საქართველოს ტერიტორიული მოწყობა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
(გადამისამართდა გვერდიდან საქართველოს ადმინისტრაციული დაყოფა)
Jump to navigation Jump to search
საქართველო
Greater coat of arms of Georgia.svg
ეს სტატია არის ნაწილი სერიისა:
საქართველოს პოლიტიკური
მოწყობა
პრეზიდენტი : სალომე ზურაბიშვილი
აღმასრულებელი ხელისუფლება
საქართველოს მთავრობა
პრემიერ-მინისტრი : გიორგი გახარია
საკანონმდებლო ხელისუფლება
საქართველოს პარლამენტი
პარლამენტის თავმჯდომარე : არჩილ თალაკვაძე
პარტიები პარლამენტში ფრაქციების მიხედვით:
პოლიტიკური პარტიები
სასამართლო ხელისუფლება
საკონსტიტუციო სასამართლო
საქართველოს საერთო სასამართლოები
ტერიტორიული მოწყობა
დაფა: იხ.  განხ.  რედ.

საქართველოს ტერიტორიული მოწყობა ასიმეტრიულია, ის მოიცავს 2 ავტონომიურ რესპუბლიკას და 69 მუნიციპალიტეტს. მუნიციპალიტეტებიდან: 5 არის თვითმმართველი ქალაქი, მათ შორის საქართველოს დედაქალაქი, თბილისი, და 64 თვითმმართველი თემი.

მუნიციპალიტეტები ერთიანდებიან 9 მხარეში, რომლებიც არ წარმოადგენენ ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეულებს[1]. მათ მხოლოდ საკოორდინაციო და საკონსულტაციო ფუნქცია გააჩნიათ თვითმმართველობის ერთეულებსა და საქართველოს მთავრობას შორის, სადაც მთავრობას წარმოადგენს სახელმწიფო რწმუნებული – გუბერნატორი, ხოლო თვითმმართველ ერთეულს – გამგებელი/მერი, საკრებულოს თავმჯდომარე და მისი მოადგილე.

საქართველოს ტერიტორიულმა მოწყობამ კონსტიტუციის თანახმად, საბოლოო სახე ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე საქართველოს იურისდიქციის სრულად აღდგენის შემდეგ უნდა მიიღოს.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ფეოდალური ხანა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ადრეული ფეოდალური ხანის საქართველოს ტერიტორიულ მოწყობაზე ცნობები მწირია. ყველაზე ადრეულ საისტორიო ცნობებს ამის შესახებ ქართლის ცხოვრება გვაწვდის, რომლის თანახმადაც ძველი წელთ-აღრიცხვით დაახლოებით IV-III საუკუნეებში ქართლის პირველმა მეფემ ფარნავაზმა სამეფო შვიდ საერისთავოდ და ერთ ცენტრალურ რეგიონად – სასპასპეტოდ დაჰყო. ეს დაყოფა იმეორებდა ელინისტურ ხანაში გავრცელებულ მოდელს, რომლის ამოსავალიც სახელმწიფოს სამხედრო მართვა-გამგეობა წარმოადგენდა.

ყოველ საერისთაოს ჰქონდა საკუთარი სამხედრო იერარქიული სტრუქტურა: ერისთავი < სპასალარი < ათასისთავი, მოგვიანებით ჩნდება: ნაცვალი < ხევისთავი < ციხისთავი < ასისთავი. ყოველი მათგანი ახორციელებდა სამხედრო, ადმინისტრაციულ და ფისკალურ უფლებამოსილებებს. VI-VIII საუკუნეებში საერისთაოების რაოდენობა გაიზარდა.

XI-XV საუკუნეებში საქართველოს სამეფოს მიწები უკვე დაყოფილია: სახელმწიფო, სასეფო საფეოდალო (საერო ფეოდალების და საეკლესიო-სამონასტრო) მიწებად. პირველი იყოფოდა საერისთავოებად და ხევებად, ხოლო მეორე სამოურავოებად.

