რუსეთ-ოსმალეთის ომი (1828-1829)

1828-1829 წწ. რუსეთ-ოსმალეთის ომის თეატრი

რუსეთ-ოსმალეთის ომი [14 (26) აპრილი, 1828 — 2 (14) სექტემბერი, 1829] — სამხედრო დაპირისპირება რუსეთისა და ოსმალეთის იმპერიებს შორის ბალკანეთსა და კავკასიაში. ომი გამოიწვია ბერძნების დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლამ და დაიწყო, როდესაც სულთანმა ნავარინოს ბრძოლაში რუსეთის მონაწილეობის გამო დახურა დარდანელის სრუტე რუსეთის გემებისთვის, რითაც აკერმანის კონვენცია დაარღვია. რუსეთი აღნიშნული დაპირისპირებისთვის მომზადებული იყო, რის გამოც ბრძოლა ხელსაყრელ ვითარებაში წარიმართა და მისი გამარჯვება განაპირობა. ომი დასრულდა ადრიანოპოლის ზავით. ომის შედეგად რუსეთმა გააფართოვა თავისი საზღვრები, კავკასიასა (ახალციხის საფაშო და შავი ზღვის სანაპირო ზოლზე ანაპიდან გაგრამდე) და ბალკანეთში.

წინაპირობები

კავკასიის მთიელთა მიწები 1821 წელს. 1829 წლის ადრიანოპოლის ზავის მიხედვით, შავიზღვისპირი გადავიდა რუსეთის შემადგენლობაში

ომის დაწყების მიზეზი იყო 1821 წელს დაწყებული აღმოსავლეთის საკითხის გამწვავება, რაც დაკავშირებული იყო ბერძნების აჯანყებასთან ოსმალეთის მმართველობის წინააღმდეგ. 1827 წლის 24 ივნისს (6 ივლისს) რუსეთმა, საფრანგეთმა და დიდმა ბრიტანეთმა ხელი მოაწერეს ლონდონის კონვენციას, რომლითაც მოითხოვდნენ, რომ პორტას მათ ოსმალეთ-ბერძნულ კონფლიქტში შუამავლობის უფლება მიეცათ და საბერძნეთისთვის ავტონომია მიენიჭებინათ. მას შემდეგ, რაც სულთანმა მაჰმუდ II-მ, ავსტრიის მხარდაჭერით, უარყო ეს მოთხოვნები, გაერთიანებული ინგლის-საფრანგეთ-რუსეთის ესკადრილია პელოპონესის სანაპიროებს მიუახლოვდა და 1827 წლის 8 (20) ოქტომბერს ნავარინოსთან თურქეთ-ეგვიპტის ფლოტი დაამარცხა. საპასუხოდ, 1827 წლის 8 (20) დეკემბერს, პორტამ ომი გამოუცხადა რუსეთს. სულთანი მაჰმუდ II ცდილობდა ომს რელიგიური ხასიათი მიეცა; ისლამის დასაცავად არმიის წინამძღოლობის მსურველმა თავისი დედაქალაქი ადრიანოპოლში გადაიტანა და დუნაის ციხესიმაგრეების გამაგრება ბრძანა. პორტის ამგვარი ქმედებების გათვალისწინებით, იმპერატორმა ნიკოლოზ I-მა ომი გამოუცხადა თურქებს 1828 წლის 14 (26) აპრილს და უბრძანა თავის ჯარებს, რომლებიც მანამდე ბესარაბიაში იყვნენ განლაგებული, ოსმალეთის ტერიტორიაზე შესულიყვნენ.

საერთო მდგომარეობა და მხარეთა გეგმები

ბალკანეთში

სამხედრო ოპერაციების მთავარი არეალი, ისევე როგორც რუსეთ-ოსმალეთის წინა ექვს ომში, იყო ბალკანეთი. რუსული არმია ტრადიციულად გეგმავდა დუნაის გადაკვეთას, წინ მიიწევდა შავი ზღვის სანაპიროს ხრიდან, რათა არ გამოეწვია ავსტრიის საომარ მოქმედებებში ჩართვა, დაეკავა ბალკანეთის ქედი და სიახლის სახით აეღო ადრიანოპოლი და კონსტანტინოპოლი. იგეგმებოდა საზღვაო ძალების გამოყენება შავი ზღვის სრუტეებისა და კონსტანტინოპოლის ბლოკირება, როგორც შავი ზღვიდან, ისე ეგეოსის ზღვიდან.

რუსეთის ჯარების მთავარსარდლად დაინიშნა ფელდმარშალი პრინცი პიოტრ ვიტგენშტაინი. ბალკანეთის კამპანიისთვის სამი ქვეითი კორპუსი გამოიყო: გენერალ ალექსანდრ რუდზევიჩის მე-3 კორპუსი, გენერალ ლოგინ როტის მე-6 კორპუსი, გენერალ ალექსანდრ ვოინოვის მე-7 კორპუსი და გენერალ ნიკოლაი ბოროზდინის მე-4 საკავალერიო კორპუსი. სულ 7 ქვეითი და 3 საკავალერიო დივიზია - დაახლოებით 100 ათასი ადამიანი 396 იარაღით. მალაროსიაში ჯარების შესავსებად შეიქმნა სარეზერვო არმია.

ოსმალეთმა აირჩია თავდაცვითი სტრატეგია ბალკანეთში, იმ იმედით, რომ გამოიყენებდა თავისი ახალი რეგულარული არმიის ძალებს დუნაის ქვედა წელში რუსული ჯარების წინსვლის შესაჩერებლად, ეყრდნობოდა სილისტრია-შუმლა-ვარნა-რუსჩუკის ციხეების სტრატეგიულ მდებარეობას.

