ფარნავაზ I

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
Disambig-dark.svg სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ ფარნავაზი.
ფარნავაზ I
Pharnavaz I relief (2).jpg
ფარნავაზის ბარელიეფი
იბერიის მეფე
მმართ. დასაწყისი: ძვ. წ. 302
მმართ. დასასრული: ძვ. წ. 237
წინამორბედი: აზო
მემკვიდრე: საურმაგ I
პირადი ცხოვრება
დაბ. თარიღი: ძვ. წ. 324
დაბ. ადგილი: მცხეთა
გარდ. თარიღი: ძვ. წ. 237
მეუღლე: დურძუკი ქალი
შვილები: საურმაგ I
დინასტია: ფარნავაზიანები
მამა: სამარას ძმა
დედა: დარიოს III-ის ასული

ფარნავაზ Iიბერიის პირველი[1][2][3] მეფე, ხოლო მოქცევაჲ ქართლისაჲს მიხედვით იბერიის მეორე მეფე ძვ. წ. IV საუკუნეში. ქართლის ცხოვრების თანახმად მან შექმნა ქართული დამწერლობა. საქართველოს პირველი გამაერთიანებელი; ფარნავაზიანთა დინასტიის დამაარსებელი.

მეფობის წლები[რედაქტირება]

თეიმურაზ ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„წელსა დასაბამითგან სოფლისა ბერძნულითა რიცხვითა 5206-სა, ქართულსა ქრონიკონსა მეათისა მოქცევისასა 514-სა, უწინარეს ქრისტეს შობისა 302-თა წლითა... ...იმეფა ფარნავაზ მეფემან სრულიად ივერიასა ზედა წელიწადი 65, ხოლო გამეფდა იგი წლისა 27-სა და აღესრულა წელსა დასაბამითგან სოფლისათ ბერძნულითა ანგარიშითა 5271-სა და დაეფლა.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„ხოლო დაიპყრა ყოველი ქვეყანა საქართველოჲსა ფარნავაზ დასაბამითგან 3647, ქართულსა 514, ბერძნულსა 5206... ...ესე ფარნავაზ 27 წლისა მეფე იქმნა და 65 წელი იმეფა მშვიდობით და უშფოთველად; შემდგომად მოკვდა დასაბამით 3702, ბერძნულსა 5271, ქართულსა 47.“

მეცნიერთა მოსაზრებანი[რედაქტირება]

სერგი გორგაძე
კირილ თუმანოვი
ვიკიციტატა
„It may therefore be assumed that Pharnabazus was born c. 326, become King c. 299, and died c. 234.[5]

კირელე თუმანოვი თავის კვლევაში არა აზუსტებს, არამედ გამოთქვამს ვარაუდს ფარნავაზის შესაძლო დაბადების თარიღთან დაკავშირებით.

ისტორია[რედაქტირება]

ალექსანდრე მაკედონელისა და დარიოს III-ის შეტაკება ისუსის ბრძოლაში.

ფარნავაზი იყო მამით ქართლოსიანი, მცხეთის უკანასკნელი მამასახლისის — სამარას ძმის შვილი. ფარნავაზის მამა კი მსახურობდა სპარსეთის მეფის დარიოს III-ის კარზე სადაც შეირთო ცოლად მეფის ასული[6]. ალექსანდრე მაკედონელის მიერ სპარსეთის აღების შემდეგ ფარნავაზის მშობლები მცხეთაში დაბრუნდნენ სამარა მამასახლისთან თავის შესაფარებლად. სპარსეთის აღების შემდეგ ალექსანდრემ კავკასიაზეც გამოიწია და მცხეთის აღებისას მოკლა ფარნავაზის მამა და ბიძა, ხოლო მცხეთაში დასვა აზო. საფრთხის თავიდან აცილების მიზნით ფარნავაზის დედა თავის მცირეწლოვან შვილებთან (ფარნავაზი 3 წლის იყო) ერთად იძულებული გახდა გახიზნულიყო ჯერ სარმატიაში ხოლო შემდეგ გადასულიყო სპარსეთში. უკვე 20 წლის ფარნავაზი თავის ორ დასთან და დედასთან ერთად ბრუნდება მცხეთაში და ვინაობის გაუმხელად უახლოვდება აზოს.