ამგვარი ტერიტორიული მოწყობა მთელი ფეოდალური ეპოქის განმავლობაში შენარჩუნდა საქართველოში, თუმცა იცვლებოდა მათი სტრუქტურა და შინაარსი.

რუსეთის იმპერია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოს რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შესვლის შემდეგ ქვეყნის ადმინიოსტრაციულ ტერიტორიული მოწყობა რუსეთის ინტერესების შესაბამისად მოხდა. მთელს კავკასიას იმპერატორის მიერ დანიშნული მთავარმართებელი მართავდა (შემდგომ მეფისნაცვალი), თვითონ კავკასია კი, ისევე როგორც რუსეთი, გუბერნიებად იყო დაყოფილი. გუბერნიები თავის მხრივ მაზრებად იყოფოდა. გარდა ამისა, ზოგიერთ ტერიტორიაზე, რომლებიც შედარებით გვიან იქნა რუსეთის მიერ დაპყრობილი, გუბერნიების ნაცვლად ოლქები ჩამოყალიბდა. გუბერნიების იმ ნაწილში, სადაც ეროვნული და რელიგიური უმცირესობები ჭარბობდნენ, მაზრების ნაცვლად ოკრუგები შეიქმნა და ისინი გუბერნიის განსაკუთრებულ ნაწილს წარმოადგენდნენ.

XIX საუკუნის ბოლოს საქართველოს ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი თბილისის და ქუთაისის გუბერნიების საზღვრებში იყო მოქცეული. თბილისის გუბერნიაში შედიოდა: თბილისის, გორის, ახალციხის, ახალქალაქის, ბორჩალოს, დუშეთის, თიანეთის, თელავის და სიღნაღის მაზრები და ზაქათალის ოკრუგი, ხოლო ქუთაისის გუბერნიაში - ქუთაისის, შორაპნის, სენაკის, ოზურგეთის, ზუგდიდის, ლეჩხუმის და რაჭის მაზრები, სოხუმის, ბათუმის და ართვინის ოკრუგები. გარდა ამისა, საქართველოს ტერიტორიის ნაწილი ყარსის ოლქში იყო შეყვანილი და ოლთისის და არტაანის ოკრუგები შეადგენდა.

მაზრებში შემავალი სოფლები გაერთიანებული იყვნენ სასოფლო საზოგადოებებში. მაზრის შემადგენლობაში ასევე იყვნენ ქალაქები, რომლებიც მაზრის ადმინისტრაციულ ცენტრს წარმოადგენდნენ. მაზრები აგრეთვე იყოფოდა საპოლიციო უბნებად.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დროს შენარჩუნდა მეფის რუსეთის დროს დამყარებული ტერიტორიული მოწყობა და 1919 წელს იმავე ტერიტორიულ ერთეულებში ჩატარდა მაზრების ერობებისა და ოთხი დიდი ქალაქის თვითმმართველობის ორგანოების არჩევნები.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის კონსტიტუციამ, რომელიც 1921 წელს იყო მიღებული, ხელახლა განსაზღვრა საქართველოს ტერიტორიულ-ადმინისტრაციული მოწყობა. საქართველო იყოფოდა 19 ერთეულად – 18 ოლქი და დედაქალაქი თბილისი. ოლქები ძირითადად ემთხვეოდა ყოფილი მაზრების საზღვრებს მცირეოდენი შესწორებით. გარდა ამისა, განსაზღვრული იყო ზოგიერთი ცვლილება. კერძოდ, ახალციხის და ახალქალაქის მაზრები ერთიანდებოდა ახალციხის ოლქად, დუშეთის და თიანეთის მაზრები – ანანურის ოლქად, ოლთისის და არტაანის ოკრუგები – არტაანის ოლქად. ასევე იქმნებოდა სამი ავტონომიური ერთეული: აფხაზეთის (სოხუმის) ავტონომიური ოლქი; სამუსლიმანო საქართველო (ბათუმის მხარე) და ზაქათალას ოლქი. კონსტიტუციით განსაზღვრული დაყოფა ვერ განხორციელდა, რადგან მისი მიღებიდან 4 დღეში მოხდა საქართველოს ანექსია რუსეთის მიერ.