კავკასიაში

რუსეთ-ოსმალეთის საზღვარი ფოთიდან გადიოდა მდინარე რიონის გასწვრივ, შემდგომ სურამის მთებით მესხის ტბებამდე მდინარე არფა-ჩაის ხეობამდე. ანაპის, ახალციხის, ბათუმის, ყარსის, აგრეთვე სხვადასხვა ციხესიმაგრეების ფლობით, ოსმალები მათ საზღვარს აუღებლად თვლიდნენ. ისინი გეგმავდნენ, შეძლების ფარგლებში ერივანის აღებას და წარმატების შემთხვევაში საქართველოში შეჭრას.

ამიერკავკასიაში რუსეთს რამდენიმე ძირითადი სტრატეგიული მიზანი ჰქონდა: პირველი იყო ოსმალეთის განდევნა კავკასიის სანაპიროდან (ანაპას, ფოთისა და ბათუმის ციხეების ჩათვლით) და მათი კავშირის გაწყვეტა კავკასიის მეამბოხე მთიელ მოსახლეობასთან; მეორე იყო ახალციხის საფაშოსა და ციხეზე დაუფლება.

კავკასიაში შეტევის წარმოებას აპირებდა 25 ათასიანი არმია ცალკეული კავკასიური კორპუსი გენერალ ი. პასკევიჩის მეთაურობით. პასკევიჩის კორპუსს დაევალა ყარსისა და ახალციხის საფაშოების დაკავება.

საომარი მოქმედებები 1828 წელს

1827 წლის 8 დეკემბერს ოსმალეთის სულთანმა გამოაქვეყნა დეკლარაცია, რომლის მიხედვითაც ის აპირებდა სამხრეთ კავკასიაში პოზიციების აღდგენას. რუსეთმა ოსმალეთს ომი გამოუცხადა 1828 წლის 14 აპრილს. სულთანმა მთელ მუსლიმურ სამყაროს მოუწოდა საღვთო ომისკენ. შეტაკებების დაწყებისას რუსეთის არმია 92000 ჯარისკაცისგან შედგებოდა, ხოლო ოსმალეთის ძალები 150000-ს აჭარბებდა, რომელთაც ჰუსეინ ფაშა მეთაურობდა.

ბალკანეთის ფრონტი

1828 წლის 25 აპრილს (7 ივნისს) გენერალ ლ. როტის მეთაურობით რუსეთის არმიის მე-6 კორპუსმა სკულიანიდან მდინარე პრუტი გადალახა და შეიჭრა ოსმალეთის იმპერიაში. ჯარი ელვისებური სისწრაფით დაიძრა ბუქარესტის მიმართულებით, რომელიც წარმატებით აღებულ იქნა 30 აპრილს. ხუთი დღეში რუსებმა დაიკავეს მოლდავეთი და ვლახეთი. 9 მაისს აღებულ იქნა კრაიოვა.

ბრაილოვის აღება

1828 წლის 25 აპრილს (7 ივნისს) გენერალ ა. ვოინოვის მეთაურობით რუსეთის არმიის მე-7 კორპუსმა მდინარე პრუტი ფელიჩის მხრიდან გადალახა და მაისის შუა რიცხვებში ალყა შემოარტყა ბრაილოვის ციხეს, რომლის შტურმს ხელმძრვანელობდა თავად მიხეილ პავლეს ძე. ბრაილოვის ციხე მდებარეობდა მდინარე დუნაის მარცხენა ნაპირზე და ოსმალებს თავის გორნიზონში ყავდათ 12 ათასი ჯარისკაცი და 278 ქვემეხი. ციხის კომენდანტი იყო სულეიმან-ფაშა. 26 მაისს (6 ივნისს) დაიწყო ციხის აღების ოპერაცია მაგრამ უშედეგოდ. 3 ივნისს რუსების მიერ წამოწყებული შტურმი მოგერიებულ იქნა ოსმალების მხრიდან. ციხის აღების აქტიური ფაზა 4 (16) ივნისს დაიწყო ციხის აქტიური დაბომბვა ქვემეხებიდან. 6 ივნისს მაჩინის აღების შემდეგ ბრაილოვის კომენდატმა გაათვითცნობიერა, რომ სრულ ალყაში იყო მოქცეული, თავის გადარჩენის მიზნით მიიღო კაპიტულაციის გადაწყვეტილება და 7 (19) ივნისს ბრაილოვის ციხე რუსებს ჩააბარა. რუსულმა მხარემ ოსმალურ 8 ათს კაციან გარნიზონს ნება მისცა დაეტოვებინა ციხე და თავი შეეფარა სილისტრიის ციხეში.

გენერალ როტის მე-6 კორპუსის უმრავლესობა დუნაიზე გადაიყვანეს და სილისტრიის ალყაში მოქცევა უბრძანეს. ვალახეთში მათ დატოვეს მე-6 კორპუსის ნაწილი — გეისმარის დასუსტებული დივიზია. სილისტის ციხის აღება კვლავაც არ შეეძლო გენერალ როტის რაზმს. ის რუშუკიდან მუდმივად მარაგდებოდა ახალი შენაერთებით. სილისტრიასთან არ იყო უკეთესად საქმე. მე-2 კორპუსს, ალყის არტილერიის არარსებობის გამო, ციხესიმაგრის აღება არ შეეძლო.

რუსეთის არმიამ შუმლა მოაქცია ალყაში, მაგრამ ოსმალების მხრიდან მრავალი არარეგულარული შეტაკებებისა და არმიაში გავრცელებული ტიფის გამო ვიტგენშეინს სურდა ალყის მოხსნა, მაგრამ იმპერატორი ნიკილოზ I არ იძლეოდა ამის უფლებას.

