია მდ.ხრამის სამხრეთით, რომელიც ბორჩალოს მაზრის შემადგენლობაში შედიოდა), ეფუძნებოდნენ რა ეთნიკურ პრინციპს. უფრო რადიკალურად განწყობილი სომეხი პოლიტიკოსები და სამხედროები საქართველოსგან, ახალქალაქის და ბორჩალოს მაზრების დათმობის გარდა მოითხოვდნენ,ახალციხის მაზრას,ბათუმის ოკრუგს(რათა შავ ზღვაზე გასასვლელი მოეპოვებინათ), გორის მაზრის ნაწილს და თვით საქართველოს დედაქალაქ თბილისსაც კი. ასეთი აბსურდული ტერიტორიული პრეტენზიების გამო,რომლებსაც საფუძვლად არაფერი ედო სომხეთის ხელისუფლებაში მყოფი დაშნაკცუთიუნის ლიდერების უკიდურესი შოვინიზმის და დიდი სომხეთის შექმნის იდეაფიქსის გარდა, საქართველოს მთავრობა, საქართველოში მოქმედი არცერთი პარტია, სამხედროები და საზოგადოების არცერთი ფენა არც კი განიხილავდა ამ ტიპის არანაირ დათმობას,რადგან ეს რეგიონები უძველესი დროიდან იყვნენ საქართველოს განუყოფელი ნაწილები,მხარეები სადაც ჩაისახა და განვითარდა საქართველოს სახელმწიფოებრიობა ქართული ლიტერატურის, კულტურის და იდენტობის ცენტრები(იხ.ბოლნისის სიონი,აკაურთის ეკლესია,აკვანების ეკლესია,დმანისის სიონი,კუმურდოს ტაძარი,ზედა თმოგვი,ვარძია,წერაქვის სამონასტრო კომპლექსი,წუღრუღაშენი,ხუჯაბი და სხვ.), სადაც საქართველოს არსებობის მთელი ისტორიის განმავლობაში ქართული მოსახლეობა ცხოვრობდა, ხოლო მრავალრიცხოვანი სომხური ელემენტი,მხოლოდ რამდენიმე ათეული წლით ადრე, XIX საუკუნეში რუსეთის ხელისუფლების ინიციატივით და ხელშეწყობით გაჩნდა. თავის მხრივ სომხეთში ანტიქართული კამპანია სულ უფრო და უფრო ძლიერდებოდა, სომხურ გაზეთებში("ორიზონი","აშხავორტი" და სხვ.) იბეჭდებოდა სტატიები სადაც საქართველოში ჩამოსახლებულ სომხებს ღიად მოუწოდებდნენ აჯანყებისკენ, ასევე გაჩაღდა ცილისმწამებლური კამპანია თითქოს საქართველოში სომეხ დევნილებს ხოცავდნენ და ა.შ. შექმნილი გარემოს გამო მოლაპარაკების ყველა მცდელობა განწირული აღმოჩნდა წარუმატებლობისთვის, იმის მიუხედავად რომ საქართველოს ხელისუფლებამ არაერთი კონსტრუქციული წინადადებით მიმართა ერევანს. მათ შორის მიიწვია სომხეთის დელეგაცია 1918 წლის 10 ნოემბერს თბილისში დაგეგმილ კონფერენციაში მონაწილეობის მისაღებად,სადაც კავკასიის სახელმწიფოებს სხვადასხვა საკითხებზე უნდა ემსჯელათ, სასაზღვრო საკითხი ერთერთი იყო განსახილველ საკითხებს შორის,თუმცა სომხეთის ხელისუფლებამ მონაწილეობა არ მიიღო კონფერენციის მუშაობაში, რაც ჯერ გაუმართავი კომუნიკაციებით,შემდეგ კი მოუმზადებლობით ახსნა.