საქართველოს სსრ[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებისთანავე, საქართველოს ტერიტორიული მოწყობა შეიცვალა. საქართველო დაიყო უფრო მცირე ადმინისტრაციულ ერთეულებად, რაიონებად. რაიონებად დაყოფა 1930 წელს განხორციელდა. მათი რიცხვი 60-ზე მეტი იყო. ასეთი წვრილი დაყოფა, მოსახლეობაზე და მეურნეობაზე მკაცრი კონტროლის განსახორციელებლად გაკეთდა. ასევე შეიქმნა სამი ავტონომიიური ერთეული: აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა და სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი. 50-იან წლების დასაწყისში შეიქმნა თბილისის და ქუთაისის ოლქები. პირველში გაერთიანდა მთელი აღმოსავლეთი საქართველო (სამხრეთ ოსეთის გარდა), ხოლო მეორეში დასავლეთ საქართველოს რაიონები (აჭარის და აფხაზეთის გარდა). ამ ოლქებმა სულ ორიოდე წელი იარსება და მერე გაუქმდა.

1989 წელს საქართველოში იყო ორი ავტონომიური რესპუბლიკა, ერთი ავტონომიური ოლქი, 69 რაიონი. აქედან ოთხი ქალაქი: ჭიათურა, ტყიბული, წყალტუბო და გაგრა საბჭოებზე დამოკიდებულ ტერიტორიებად ითვლებოდა და რაიონის სტატუსი ოფიციალურად არ ჰქონდა. ცალკე ერთეულად ითვლებოდა ქალაქები: თბილისი, ქუთაისი, სოხუმი, ბათუმი, გორი, ფოთი, ზუგდიდი და ტყვარჩელი. 4488 სოფელი (ამ სოფლებიდან 174 დაუსახლებელი იყო) გაერთიანებული იყო 942 სასოფლო საბჭოში.

საქართველოს რესპუბლიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1990 წელს საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესმა საბჭომ გააუქმა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი. საქართველოს კონსტიტუციის გარდაქმნის ფარგლებში, ცვლილებები შევიდა თვითმმართველობის ნაწილშიც - სასოფლო და საქალაქო საბჭობს ეწოდათ საკრებულოები. მათი არჩევნები ჩატარდა 1991 წლის 31 აპრილს. თუმცა სახელმწიფო გადატრიალების შემდეგ, 1992 წლის დასაწყისში, საკრებულოების უმრავლესობამ თვითლიკვიდაცია გამოაცხადა. 1993 წლიდან ადგილებზე დამყარდა პირდაპირი სახელმწიფო მმართველობა. ქალაქების მერებსა და რაიონის გამგებლებს ნიშნავდა სახელმწიფოს მეთაური. 1994-1996 წლებში შემოღებული იქნა რაიონების 9 დიდი გაერთიანება – მხარე. მხარე არ წარმოადგენდა ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეულს. მხარის სახელმწიფო რწმუნებულების ფუნქცია იყო, ზედამხედველობა გაეწია მხარეში შემავალი მუნიციპალიტეტების საქმიანობისთვის. სამხარეო დაყოფა დაახლოებით ემთხვეოდა საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიულ კუთხეებს.

2005 წელს ადგილობრივი თვითმმართველობის სფეროში განხორციელდა საკანონმდებლო ცვლილებები: გაუქმდა ადგილობრივი მმართველობა და თვითმმართველობები სოფლებში, თემებში, დაბებში და ქალაქებში. კანონით განისაზღვრა თვითმმართველი ერთეულის 2 სახე:

  • დასახლებათა ერთობლიობა – მუნიციპალიტეტი;
  • თვითმმართველი ქალაქი.