1828 წლის 27 მაისს (9 ივნისს) გენერალ ა. რუდზევიჩის მეთაურობით რუსეთის არმიის მე-3 კორპუსმა, ფლოტილის მხარდაჭერით, დუნაი სატუნოვის მახლობლად გადაკვეთა, 30 მაისს (12 ივნისს) ისაკჩა აიღო და მთელი ჩრდილოეთ დობრუჯა დაიკავა. წინ ძლიერ გამაგრებული ვარნა იყო, ფლანგზე კი შუმლა, სადაც თურქული არმია იკრიბებოდა. მისი აღება მცირე ძალებით (20 ათასი ჯარისკაცი) სახიფათო იყო. ამიტომ, მოქმედებები შეჩერდა ბრაილოვიდან მე-7 კორპუსის მოსვლამდე. გარდა ამისა, დუნაის არმიის გასაძლიერებლად, მალოროსიიდან გამოგზავნეს პრინცი შჩერბატოვის მე-2 კორპუსი, რომელიც შედგებოდა 2 ქვეითი და 2 ჰუსართა დივიზიისგან (30 ათასი ადამიანი).

მე-7 კორპუსის დამატების შემდეგ, დუნაის არმია (მე-3 და მე-7 ქვეითი ჯარები, მე-4 საკავალერიო კორპუსები, დაახლოებით 40 ათასი კაცი) 24 ივნისს ბაზარდჟიკისკენ დაიძრა და მისი დაკევბის შემდეგ, 28 ივნისს კოზლუჯასა და ვარნაში მოწინავე ძალები გაგზავნეს, სადაც ოსმალების დიდ წინააღმდეგობას წააწყდნენ. როდესაც დარწმუნდნენ, რომ ძლიერი ციხესიმაგრის აღება არტილერიის გარეშე შეუძლებელი იყო, გადაწყდა ვარნაზე შეტევის შეწყვეტა. რუსეთის მთავარსარდალმა გადაწყვიტა არმიის ძირითადი ძალების გაგზავნა შუმლას წინააღმდეგ, სადაც ჰუსეინ ფაშას თურქული არმიის ძირითადი ძალები (40 ათასი ადამიანი) იმყოფებოდა.

ივნისის დასასრულს ვარნაში ჩავიდა ანაპიდან წამოსული ალექსანდრ მენშიკოვის დესანტი, რომელმაც დაიმატა უშაკოვის რაზმი და შეუდგა ვარნის შტურმს, თუმცა უშედეგოდ. აგვისტოს შუა რიცხვებში გვარდიის კორპუსმა დაიწყო ქვემო დუნაისკენ მიახლოება, რასაც მოჰყვა მე-2 ქვეითი კორპუსი. გვარდია ვარნაში გადაიყვანეს და ალყის კორპუსის რაოდენობა 32 ათას ადამიანამდე გაიზარდა 170 იარაღით, ხოლო მე-2 კორპუსი სილისტრიაში, ხოლო როტის რაზმს სილისტრიიდან შუმლაში გადასვლა უბრძანეს, სადაც რუსული არმიის ძირითადი ძალები სახიფათო მდგომარეობაში იმყოფებოდნენ. ვარნას ბლოკადის გასარღვევად ვეზირმა ომერ-ვრიონეს 30 000 კაციანი კორპუსი გაგზავნა, თუმცა მისი შეტევა წარუმატებელი აღმოჩნდა და 29 სექტემბერს ვარნა დაეცა. ვარნაში მათ დაახლოებით 7 ათასი პატიმარი და 140 იარაღი აიღეს.

ვარნის აღებით 1828 წლის კამპანია დაასრულა. გვარდია რუსეთში დააბრუნეს. დუნაის არმიის ძირითადმა ძალებმა შუმლადან ქვეყნის ზამთრის თავშესაფრებისკენ უკან დახევა ოქტომბრის დასაწყისში დაიწყეს. ეს უკან დახევა თითქმის კატასტროფად იქცა. თურქული კავალერია დაუნდობლად მისდევდა რუსეთის ჯარებს. მძიმე ბრძოლის შემდეგ, მე-3 კორპუსი იძულებული გახდა მიეტოვებინა ყველა აღებული ადგილები. წარმატება მხოლოდ ვლახეთში იყო. იქ, 14 სექტემბერს, გენერალმა გეისმარმა, 4 ათასი ჯარისკაცითა და 14 იარაღით, 26 ათასი დაამარცხა.

ამასობაში, თურქები კვლავ აგრძელებდნენ მცირე ვლახეთის მუქარას, მაგრამ ფ. გეისმარის მეთაურობით სოფელ ბოელეშტთან წარმატებულმა ბრძოლამ მათი მცდელობები შეაჩერა.

რუსული ჯარების შუმლადან უკან დახევის შემდეგ, ვეზირმა გადაწყვიტა ვარნას ხელახლა აღება და 8 ნოემბერს პრავოდისკენ დაიძრა, მაგრამ ქალაქის დამპყრობელი რაზმის წინააღმდეგობის გაწევის შემდეგ, შუმლაში დაბრუნდა. 1829 წლის იანვარში ძლიერმა ოსმალეთის რაზმმა მე-6 კორპუსის ზურგი დაარბია, კოზლუჯა აიღო და ბაზარდიკი დაიკავა, მაგრამ იქვე დამარცხდა; და შემდეგ რუსეთის ჯარებმა თურქები კოზლუძიდან განდევნეს; იმავე თვეში აიღეს ტურნოს ციხესიმაგრე. ზამთრის დანარჩენი ნაწილი უომრად გავიდა.

ამრიგად, 1828 წლის კამპანია რუსული არმიისთვის არადამაკმაყოფილებლად დასრულდა.