ჰოვანეს კაჯაზნუნი

აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ თუკი სომხეთის ხელისუფლება საქართველოს მიმართ ტერიტორიული პრეტენზიების წამოყენებისას აპელირებდა ეთნიკურ ფაქტორზე (XIX-XX საუკუნეებში გადმოსახლებულ სომხებზე), იგივე მიდგომას კატეგორიულად არ იზიარებდა და ყველანაერი მეთოდით ებრძოდა როცა საუბარი ეხებოდა ერევნის გუბერნიას, რომელშიც აზერბაიჯანელების წილი 1897 წელს 37,8% იყო(შედარებისთვის თბილისის გუბერნიაში სომხების წილი 18,1% შეადგენდა), ხოლო გუბერნიის 7-დან 4 მაზრაში აზერბაიჯანელები სომხებს რაოდენობრივად ბევრად აღემატებოდნენ(შარურ-დარალგეზის მაზრაში მოსახლეობის 67,4%, ნახიჩევანის მაზრაში 63,7%, ერევნის მაზრაში 51,4%, სურმალოს მაზრაში 46,5% აზერბაიჯანელი იყო),აზერბაიჯანული უმცირესობა ასევე მნიშვნელოვნად იყო წარმოდგენილი ერევნის გუბერნიის კიდევ 2 მაზრაში,ისევე როგორც ყარსის ოკრუგის ორივე სომხურ მაზრაში თურქები და ქურთები. იგივე მდგომარეობა იყო ელისავეტოპოლის(განჯა) გუბერნიაში რომლის ნაწილსაც სომხეთი ასევე თავისად მოიაზრებდა და სისხლისმღვრელ კონფლიქტში იყო ჩართული აზერბაიჯანის დემოკრატიულ რესპუბლიკასთან, კერძოდ ჯებრაილის მაზრაში მოსახლეობის 74,1%, ჯევანშირის მაზრაში 71,6%,ელისავეტოპოლის მაზრაში 63,9%, ყაზახის მაზრაში 57,2%, ხოლო ზანგეზურის მაზრაში 51,6% აზერბაიჯანელი იყო, აზერბაიჯანული უმცირესობა მნიშვნელოვნად იყო წარმოდგენილი შუშის მაზრაშიც. თუმცა არც ამ შემთხვევაში დაუბრკოლებია ეთნიკურ ფაქტორს სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკა გამოეცხადებინა ეს ტერიტორიები თავისად და ეწარმოებინა აქტიური სამხედრო მოქმედებები, საკუთარი ძალაუფლების დასამყარებლად.

1918 წლის ნოემბერ-დეკემბერში სამხრეთ კავკასიაში დიდი ბრიტანეთის სამხედრო შენაერთები შემოვიდნენ, მათ მთავარ მიზანს ბაქოს ნავთობის და ბათუმის პორტის კონტროლი წარმოადგენდა, შესაბამისად დაიკავეს ბაქო და მოახდინეს ბათუმის ოკრუგის ოკუპაცია. დე-იურე უარი თქვეს კავკასიის სახელმწიფოების დამოუკიდებლობის აღიარებაზე, თუმცა დე-ფაქტო არსებულ სახელმწიფოებთან თანამშრომლობა არ გამორიცხეს. სომხეთში დიდ იმედებს ამყარებდნენ დიდი ბრიტანეთის კავკასიაში შემოსვლაზე, რადგან თვლიდნენ, რომ ბრიტანელებს განსაკუთრებული დამოკიდებულება ექნებოდათ მათთან, ხოლო საქართველოს და აზერბაიჯანს უფრო მტრულად მიუდგებოდნენ, რადგან ორივე სახელმწიფო I მსოფლიო ომში დამარცხებული იმპერიების მოკავშირეები იყვნენ და მათი დახმარებით სარგებლობდნენ, საქართველო გერმანიის, ხოლო აზერბაიჯანი ოსმალეთის. ამდენად მათი მიზნების განსახორციელებლად და საქართველოსთან ომის დასაწყებად ბრიტანელების შემოსვლა ხელსაყრელად ჩათვალეს. ამას დაემატა ისიც, რომ ამ დროს გამწვავდა კონფლიქტი საქართველოსა და ანტონ დენიკინის რუსეთის მოხალისეების არმიას შორის, რომელიც აკონტროლებდა ჩრდილოეთ კავკასიას, ებრძოდა ბოლშევიკებს და მიზნად რუსეთის იმპერიის აღდგენა ჰქონდა დასახული, ა.დენიკინი და მისი მთავრობა საქართველოსგან სოჭის ოკრუგის და აფხაზეთის გადაცემას მოითხოვდა, ამიტომ საქართველოს არმიის მნიშვნელოვანი ნაწილი აფხაზეთში იყო კონცენტრირებული, რაც დაუცველს ხდიდა საქართველოს სამხრეთ საზღვრებს, ასევე ა.დენიკინის ბრძანებით სომხეთში მიავლინეს რუსი ოფიცრები, რომლებიც სომხებს საქართველოს წინააღმდეგ ომში დაეხმარებოდნენ. 1918 წლის დეკემბერში სომხეთის ხელისუფლების მოსაზრებით საქართველოსთან ომის დასაწყებად იდეალური მდგომარეობა შეიქმნა.