მუნიციპალიტეტები განისაზღვრა ადრე არსებული რაიონების შესაბამისად, ხოლო თვითმმართველი ქალაქები გახდნენ: თბილისი, ბათუმი, ქუთაისი, რუსთავი, ფოთი.

2014 განხორციელებული საკანონმდებლო რეფორმის შედეგად, მიღებულ იქნა ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ ახალი კანონი - ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი[2], რომლის თანახმადაც საქართველოს ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობა ოდნავ შეიცვალა. თვითმმართველი ერთეული განისაზღვრა როგორც მუნიციპალიტეტი – თვითმმართველი ქალაქისა და თვითმმართველი თემის სახით. შეიცვალა შესაბამისი წარმომადგენლობითი და აღმასრულებელი ორგანოების ფორმირების წესიც.

2014 წლამდე საქართველოში ხუთი თვითმმართველი ქალაქი იყო (თბილისი, რუსთავი, ქუთაისი, ფოთი და ბათუმი). 2014 წლის 5 თებერვალს მიღებული ახალი ორგანული კანონით - ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსით გაიზარდა მათი რაოდენობა და ასეთი სტატუსი მიიღო კიდევ შვიდმა ქალაქმა (თელავი, მცხეთა, გორი, ახალციხე, ამბროლაური, ოზურგეთი და ზუგდიდი). ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული რეფორმის მეორე ეტაპი კოდექსის „გარდამავალ დებულებში“ მოცემულ ვალდებულებათა შესრულება უნდა ყოფილიყო, რომელთა შორის უმნიშვნელოვანესი ადგილი ეჭირა თვითმმართველი ქალაქების გამოყოფის შედეგად დარჩენილ ტერიტორიებზე ახალი თვითმმართველი თემების ფორმირებას, რასაც სამომავლო ფართომასშტაბიანი ტერიტორიული რეფორმისთვის პილოტირების როლი უნდა შეესრულებინა[3].

ავტონომიური რესპუბლიკები და მხარეები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ავტონომიური რესპუბლიკები

  1. აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა
  2. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა

მხარეები

  1. კახეთის მხარე
  2. შიდა ქართლის მხარე
  3. ქვემო ქართლის მხარე
  4. იმერეთის მხარე
  5. გურიის მხარე
  6. სამეგრელოსა და ზემო სვანეთის მხარე
  7. სამცხე-ჯავახეთის მხარე
  8. რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე
  9. მცხეთა-მთიანეთის მხარე

სპეციალური ერთეული

  1. სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული

საქართველოს დედაქალაქი თბილისი არ შედის არცერთ მხარეში.

მუნიციპალიტეტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოში 69 მუნიციპალიტეტია. აქედან 64 სასოფლო (თვითმმართველი თემი) და 5 საქალაქო (თვითმმართველი ქალაქი) მუნიციპალიტეტია, თუმცა მათ შორის იურიდიული განსხვავება არ არსებობს. ყველაზე დიდი მუნიციპალიტეტია დედაქალაქი თბილისი.