კავკასიის ფრონტი

ადმირალ გრეიგის შავი ზღვის ფლოტმა პრინცი მენშიკოვის დესანტით 28 ივნისს ანაპა აიღო. მენშიკოვს 6200 კაცი ჰყავდა 20 ქვემეხით (საზღვაო არტილერიის გამოკლებით). ციხესიმაგრეში დაახლოებით 4 ათასი ადამიანი და 70 იარაღი ტყვედ აიყვანეს. ამიერკავკასიაში რუსეთის ჯარებმა საზღვარი 14 ივნისს (26) გადაკვეთეს. პასკევიჩი 8 ათასით. რაზმმა 11 ათასით შეუტია ყარსის სტრატეგიულ ციხესიმაგრეს. გარნიზონი და 23 ივნისს (5 ივლისს) აიძულა იგი დანებებულიყო. 23 ივლისს პასკევიჩმა ახალქალაქის ციხე აიღო, აგვისტოს დასაწყისში კი ახალციხეს მიუახლოვდა, რომელმაც მალევე დანებდა. შემდეგ აცხურისა და არდაჰანის ციხესიმაგრეები წინააღმდეგობის გარეშე დანებდა. ამავდროულად, ცალკეულმა რუსულმა რაზმებმა აიღეს ფოთი და ბაიაზეთი, ხოლო სომხურმა მოხალისეთა რაზმმა, რომელიც რუსეთის არმიის შემადგენლობაში მოქმედებდა, გაათავისუფლა დიადინი. ამრიგად, კავკასიაში რუსული ჯარები წარმატებით წინ მიიწევდნენ, ერთმანეთის მიყოლებით იღებდნენ მტრის ციხესიმაგრეს.

რუსეთმა 12 ივნისს (სხვა ცნობით 13 ივნისს) დაიკავა ანაპის ციხე, 23 ივნისს — ყარსი. ივლისში აჰმედ-ფაშა ხიმშიაშვილის მეთაურობით 4 ათასი კაცი გურიის სამთავროში შეიჭრა, მაგრამ წარმატებას ვერ მიაღწია, მიუხედავად იმისა, რომ გურიის მმართველმა სოფიომ ოსმალეთის მფარველობა მიიღო და ოსმალეთს უჭერდა მხარს. რუსეთმა 15 ივლისს აიღო ფოთი, 24 ივლისს — ახალქალაქი, 26 ივლისს — ხერთვისის ციხე. აჰმედ-ფაშა იძულებული გახდა ახალციხის საფაშოში დაბრუნებულიყო და იქ უწევდა რუსეთს მედგარ წინააღმდეგობას, მაგრამ ბოლოს იძულებული გახდა გასცლოდა ახალციხეს და აჭარაში გადასულიყო, რადგან რუსეთმა 16 აგვისტოს ახალციხე აიღო. 28 აგვისტოს ალექსანდრე ჭავჭავაძემ აიღო ბაიაზეთი. ამავე წლის აგვისტოში რუსეთის ფლოტმა დაბობმა ოსმალეთის სიმაგრეები ჭანეთში, მაგრამ ამას რაიმე შედეგი არ მოუტანია.

საომარი მოქმედებები 1829 წელს

ბალკანეთის ფრონტი

რუსეთის ჯარმა 1828 წელს დუნაისპირეთის დაკავების შემდეგ 1829 წელს გადალახა ბალკანეთის მთები, დაიპყრო ბულგარეთი, 8 აგვისტოს ადრიანოპოლი დაიკავა და სტამბულს დაემუქრა.

კავკასიის ფრონტი

ამიერკავკასიის ფრონტის მარცხენა ფრთაზე რუსთა ჯარი, რომლის შემადგენლობაშიც იბრძოდა მრავალრიცხოვანი ქართული სახალხო ლაშქარი („მილიცია“), ზედიზედ აიღო ძლიერი სიმაგრეები: ახალქალაქი, ახალციხე, ყარსი, ბაიაზეთი, ბაიბურთი, ერზრუმი და ევფრატის ნაპირებს მიაღწია.

სხვაგვარად წარიმართა საომარი მოქმედება ამიერკავკასიის ფრონტის მარჯვენა ფრთაზე, გურიის სამთავროს საზღვრებთან. გურიის მოსახლეობა რუსეთის სარდლობის მოწოდებისთანავე ერთიანად გამოვიდა ოსმალეთის წინააღმდეგ და რუსთა ჯარს მრავალრიცხოვანი სახალხო ლაშქარი მიაშველა.

1829 წლის დასაწყისში გურიაში გესეს ჰყავდა: ჩოხატაურის პოსტზე — 327 ქვეითი 45 ზარბაზნით, ნაგომრის ციხეში — 165 ქვეითი 1 ზარბაზნით, წმინდა ნიკოლოზის სიმაგრეში — 317 ქვეითი 2 ზარბაზნით, ფოთის ციხეში — 496 ქვეითი 4 ზარბაზნით. რუსთა ჯართან ერთად საომრად გამოსული იყო გურიის მილიცია: ოზურგეთში — 500 კაცი, შეკვეთილში — რაზმი, ჩოხატაურის პოსტზე, ასკანისა და ლეხაურის ციხეებში — 150 , ბუკისციხეში — მეციხოვნეთა რაზმი.

ტრაპიზონის სამთუღიან ფაშას ქეჰაია-ოღლის ქვემო გურიაში 3 ათასი ჯარისკაცი ყავდა მიყვანილი, ხოლო ადგილზე ბათომსა, ჩაქვსა და ქობულეთში 5 ათასი მოლაშქრე შეაგროვა და ტრაპიზონიდან დამხმარე კორპუსის — 10 ათასი კაცის მოლოდინში კინტრიშსა და შეკვეთილს შორის ლიმანში (ახლანდელი ფიჭვნარი) დაბანაკდა.

თურქთა ბანაკი ზღვასა და ხშირ ტყეს შორის იყო განლაგებული და 300 კვ. საჟენი ფართობი ეკავა. ლიმანის ბანაკი თურქებმა ადრე, ჯერ კიდევ 1828 წლის შემოდგომაზე გაამაგრეს. მას ირგვლივ ხის, შუაში მიწით ამოვსებული ორმაგკედლებიანი ბრუსტვერი ერტყა და სამი მხრიდან ღრმა თხრილი ჰქონდა. ბანაკის წინ, ჩრდილოეთით კიდევ რამდენიმე თხრილი გათხარეს, ხოლო ამ თხრილების წინ სამი დიდი ხერგილი იყო გაკეთებული.