ომის მიმდინარეობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გიორგი მაზნიაშვილი

პირველი მსოფლიო ომში დამარცხების შემდეგ, თურქეთმა თავისი ჯარები მის მიერ ომის წლებში ოკუპირებული ისტორიული სამხრეთ საქართველოს ტერიტორიიდან გაიყვანა. 1918 წლის 5 დეკემბერს კი საქართველოს ჯარმა ახალქალაქი და ლორე დაიკავა, 9 დეკემბერს კი დაშნაკურმა მთავრობამ თავისი არმია საქართველოს წინააღმდეგ დაძრა. 12 დეკემბერს სომხეთის ჯარები გენერალ დრასტამატ „დრო“ კანაიანის მეთაურობით თავს დაესხნენ ქართულ სასაზღვრო ნაწილს სანაინში. დაიწყო სომეხ-ქართველთა უპრეცედენტო ომი.

სომხეთის გეგმით სომხეთის არმიას უნდა დაეკავებინა ტერიტორია მდინარე ხრამამდე. საქართველოს მთავრობას ბოლო წუთამდე იმედი ჰქონდა მოლაპარაკებისა. ამიტომ, მიუხედავად მცირედი რიცხობრივი უპირატესობისა და უკეთესი მატერიალური უზრუნველყოფისა, საქართველოს ჯარი შეტევას მოუმზადებელი დახვდა. პირველივე შეტაკებაში სომხებმა დაატყვევეს 100-მდე ქართველი ჯარისკაცი, ხელთ იგდეს დიდი რაოდენობით იარაღი და საბრძოლო ტექნიკა, დაიჭირეს რკინიგზა. სომეხთა შეტევის განხორციელებაში მონაწილეობდნენ დენიკინის რუსეთის მოხალისეთა არმიის მიერ მივლენილი ოფიცრები. თვითონ დენიკინი სწორედ ამ დროს აწყობდა გამუდმებულ სამხედრო პროვოკაციებს აფხაზეთის ტერიტორიაზე და ცდილობდა სოჭის დაკარგვით დასუსტებული ქართული პოზიციების საბოლოო გატეხვას გაგრის ფრონტზე.

სომხეთის შეტევა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

18 დეკემბრისთვის სომხეთის არმიამ დაიკავა ლორის მთელი ზონა და მნიშვნელოვნად წაიწია წინ თბილისისკენ. დარბეულ იქნა ქართული და აზერბაიჯანული სოფლები. ფრონტზე კრიტიკული სიტუაცია შეიქმნა. რეგიონის სომხური მოსახლეობა აქტიურად ეხმარებოდა სომეხთა რეგულარულ ჯარს, რომელსაც ასევე უერთდებოდნენ სომეხი მოხალისეები თბილისიდან და საქართველოს სხვა ქალაქებიდან.