საქართველოს ადმინისტრაციული დაყოფა
სახელწოდება ადმინისტრაციული
ცენტრი
ფართობი
(კმ²)
მოსახლეობა
(ადამიანი, 2014)[4]
მოსახლეობის სიმჭიდროვე
(ადამ/კმ²)
თვითმმართველი ქალაქები
თბილისი თბილისი 504,2 1108717 2198,8
ბათუმი ბათუმი 82,3 152839 1857,1
ქუთაისი ქუთაისი 67,7 147635 2180,7
რუსთავი რუსთავი 60,6 125103 2064,4
ფოთი ფოთი 65,8 41465 630,2
თვითმმართველი თემები
გორის მუნიციპალიტეტი გორი 1352,2 125692 93
ზუგდიდის მუნიციპალიტეტი ზუგდიდი 692 105509 152,5
მარნეულის მუნიციპალიტეტი მარნეული 935,5 104300 111,5
გარდაბნის მუნიციპალიტეტი გარდაბანი 1212,2 81876 67,5
ქობულეთის მუნიციპალიტეტი ქობულეთი 711,3 74794 105,2
ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი ოზურგეთი 675 62863 93,13
თელავის მუნიციპალიტეტი თელავი 1094,5 58350‬ 60
ზესტაფონის მუნიციპალიტეტი ზესტაფონი 423,7 57628 136
წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი წყალტუბო 700,1 56883 81,2
მცხეთის მუნიციპალიტეტი მცხეთა 636,5 55651‬ 87,4
გურჯაანის მუნიციპალიტეტი გურჯაანი 846 54337 64,2
ბოლნისის მუნიციპალიტეტი ბოლნისი 804 53590 66,7
ხაშურის მუნიციპალიტეტი ხაშური 585,2 52603 89,9
საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი საგარეჯო 1553,7 51761 33,3
ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი ხელვაჩაური 356,4 51189 143,6
სამტრედიის მუნიციპალიტეტი სამტრედია 364,1 48562 133,4
ახალქალაქის მუნიციპალიტეტი ახალქალაქი 1235 45070 36,5
კასპის მუნიციპალიტეტი კასპი 803,2 43771 54,5
ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტი ლაგოდეხი 890,2 41678 46,8
ქარელის მუნიციპალიტეტი ქარელი 687,7 41316 60,1
ჭიათურის მუნიციპალიტეტი ჭიათურა 540 39884 73,9
სენაკის მუნიციპალიტეტი სენაკი 520.7 39652 76,2
ახალციხის მუნიციპალიტეტი ახალციხე 1010.3 38895 38,5
საჩხერის მუნიციპალიტეტი საჩხერე 768,5[ა] 37775 49,2
თერჯოლის მუნიციპალიტეტი თერჯოლა 357 35563 99,4
მარტვილის მუნიციპალიტეტი მარტვილი 880,6 33463 38
ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტი ლანჩხუთი 533.1 31486 59,1
ახმეტის მუნიციპალიტეტი ახმეტა 2207,6 31461 14,3
ხობის მუნიციპალიტეტი ხობი 676 30548 45,2
სიღნაღის მუნიციპალიტეტი სიღნაღი 1251 29948 23,9
ყვარლის მუნიციპალიტეტი ყვარელი 1000 29827 29,8
წალენჯიხის მუნიციპალიტეტი წალენჯიხა 646,7 26158 40,4
დუშეთის მუნიციპალიტეტი დუშეთი 2981.5 25659 8,6
ბორჯომის მუნიციპალიტეტი ბორჯომი 1189 25214 21,2
ვანის მუნიციპალიტეტი ვანი 557 24512 44
ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტი ნინოწმინდა 1354 24491 18,1
ხონის მუნიციპალიტეტი ხონი 428,5 23570 55
ხულოს მუნიციპალიტეტი ხულო 710 23327 32,9
აბაშის მუნიციპალიტეტი აბაშა 322,5 22341 69,3
ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტი ჩხოროწყუ 619,4 22309 36
ბაღდათის მუნიციპალიტეტი ბაღდათი 815,4 21582 26,5
დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი დედოფლისწყარო 2532 21221 8,4
თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი თეთრიწყარო 1174,5 21127 18
ტყიბულის მუნიციპალიტეტი ტყიბული 478,8 20839 43,5
ხარაგაულის მუნიციპალიტეტი ხარაგაული 913,9 19473 21,3
დმანისის მუნიციპალიტეტი დმანისი 1198,8 19141 16
ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი ჩოხატაური 825.1 19001 23
წალკის მუნიციპალიტეტი წალკა 1050,6 18849 17,9
ქედის მუნიციპალიტეტი ქედა 452 16760 37,1
ადიგენის მუნიციპალიტეტი ადიგენი 799.6 16462 20,6
შუახევის მუნიციპალიტეტი შუახევი 588 15044 25,6
ამბროლაურის მუნიციპალიტეტი ამბროლაური 1142 11186 9,8
ცაგერის მუნიციპალიტეტი ცაგერი 754 10387 13,8
ასპინძის მუნიციპალიტეტი ასპინძა 825 10372 12,6
თიანეთის მუნიციპალიტეტი თიანეთი 906,3 9468 10,4
მესტიის მუნიციპალიტეტი მესტია 3044,5 9316 3,1
ონის მუნიციპალიტეტი ონი 1360[ბ] 6130 4,5
ლენტეხის მუნიციპალიტეტი ლენტეხი 1344 4386 3,3
ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი სტეფანწმინდა 1081,7 3795 3,5
რუსეთის მიერ ოკუპირებული მუნიციპალიტეტები
სახელწოდება ადმინისტრაციული