1829 წლის თებერვლის შუა რიცხვებში ოსმალეთის სარდლობამ ახალციხიდან რუსთა განდევნის გეგმა შეიმუშავა. ოსმალეთის ჯარმა ახალციხეს ალყა შემოარტყა და 20 თებერვლიდან 3 მარტამდე შეუჩერებლად უტევდა. საალყო კორპუსის სარდალი იყო ზემო აჭარის გამგებელი აჰმედ-ბეგ ხიმშიაშვილი, რომელსაც სულთანი ახალციხის აღებისთვის სამთუღიანი ფაშის წოდებას, ახალციხის ფაშობას და დიდ ჯილდოს შეჰპირდა. აჰმად-ბეგი არ აპირებდა ოსმალეთის მხარეზე აქტიურად გამოსვლას, მაგრამ სულთანმა შემოუთვალა — ურჩობის შემთხვევაში თავს წააგებო და იძულებული გახდა დამორჩილებულიყო.

რუსეთის სარდლობამ ახალციხის გადასარჩენად გადაწყვიტა გურიაში მდგარი რუსეთის ჯარი აჭარაზე გაელაშქრებინა, რომ ახალციხის მოალყე აჭარლები სახლში დაბრუნებულიყვნენ. გენერალმა გესემ 28 თებერვალს ჩოხატაურში თავი მოუყარა რუსეთის ჯარის ერთ ბატალიონს, 1515 გურულ მოხალისეს, ორ საველე და ორ სამთო ზარბაზანს და ასკანის გზით აჭარისკენ დაიძრა. როცა ჯარი გურიის მთებს მიადგა, ნახეს, რომ მთაზე მთის ძირიდანვე ისეთი დიდი თოვლი იდო, რომ აჭარაზე აქედან გალაშქრებაზე ფიქრიც კი ზედმეტი იყო. ამ დროს მოვიდა ცნობა, რომ ლიმანში მდგარი ოსმალეთის ჯარი გურიაში შეჭრას აპირებდა. ამ ამბის გაგებისთანავე გესე ჯარით სასწრაფოდ ლიმანისკენ გაეშურა. გესეს ასეთი გეგმა ჰქონდა: მოულოდნელად დასხმოდა თავს ლიმანის ბანაკს, აეღო იგი და ბათომზე გაელაშქრა.

ლიმანთან ბრძოლის წინ გესეს ჯარში სულ 2530 კაცი (რუსი და ქართველი) და 6 მსუბუქი ზარბაზანი იყო. გესემ 5 მარტს ჯარი ფარულად გადაიყვანა მდ. ნატანებზე და ლიმანისკენ დაიძრა. რუსთა ნაწილები ზარბაზნებით ზღვისპირს გაჰყვნენ, გურიის მილიცია კი მარცხენა ფლანგზე. ტყეში, ვიწრო გზას მიჰყვებოდა. ნატანებიდან სამ ვერსზე რუსთა კოლონას წინ ხერგილსუკან ჩასაფრებული თურქეთის ჯარის ცეცხლი გადაეღობა. ამ დროს მტერს მარცხნიდან მოულოდნელად დაარტყა გურიის მილიციამ. ამან მტერი ისე შეაშინა, რომ მან მეორე და მესამე ხერგილიც უბძოლველად მიატოვა და ბანაკს შეეფარა. ახლა რუსების არტილერია ამოქმედდა და ჯარიც შეტევაზე გადავიდა. ერთიანი შეტევა, რომელშიაც, პასკევიჩის სიტყვით, განსაკუთრებით გამოიჩინა თავი გურიის ლაშქარმა, ლიმანის ბანაკის აღებით დასრულდა. ლიმანის დამცველთაგან მხოლოდ მცირე ნაწილი გადარჩა. რუსეთის ჯარს მაშინვე შეეძლო შეტევა გაეგრძელებინა და ქობულეთი აეღო, მაგრამ გესემ ეს მიზანშეწონილად არ ჩათვალა და შეტევა შეწყვიტა. ლიმანის ბრძოლაში 15 გურული დაიღუპა (12 გლეხი და 3 თავადი და აზნაური) და 11 დაიჭრა. ლომანში ნაშოვნი ნადავლი მთლიანად, გურიის მილიციას გადაეცა.

6 მარტს გესეს ჯარმა ლიმანის სიმაგრე დაანგრია და შეკვეთილის გავლით ოზურგეთისკენ წავიდა. შეკვეთილი გაამაგრეს, იქ სამი ასეული და 4 ზარბაზანი დატოვეს.

ამ დროს ფრონტის მარცხენა ფლანგზეც რუსებმა წარმატებას მიაღწიეს, 3 მარტს ახალციხის მოალყე ჯარი დაამარცხეს და ახალ-ციხეს ალყა მოეხსნა.

ლიმანთან მარცხმა ოსმალებს მთელი ქვემო გურიის დაკარგვის საფრთხე შეუქმნა. ამით შეშფოთებულმა ოსმალეთის სარდლობამ აჰმედ-ფაშა ხიმშიაშვილს ქობულეთში აჭარელთა დიდი რაზმის გაგზავნა უბრძანა. 20 და 30 მარტს ტრაპიზონიდან კინტრიშის (ქობულეთის) სიმაგრეში მოვიდა 40 დიდი ნავი, რომლებითაც 1000 მოლაშქრე მოეყვანა დიდძალი იარაღით და ტყვია-წამლით. მალე ოსმალეთის სარდლობამ ქობულეთის სანჯაყში 17000 მოლაშქრეს მოუყარა თავი. ამ ჯარიდან 5000 კაცი 2 ზარბაზნით ლიმანში დააყენეს, 3000 კაცი 2 ზარბაზნით კი ოზურგეთისკენ მიმავალ გზაზე, მუხაესტატესთან. ამ დროს კინტრიშის სიმაგრეში მოვიდნენ გურიის დედოფალი სოფიო და დავით ვახტანგის ძე გურიელი თავიანთი ამალით.