ერთხელაც ფარნავაზი სიზმარს ნახულობს რომელიც წინაწსარმეტყველებასავით აუსრულდება, როდესაც დიღმის გამოქვაბულში ნადირობისას იპოვნის თვალუწვდენელ განძს, რომლითაც დაგეგმავს აზონის ჩამოგდებას და ფარნავაზიანთა დინასტიის გავრცელებას სრულიად ივერიაზე. ის იმოყვრებს ჯერ კოლხეთის მამასახლისს ქუჯს გაატანს რა ცოლად მის უმცროს დას, ხოლო შემდეგ უფროს დას ათხოვებს სარმატ მთავარზე. ამ ორი დიდი კავშირით ფარნავაზი მიიწევს აზონის ჩამოსაგდებად. შეშინებული აზო გარბის ჯავახეთში, კერძოდ არტაანში და იქ ჰურის ციხეში აფარებს თავს. ფარნავაზი უბრძოლველად იღებს მცხეთას და შემდეგ უკავშირდება ასურეთის მეფე სელევკოს დიდს და უთვლის განძს რათა არ მიემხროს აზონს მრძოლაში. ასურეთის მეფის განდგომის შემდეგ აზონი იძულებული ხდება საშველად მიმართოს საბერძნეთს, რომელიც დასახმარებლად უგზავნის მას არმიას.

ერთის მხრივ ფარნავაზი გაერთიანებული ძალით, ხოლო მეორეს მხრივ აზო საბერძნეთის არმიით შეებრძოლენ ქაჯეთის ციხესთან სადაც აზო მოიკლა ხოლო ბერძნები კი განიდევნენ რეგიონიდან. საბოლოოდ ფარნავაზმა თავი ქართლის მეფედ გამოაცხადა, ხოლო სამეფო ნიშნები და ინვესტიტურა ანტიოქოს I-გან მიიღო.

ქართლის სამეფო ფარნავაზის დროს

გამარჯვებულმა ფარნავაზმა დაიწყო სახელმწიფო რეფორმების გატარება. ქართლი დაიყო ადმინისტრაციულ ერთეულებად – საერისთავოებად. ერისთავებს ევალებოდათ საერისთავოში ჯარის შეკრება და მისი სარდლობა, ხარკის აკრეფა, სხვადასხვა ადმინისტრაციული საკითხის გადაწყვეტა. სულ შეიქმნა რვა საერისთავო.

  1. ეგრისის საერისთავო.
  2. არგვეთის საერისთავო.
  3. კახეთ, კუხეთ, ჰერეთის საერისთავო. (ეს საერისთავო ვრცელდებოდა კასპიის ზღვამდე, კერძოდ დარუბანდის ციხემდე რომელსაც მომდევნო მეფე — მირიან I ქვითკირისაგან ააშენებს.)
  4. ხუნანის საერისთავო.
  5. სამშვილდის საერისთავო.
  6. წუნდის საერისთავო.
  7. ოძრხეს საერისთავო.
  8. კლარჯეთის საერისთავო.

სტრატეგიულად ყველაზე მნიშვნელოვანი პროვინცია – შიდა ქართლი, დაექვემდებარა სპასპეტს. სპასპეტი მეფის შემდეგ მეორე პირი იყო სამეფოში და ერისთავებიც პირადად მას ემორჩილებოდნენ.

ფარნავაზმა შემოიღო ახალი კერპი: „ამანვე ფარნავაზ შექმნა კერპი დიდი სახელისა ზედა თვისისა. ესე არს არმაზი, რამეთუ ფარნავაზს სპარსულად არმაზ ერქვა“. არმაზი საერთო ქართული უზენაესი ღვთაება გახდა, ამასთანავე ფარნავაზმა შეინარჩუნა აზოს მიერ მოტანილი კერპები – გაცი და გაიმი.