საქართველოს სახალხო გვარდიამ სომხეთის არმიას გზა გადაუკეტა ბოლნისთან. 25 დეკემბრისთვის სომხური ჯარის შეტევა შესუსტდა; 10-დღიანმა შეუჩერებელმა მარშმა, საქართველოს სამხედრო ნაწილების წინააღმდეგობამ და ტიფის ეპიდემიამ სომხების რესურსები მნიშვნელოვნად შეზღუდა. ამასთანავე, მას შემდეგ, რაც ბრძოლები ლორის ტერიტორიას გასცდა, ადგილობრივმა სომეხმა მოხალისეებმა დაიწყეს დეზერტირობა და სოფლებში დაბრუნება; ფრონტის ხაზის თბილისთან მოახლოვებამ კი საქართველოს სამხედრო უწყებას გაუადვილა თავდაცვით ბრძოლებში ჩაბმული ნაწილების მომარაგება. სომხების მიერ ტყვედ ჩავარდნილი რამდენიმე ქართველი ოფიცრის დახვრეტამ ქართველებს შორის უკიდურესი განრისხება გამოიწვია. საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში დაიწყო მოხალისეთა რაზმების მობილიზება, რომლებიც თბილისში, რუსთაველის გამზირზე, სააღლუმო მარშის შემდეგ პირდაპირ ფრონტზე მიდიოდნენ.

თბილისში გამოვლინდა არალეგალური დაჯგუფება, რომელიც იარაღით და ფულით ეხმარებოდა დაშნაკების არმიას. საქართველოს მთავრობამ საფრთხის განეიტრალების მიზნით დაიწყო მკაცრი რეპრესიული ზომების გატარება: მოხდა კოლაბორაციონიზმში ეჭვმიტანილი შეძლებული სომხების ქონების ნაწილობრივი ან სრული კონფისკაცია, ბევრი დეპორტირებული იქნა დედაქალაქიდან.

დრასტამატ კანაიანი

საქართველოს კონტრშეტევა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოს სახალხო გვარდიის მიერ სომხეთის ჯარის პირველი დარტყმების მოგერიების შემდეგ ომში ჩაერთო საქართველოს რეგულარული არმია. 25-27 დეკემბრის ბრძოლებში ინიციატივა თანდათან ქართველთა ხელში გადავიდა, თუმცა სრულყოფილი კონტრიერიშის ორგანიზება ამ დღეებში ვერ მოხერხდა. მხოლოდ, 28 დეკემბერს, გენერალმა გიორგი მაზნიაშვილმა 3500 კაციანი შენაერთით შეძლო სრულმასშტაბიანი შეტევის განხორციელება და ელვისებური დარტყმით უკუაგდო სომხეთის ჯარები. დაღამებისთვის მაზნიაშვილმა უკვე შულავერი და რამდენიმე მცირე სოფელი დაიბრუნა. სომხების მიერ შევიწროებულმა ადგილობრივმა ბორჩალოელმა თათრებმა შექმნეს ერთი ესკადრონი, რომელიც საქართველოს არმიას შეუერთდა. შულავერის ბრძოლაში სომხებმა ორასამდე კაცი დაკარგეს, გააგრძელეს უკანდახევა და გამაგრდნენ სოფ. სადახლოსთან. მძიმე ბრძოლები სოფლის დასაკავებლად 2 დღე გაგრძელდა; სადახლო ხელიდან ხელში გადადიოდა და საბოლოოდ ქართველებს დარჩათ, თუმცა სომხებმა მოახერხეს სოფლის რკინიგზის სადგურის შენარჩუნება. 31 დეკემბერს, მთელი დღის შეუწყვეტელი შეტაკებების შემდეგ, სომხებმა რამდენადმე გაიუმჯობესეს მდგომარეობა და დაეუფლნენ სიმაღლეებს სადახლოს აღმოსავლეთით, რითაც საფრთხე შეუქმნეს ქართული ჯარის კომუნიკაციებს შულავერის მიმართულებით; თუმცა ქართველებმა წარმატებით განახორციელეს გადაჯგუფება, გაარღვიეს სომხების თავდაცვის ხაზი და ღრმად შეიჭრნენ სადახლოს სამხრეთ-დასავლეთით. საბრძოლო მოქმედებებიც ძირითადად ამ პოზიციებზე შეჩერდა. შუაღამისას, დიდი ბრიტანეთის სამხედრო მისიის დაჟინებული მოთხოვნით და შუამდგომლობით, დაპირისპირებული მხარეები შეთანხმდნენ ცეცხლის შეწყვეტაზე.