მიუხედავად, დიდი მზადებისა, ოსმალეთის ჯარი შეტევაზე არ გადმოსულა, — ტრაპიზონიდან ოსმან ფაშას ხაზნადარ-ოღლუს ელოდნენ 4000 მოლაშქრით.

გესე ოსმალთა შემოტევის მოსაგერიებლად ემზადებოდა, — ოზურგე-თში, ჩოხატაურში, ასკანაში, ლეხაურში, ნაგომარსა და ბუკისციხეში გარნიზონები გააძლიერა.

გესეს ეს ღონისძიებანი დროული აღმოჩნდა. ახმედ-ფაშა ხიმში აშვილმა გურიის მთები გადმოლახა და ერისთავთა მამული ააოხრა, სოფლები დაარბია და ერისთავთა სასახლეები გადაწვა. ამ შემოსევის მიმართულება შემთხვევით არ იყო ამორჩეული: გურიის ერისთავთა სახლი რუსეთის მხარეზე. იდგა და ოსმალებთან ომში დიდ როლს თამაშობდა, — ვახტანგ ერისთავი გურიის მილიციის სარდალი იყო. ომში აქტიურად მონაწილეობდნენ სხვა ერისთავებიც: ბრძოლაში დაიღუპა გრიგოლ ერისთავი, გიორგი ერისთავი კი ბრძოლის დროს მიღებული ჭრილობით გარდაიცვალა.

გურიაში შემოჭრილი, აჰმედ-ფაშის რაზმი მალე დამარცხდა და განდევნილი იქნა.

1829 წ. 27 ივნისს რუსეთის ჯარმა ოსმალეთის უძლიერესი ციხე-სიმაგრე ერზერუმი აიღო. ამ ამბის გაგებისთანავე ქობულეთის მოსახ-ლეობამ რუსეთის მხარეზე გადასვლა გადაწყვიტა. ამის შესახებ გენერალ გესეს შეუთანხმდნენ ქობულეთის თავკაცები, მაგრამ მათი განზრახვა ვერ განხორციელდა: ქობულეთში მოულოდნელად მოვიდა თუ-რქეთის დიდი მოხელე, ჭანეთის ერთი ნაწილის გამგებელი ტუსჩი-ოღლი 8000 მოლაშქრით, მან ეს რაზმი ოზურგეთისაკენ მიმავალ გზაზე, მუხაესტატესთან, დააყენა და ქობულეთლებს რუსეთის სარდლობასთან კავშირის გზა გადაუჭრა, ამასთანავე ქობულეთლებს ერთგულების საწინდრად მძევლები ჩამოართვა: ქვემო გურიის რუსეთთან შეერთები ჩაიშალა, ქობულეთლები იძულებული გახდნენ რუსეთის წინააღმდეგ ეომათ.

ამავე სანებში ჩაიშალა რუსეთის მხარეზე აჭარის გადმოსვლის ცდაც. 1829 წლის ზაფხულში პასკევიჩის მითითებით ახალციხის პროვინციის მმართველი გენერალი ბებუთოვი ზემოაჭარის გამგებელ აჰმედ-ფაშა ხიმშიაშვილს დაუკავშირდა და რუსეთის მხარეზე გადასვლა შესთავაზა. აჰმედ-ფაშა რუსეთთან შეერთებაზე თანახმა იყო იმ პირობით, თუ მას ფაშის წოდებით აჭარის გამგებლად დატოვებდნენ, გენერალ-მაიორის ჩინს მისცემდნენ და წმ. ანას I ხარისხის ორდენს ორდენს უბოძებდნენ, სამაგიეროდ აჰმედი რუსეთს ჰპირდებოდა, რომ თავის სანჯაკს გარდა რუსეთს დაუპყრობდა და ჩააბარებდა მეზობელ მხარეებსაც. ქვემო აჭარას, ბათომს და ქობულეთს. ბებუთოვის არასწორი მოქმედების გამო მოლაპარაკება გაჭიანურდა, ამასობაში კი ეს ამბავი ოსმალეთის მთავრობამაც გაიგო და ერზერუმის სერასკირს ზემო აჭარის გამგებლის დასჯა მოსთხოვა. სერასკირმა აჰმედს მუქარა შემოუთვალა. მალე გენერალი ბებუთოვი სომხეთის ოლქის უფროსად გადაიყვანეს, მის ნაცვლად კი დანიშნეს ბარონი ოსტენ-საკენი, რომელსაც ხიმშიაშვილი არ ენდობოდა. მან აჰმედს თავისი დანაპირები გაახსენა. აჰმედი ორ ცეცხლს შუა აღმოჩნდა და ყოყმანობდა. ორი კვირის შემდეგ, აგვისტოში მან შეუთვალა ოსტენ–საკენს ქვემო აჭარა არ მემორჩილება, თქვენთან თქვენთან ურთიერთობის გამო მეზობლები და ნათესავებიც გადამეკიდნენ და ამ ურთიერთობის გაგრძელება მიჭირსო. მაშინ ოსტენ-საკენმა აჰმედს ვადა დაუდო — თუ 4 დღის განმავლობაში პირადად არ გამოცხადდები ჩემთან ახალციხეში, — აჭარაში ჯარით შემოვალო, ამის შემდეგ განაწყენებულმა აჰმედმა რუსებთან მოლაპარაკება შეწყვიტა.