ცენტრი

ფართობი (კმ²) მოსახლეობა მოსახლეობის სიმჭიდროვე

(ადამ/კმ²)

2002[5][გ] ბოლო[6][7][დ]
აჟარის მუნიციპალიტეტი აჟარა 87,7 1956 196 2,2
თიღვის მუნიციპალიტეტი ავნევი 406 1591 4531 11,1
ერედვის მუნიციპალიტეტი ერედვი 8334 3764‬
ქურთის მუნიციპალიტეტი ქურთა 7323 4029
ახალგორის მუნიციპალიტეტი ახალგორი 1011 7703 4209 4,1

შენიშვნები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ყოფილი სინაგურის სასოფლო საბჭოს ტერიტორიასთან ერთად — 973. ეს ტერიტორია 1991 წელს ჯავის რაიონს ჩამოაჭრეს და საჩხერის რაიონს მიუერთეს.
  2. ყოფილ კიროვისა და ჩასავლის სასოფლო საბჭოებთან ერთად — 1712. ეს ტერიტორია 1991 წელს ჩამოეჭრა ჯავის რაიონს და მიუერთდა ონისას.
  3. 2002 წლის აღწერით, როდესაც საქართველოს ცენტრალური ცელისუფლების იურისდიქცია ვრცელდებოდა ამ მუნიციპელიტეტების მთლიან (აჟარა) ან ნაწილობრივ (დანარჩენი) ტერიტორიებზე.
  4. სეპარატისტული და საოკუპაციო რეჟიმების მიერ ჩატარებული უკანასკნელი აღწერების თანახმად (2011 — აფხაზეთში, 2015 — ცხინვალის რეგიონში (სამხრეთ ოსეთში).

ოკუპირებული მუნიციპალიტეტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

2008 წლიდან ხუთი მუნიციპალიტეტის — ახალგორის, აჟარის, თიღვის, ერედვისა და ქურთის მუნიციპალიტეტების ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ[8]. ამ მუნიციპალიტეტების ორგანოები განთავსებულია თბილისში.

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. რუსაძე ნ. „საჯარო მმართველობის ეფექტიანობის ამაღლების ძირითადი მიმართულებები“, საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, თბ., 2018, გვ. 46
  2. ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი; მუხლი 151. თვითმმართველი ქალაქები და მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციული ცენტრები
  3. 2014 – 2017 წლებში მუნიციპალიტეტების ტერიტორიული ცვლილებების შედეგები
  4. მოსახლეობის 2014 წლის აღწერა (არქივირებული). საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (ნოემბერი 2014). ციტირების თარიღი: 30 დეკემბერი 2019.
  5. მოსახლეობის 2002 წლის აღწერა. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (2002 წელი). ციტირების თარიღი: 30 დეკემბერი 2019.
  6. И.Р. Тибилов, Т.В. Базаев, Р.Р. Зассеева, М.Э. Пухаева, А.В. Сиукаева, М.Х. Гучмазова. (2016)Перепись Южной Осетии за 2015 год. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-07-10. ციტირების თარიღი: 6 ნოემბერი, 2020.
  7. Гулрыпшский район 2011 г.. ethno-kavkaz.narod.ru. ციტირების თარიღი: 6 ნოემბერი, 2020.
  8. საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე — საქართველოს კანონი ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]