ქართლის ცხოვრება ფარნავაზს მიაწერს ქართული დამწერლობის შექმნასა და ქართული ენის სახელმწიფო ენად გამოცხადებას: „ამან განავრცო ენა ქართული და არღა იზრახებოდა სხვა ენა ქართლსა შინა თვინიერ ქართულისა“. მანამდე ქართლში ექვს ენაზე საუბრობდა ხალხი: ქართულ, სომხურ, ებრაულ, ბერძნულ, ხაზარულ და ასურულ ენებზე. ფარნავაზმა ააგო არმაზის ციხე და მცხეთას გალავანი შემოარტყა.

ფარნავაზ მეფემ 65 წელი იმეფა და გარდაიცვალა ძვ. წ. 237 წელს. დაკრძალეს არმაზის კერპის სიახლოვეს. ცოლად ყავდა დურძუკის ქალი რომლისაგანაც ეყოლა ძე, მისი ტახტის მემკვიდრე — საურმაგ I.

ისტორიული წყაროები[რედაქტირება]

მოქცევაჲ ქართლისაჲ[7]
ვიკიციტატა
„და შემდგომად მისა დადგა ფარნავაზ. ამან აღმართა კერპი დიდი ცხჳ[რ]სა ზედა, და დასდვა. სახელი მისი არმაზი. და მოქმნა ზღუდე წყლით კერძო, და ჰრქჳან არმაზ.“
მეფეთა ცხოვრება[8]
ვიკიციტატა
„მას ჟამსა შინა იყო ჭაბუკი ერთი მცხეთას ქალაქსა შინა, რომელსა ერქუა სახელი ფარნავაზ. ესე ფარნავაზ იყო მამულად ქართველი, ნათესავი უფლოს მცხეთოსის ძისაჲ, და დედულად სპარსი ასპანელი. და იყო იგი ძმისწული სამარისი, რომელი მოსლვასა მას ალექსანდრესსა მცხეთელ მამასახლისი ყოფილ იყო. ესე სამარ და ძმაჲ მისი, მამაჲ ფარნავაზისი, მოკლულ იყო ალექსანდრესგან. ხოლო დედასა ფარნავაზისსა წარეყვანა ფარნავაზ, სამისა წლისა ყრმაჲ, და შევლტოლილ იყო კავკასიად, და მუნ აღზრდილ იყო; და მოსრულ იყო მცხეთასა, მამულსა თჳსსა.

ხოლო ესე ფარნავაზ იყო კაცი გონიერი, მჴედარი შემმართებელი და მონადირე ჴელოვანი, და იმალვიდა იგი სიკეთესა თჳსსა აზონის შიშისაგან, ხოლო მონადირებითა იქმნა მეცნიერ აზონისა და შეიყუარა იგი აზონმან მონადირობისათჳს. ევედრებოდა ფარნავაზს დედაჲ მისი: „შვილო ჩემო, ეკრძალე აზონს და ნურას იჩინებ თავისა შენისა სიკეთესა, ნუუკუე მოგკლან შენ“. და იყო შიში და ძრწოლაჲ მის ზედა...

...და ესე ყოველი აღასრულა ფარნავაზ სიბრძნითა და სიქველითა და სიმჴნითა და სიმდიდრითა, ესუა ძე და უწოდა სახელი საურმაგ. და ესე ფარნავაზ იყო პირველი მეფე ქართლსა შინა ქართლოსისა ნათესავთაგანი. ამან განავრცო ენაჲ ქართული და არღარა იზრახებოდა სხუაჲ ენაჲ ქართლსა შინა თჳნიერ ქართულისა, და ამან შექმნა მწიგნობრობაჲ ქართული. და მოკუდა ფარნავაზ და დაფლეს წინაშე არმაზისა კერპისა. და მის წილ მეფე იქმნა ძე მისი, საურმაგ.“
ივერიის ისტორია (თეიმურაზ ბატონიშვილი)[9]
ვიკიციტატა
„იყო ვინმე ჭაბუკი სახელოვანი ქართველთაგან ძე ერის-მთავრისა, ესე იგი მამასახლისისა [10], ძმისწული სამარა მცხეთისა მამასახლისისა...

...ოდეს იქმნა ფარნავაზ ოცოსა წლისა წარმოვიდა მუნით და მოვიდა მცხეთად და შეეწყნარა აზონს, არამედ არა განუცხადა აზონს თუ ვისი ძეჲ არს იგი, ხოლო აზონმან შეიყვარა იგი ფრიად სიკეთისა და სიკისკისა მისისათჳს და პატივს უყოფდა მას. ხოლო ჰყვა ფარნავაზს დედაჲ და ორნი დანი თჳსნი თჳსთანა მცხეთად და იხილა სიზმარი ღამესა ერთსა...