1829 წლის 4 აგვისტოს გენერალ გესემ რუსეთის ჯარი იმერეთის, გურიისა და სამეგრელოს მილიციასთან ერთად ბათონზე სალაშქროდ წაიყვანა. ჯარი ორ კოლონად მიდიოდა: ზღვისპირით ლიმანისკენ და ტყით — მუხაესტატეს მიმართულებით. გურიის მილიციის ნაწილები ორივე კოლონაში იყვნენ. 6 აგვისტოს ქართული მილიცია მუხაესტატესთან მდგარ თურქთა ჯარს მარცხენა ფლანგიდან დაესხა და დაამარცხა. ამის გაგებისთანავე თურქებმა უბძოლველად მიატოვეს ლიმანის ბანაკი არტილერიითა და მთელი ბარგით და უკან დაიხიეს. პოლკოვნიკი პაცოვსკი ფეხდაფეხ მიჰყვა გაქცეულებს. თურქთა ჯარმა თვითონ გადაწვა კინტრიშის სიმაგრე, მიატოვა მთელი ამუნიცია, სურსათი და ბათომისკენ გაიქცა. 9 აგვისტოს რუსეთის ჯარმა კინტრიში უბრძოლველად, დაიკავა. გესეს უნდოდა, ბათომზე ელაშქრა, მაგრამ იძულებული გახდა დროებით წინსვლა შეეჩერებინა, რადგანაც მარცხენა ფლანგიდან (გურია-აჭარის ქედიდან) აჭარის ფაშის ჯარის თავდასხმის საფრთხე იყო. აჰმედ ფაშას რუსებისთვის ლივანის ბეგის ჯარსა და ციხისძირის გარნიზონთან ერთად უნდა შეეტია.

ამ შეტევის თანადროულად, 14 აგვისტოს, გენერალ გესესთან შეუთანხმებლად ოსტენ-საკენმა ახალციხიდან ზემო აჭარაზე გაილაშქრა სამი ქვეითი ბატალიონით, 2700 ხიშტით, კაზაკთა პოლკით, სამი სამთო და ოთქი მცირე ქვემეხით. ასე მივიდა ხულომდე. ოსტენ-საკენი წინააღმდეგობას შეხვდა, ამიტომ იძულებული გახდა დიდი დანაკლისით 28 აგვისტოს უკან — ქვაბლიანში დაბრუნებულიყო. რუსთა ამ ლაშქრობამ აჰმედ-ფაშა საბოლოოდ მტრად გადაჰკიდა რუსეთს, რუსეთის სარდლობის პოლიტიკური სიბეცის შედეგად ზემო აჭარის გამგებლის პოზიციის მკვეთრად შეცვლამ რუსეთს ხელი შეუშალა, უბრძოლველად შევერთებინა აჭარა და ქვემო გურია ბათომითურთ, და, შესაძლოა, კიდევ უფრო მეტიც.

გესემ ციხისძირის სიმაგრის დაკავება გადაწყვიტა და 15 სექტემბერს ციხისძირის მაღლობებს მიადგა. ამ დროს მის რაზმში იყო 2400 ჰევითი რუსი მეომარი, 100 კაზაკი, 3000 მილიციონერი და 7 ზარბაზანი. გესეს აცნობეს, რომ ციხისძირის გარნიზონი შეავსეს ახლომახლო სოფლებიდან მისულმა მოლაშქრეებმა და მოსალოდნელი იყო დო აჭარიდან აჰმედ-ფაშის შვილის მეთაურობით დამხმარე რაზის მოსვლა.

ციხისძირი ძლიერ იყო გამაგრებული. იგი ქვემო გურიაში თურქეთის მთავარი დასაყრდენი იყო. რუსეთ-თურქეთის 1877-1878 წლების ომის დროს მას ერთმა ჟურნალისტმა „გურიის გიბრალტარი“ უწოდა.

ბრძოლის წინ თურქეთის სარდლობამ ციხისძირში დიდძალი ჯარი ჩააყენა, არტილერია გააძლიერა და ჭურვებით კარგად მოამარაგა.

აჭარის ჯარის მისვლისთვის რომ დაესწრო, გესემ ციხისძირზე დაუყოვნებლივ შეტევა გადაწყვიტა. 16 სექტემბერს რუსთა არტილერიამ დაბომბა ციხისძირის ციხე და მის წინ მდებარე რედუტი; თურქებს რომ ზღვით დამხმარე ჯარი არ მოსვლოდათ, ციხის პირდაპირ ზღვაში რუსეთის ბრიგი იდგა. რუსეთის არტილერიის ცეცხლმა ციხის-ძირს მნიშვნელოვანი ზიანი ვერ მიაყენა.

17 სექტემბერს გესემ ჯარი შეტევაზე წაიყვანა. თურქების არტიღერია შეტევაზე გადასულებს ისე ძლიერი ცეცხლით შეხვდა, რომ რუსებმა და მილიციონერებმა დიდი ზარალი ნახეს და ფეხი წინ ვერ წადგეს. გაჩაღდა საშინელი ხელჩართული ბრძოლა. ამ დროს გესეს ჯარს მოულოდნელად ზურგიდან, ტყიანი ფერდობებიდან, დაარტყა მთიდან ჩამოსულმა აჭარელთა მრავალრიცხოვანმა რაზმმა, ეგერების ნაწილმა, რომელიც ამ მხარეზე იბრძოდა, დიდი დანაკლისი განიცადა. ამან ბრძოლის ბედი გადაწყვიტა, — რუსეთის რუსეთის ჯარმა მძიმე მარცხი განიცადა და დიდი დანაკლისით უკან დაიხია. ახლა უკვე თურქეთის ჯარი გადმოვიდა შეტევაზე.

აღსანიშნავია ციხისძირის ბრძოლაში ვახტანგ გურიელის ქვრივის მარიამ ორბელიანის მონაწილეობა. მარიამმა „ციხისძირის ომზედ თვით თავისის მილიციით იმსახურა ერთგულად, რომელ, მრავალი აფიცარი და მდაბალი სალდათი გამოიყვანა ცეცხლიდამ დაჭრილი, არა თუ მხოლოდ იზრუნა გამოყვანისათვის და გამოხსნისათვის მათისა, არამედ თვით თავისის ხელითა მსახურებდა აფიცართა და სალდათთა საზრდელის მიღებითა და სამსახურითა არა რასა დაუზო გავს გულის მოდგინება თვისა“. ცხადია, რომ გურიელის ქვრივი ბრძოლის ველზე ქალთაგან მარტო არ იქნებოდა. როგორც ჩანს, სალაშქროდ წასულ ჯარს დაჭრილთა მომვლელებად ადგილობრივი ქალებიც გაჰყოლიან.