ომის შემდეგ[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ომის შედეგი დღემდე იწვევს კამათს. ქართველი ისტორიკოსებისა და სამხედრო სპეციალისტების მტკიცებით, ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმებამ არ მისცა შესაძლებლობა საქართველოს არმიას გაეგრძელებინა შეტევა სომხეთის ტერიტორიაზე, რისი საშუალებაც მას ნამდვილად ჰქონდა. მეორე მხრივ, სომხები თვლიან, რომ მათმა ჯარმა შეძლო არათუ ქართული არმიის შეკავება სადახლოსთან, არამედ მოახერხებდა მის სრულ გარემოცვას რომ არა დაზავება. ბრძოლებში ორივე მხარემ საგძნობი დანაკარგები განიცადა, დაახლოებით 850-900 კაცამდე მოკლულთა სახით. ქართველთა დანაკლისი შედარებით დიდი იყო ომის პირველ დღეებში ტყვეებისა და საბრძოლო ტექნიკის დაკარგვის გამო.

1919 წლის 9-17 იანვარს თბილისში გაიმართა სომხეთ-საქართველოს სამშვიდობო კონფერენცია, რომლის მუშაობაში მოკავშირე სახელმწიფოთა წარმომადგენლებიც მონაწილეობდნენ. მიღწეული შეთანხმებით, ბორჩალოს მაზრის სადავო ტერიტორია ლორეს ნეიტრალურ ზონად გამოცხადდა და დადგინდა მისი საზღვრები. საკითხის საბოლოო გადაწყვეტამდე, აქ მორიგეობით უნდა მდგარიყო ქართული და სომხური ჯარი.

საქართველოსა და სომხეთის მეორე კონფერენციაზე (1919 წლის 28 თებერვალი - 3 მარტი), ასევე მოკავშირეთა მონაწილეობით, მხარეთა შორის მოწესრიგდა დიპლომატიური ურთიერთობის, საგარეო ვაჭრობის, მოქალაქეთა მიმოსვლის, საკომუნიკაციო კავშირების აღდგენისა და სხვ. საკითხები. რაც შეეხება საზღვრების საკითხს, იგი კვლავ ღიად დარჩა, იმ იმედით, რომ მას პარიზის სამშვიდობო კონფერენცია გადაწყვეტდა.

1919 წლის 8 მარტს საქართველომ „დე იურე“ აღიარა სომხეთის რესპუბლიკა, 24 მარტს კი სომხეთმაც იურიდიულად ცნო საქართველოს სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტი. საქართველოს სრულუფლებინი წარმომადგენლის როლს სომხეთში ს. მდივანი ასრულებდა. სომხეთის დიპლომატიურ მისიას საქართველოში სათავეში ედგა ა. ჯამალიანი.

1919 წლის 3 ნოემბერს საქართველოსა და სომხეთს შორის თბილისში ორი ხელშეკრულება დაიდო. პირველი დოკუმენტი მხარეებს ყველა სადაო საკითხის ურთიერთშეთანხმებით ან არბიტრაჟის მეშვეობით გადაწყვეტას ავალდებულებდა, ხოლო მეორე მეზობელ რესპუბლიკებს შორის სამი წლის ვადით თავისუფალ ტრანზიტს ითვალისწინებდა.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]