ციხისძირთან მძიმე მარცხმა ამიერკავკასიის ფრონტის მარჯვენა ფრთაზე რუსეთის ჯარის წინსვლა საბოლოოდ შეაჩერა, მალე ამის შემდეგ ომის დამთავრების ცნობაც მოვიდა (ადრიანოპოლის ზავი 1829 წლის 2 სექტემბერს დაიდო, მაგრამ ამიერკავკასიაში. ამის ცნობა მხოლოდ ერთი თვის შემდეგ მიიღეს, ასე რომ ციხისძირის ბრძოლა ზავის დადების შემდეგ მოხდა).

1829 წლის 2 (14) სექტემბრის საზავო ხელშეკრულებით (§4) რუსეთმა თურქეთს დაუბრუნა ყარსის, ბაიაზეთისა და ერზერუმის საფაშოები და ახალციხის საფაშოს ნაწილი. ახალციხის საფაშოს ჩრდილოეთი ნაწილი ქ. ახალციხით და ახალქალაქითურთ რუსეთს დარჩა. რუსებს ერგო აგრეთვე შავი ზღვის აღმოსავლეთი სანაპირო მდინარე ჩოლოქის შესართავამდე, რუსეთ-თურქეთის საზღვრად მდინარე ჩოლოქი დაიდო.

შედეგები

რუსეთმა ამიერკავკასიაში მიიღო ანაპა, ფოთი, ახალციხე და ახალქალაქი. ოსმალეთს დარჩა ომის დროს რუსეთის მიერ დაკავებული ყარსი, არტაანი, ბაიაზეთი. საზღვარმა კავკასიაში რუსეთისა და ოსმალეთის იმპერიებს შორის გაიარა მდინარე ჩოლოქზე.

საყურადღებოა ამ ზავთან დაკავშირებული ერთი ფაქტი.

1828-1829 წლების ომში რუსეთის არმიამ ბრწყინვალე გამარჯვებები მოიპოვა, მაგრამ რუსეთის დიპლომატიამ ეს წარმატებები სათანადოდ ვერ გამოიყენა. ჯერ კიდევ 1828 წლის 26 ივლისს პასკევიჩი წერდა რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრს ნესელროდეს, რომ ზავის დადების დროს რუსეთს უნდა მიეღო ახალციხის საფაშო და გურიის თურქეთისეული ნაწილი ბათომითურთ (რუს. «...Турецкая часть Гурии с Батумом были писоеденены к России».) შემდეგ, 1829 წლის მაისში ნესელროდემ მიმართა პასკევიჩს — წარუდგინა თავისი წინადადებანი ზავის დადების დროს სასაზღვრო ხაზის დადგენის შესახებ. 3 ივნისს პასკევიჩმა ნესელროდეს გაუგზავნა სასაზღვრო ხაზის სამი ვარიანტი. სამივეში აღნიშნული იყო, „თურქეთის გურია მდინარე ჭოროხამდე, ანუ ბათუმი, ქობულეთი და იქ არსებული სხვა ადგილები“ (რუს. «Турецкая Гурия до р. Чороха, т. е. Батум, Кобулеты и другие там находящиеся места»). ნიკოლოზ I-საც უნდოდა რუსეთისათვის შემოეერთებინა ქვემო გურია («Турецкая Гурия») ბათომითურთ, მაგრამ საზავო მოლაპარაკების დროს თურქმა დიპლომატებმა შეძლეს დაეთანხმებინათ რუსეთის წარმომადგენლები საზღვრად მდინარე ჩოლოქის დაწესებაზე. შემდეგ, როცა ნიკოლოზ I-მა კარგად გაიგო თუ რა დიდი სამხედრო სტრატეგიული და ეკონომიკური მნიშვნელობა ჰქონდა ბათომის ნავსადგურს, იგი ძალიან ნანობდა, რომ მისმა დიპლომატებმა ადრიანოპოლში ბათომის შემოერთებისათვის სათანადოდ არ იზრუნეს. 1846 წლის 28 სექტემბერს ნიკოლოზ I-თან საუბარში კავკასიის მეფისნაცვლის კანცელარიის დირექტორმა საფონოვმა სინანულით თქვა, — საწყენია, რომ შეგვეძლო და ადრიანოპილის ზავით კარგი ნავსადგური ბათომი არ შემოვიერთეთო; ნიკოლოზ I-მა უპასუხა — ნამდვილად საწყენია, რომ ბათომი ჩვენ არ დაგვრჩა, ეს ჩემი დიპლომატების ერთმანეთში კინკლაობის შედეგიაო. რუს დიპლომატთა ეს შეცდომა ისე საგრძნობი იყო, რომ შემდეგ გავრცელდა ხმა, თითქოს თურქებმა რუსი დიპლომატები მოატყუეს, — ჭოროხის ნაცვლად საზავო ხელშეკრულებაში ჩოლოქი ჩაუწერეს.

ლიტერატურა

• ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 505.
• აბაშიძე ზ., ბახტაძე მ, ჯანელიძე ო., „საქართველო და ქართველები“, თბილისი, 2013. — გვ. 488-489, ISBN 978-9941-0-5498-3.
• გოგოლიშვილი ო. „რუსეთ-ოსმალეთის 1828-1829 წლების ომი და აჭარა“, „ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები“ N18 2016 წ. გვ. 174-181 —თბილისი, „უნივერსალი“ 2016 წ. ISSN 1512-3154

რესურსები ინტერნეტში

• Русско-турецкая война 1828–1829. На онлайн-энциклопедии «Кругосвет». ციტირების თარიღი: 2024-11-03
• 26 апреля 1828 - император Николай I объявил войну Турции.