... ხოლო კერძოთა მეგრელიისათა იყო კაცი ვინმე ერის-მთავართაგანი, ძეჲ მხედართ-მძღვანისა მის, რომელიცა მამასახლისობასა ჟამსა უძღოდა მხედრობათა და სახელი კაცისა მის იყო ქუჯი და წარვიდა ფარნავაზ მას თანა, რამეთუ აქუნდა ნათესაობაჲცა მას თანა, მისცნა ფარნავაზმან უმრწემესი დაჲ თჳსი ცოლად (უხუცესი დაჲ მისცა ოვსეთის მთავარსა, რომელცა მოვიდა ფარნავაზისა თანა და არა მცირედ შეეწია იგი ფარნავაზს და ფრიად ერთგულ ექმნა) და საფასენი ფრიადნი და დაემოყვრნენ იგინი ურთიერთარს და წარიყვანა დედაჲცა თჳსი ფარნავაზმან თჳსთანა და განიზრახეს და განიზრახეს ერთბამად ქუჯის თანა, შეკრიბნა ქუჯიმ მებრძოლნი მრავალნი კავკასიით საფასითა ფარნავაზისათა, მიიბირნეს მრავალნი მხედრობათაგანნი აზონისნი იტალიანელნი; ესრეთის კეთილგონიერებითა იმოქმედეს ფარნავაზმან და ქუჯი , რომელ პირველვე სრულიად ვერა რაჲ უგრძნა მას აზონმან და განუყენნეს სრულიად ერნიცა საქართველოჲსანი და მოუხდეს აზონს ძლიერითა ლაშქრითა.

იხილა რა აზონმან, რომელ ვერღარა ძალ-ედვა წინა-აღმდეგობა ფარნავაზისა, ვინაჲთგან განუდგნენ თჳსნი მხედრობანიცა დაერნი საქართველოჲსანი, ივლტოდა ჯავახეთად და მივიდა კლარჯეთს, განამაგრნა სიმაგრენი და ციხენი კლარჯეთისანი და ყოველი სიმდიდრენი თჳსნი შეიტანა სიმაგრეთა მისთა შინა.

მაშინ ფარნავაზ მოვიდა მცხეთად და დაიპყრნა სიმაგრენი და ციხენი მცხეთისანი და მასვე წელიწადსა შინა დაიპყრა სრულიად საქართველოჲ აფხაზეთიდან ვიდრე ზღვის კარამდე (რომელ არს დარუბანდი), და წარუვლინნა დესპანნი მრავლითა ძვირფასითა ძღვენითა მეფესა ასურასტანისასა სელევკოსს დიდსა, რათა არა მწე ექმნას აზონს, რამეთუ აზონ ითხოვდა მისგან შეწევნასა...

... ხოლო იხილარა აზონ, რომელ არა შეეწევის მას სელევკოსს; არამედ შეეწევის ფარნავაზს, ამისთვის წავიდა აზონ საბერძნეთად და წარმოიყვანა მუნით მხედრობა ფრიადი და მომართა ფარნავაზს. ხოლო ფარნავაზ განიმრავლნა მხედრობანი საქართველოჲსანი, მოუწოდა ქუჯის ყოვლითა მხედრობითა თჳსითა ოვსთა და ყოველთა გარემოთა თჳსთა, შემოიკრიბნა და წარემართა ფარნავაზ და მიეგება წინა ლაშქრითა ქაჯთა ქალაქსა, რომელ არს ჰური, რომელიცა არს არტაანისა და უხმობენ აწ ადგილსა მას ნაქალაქევსა. ჰყვეს ბრძოლა ძლიერი მუნ, ხსენებულსა მას ქაჯთა ქალაქსა, სძლივა მხედრობამანა ფარნავაზისამან მხედრობასა აზონისასა და ივლტოდეს ბერძენნი ბანაკითურთ მისით და მოკლეს აზონ...

...იმეფა ფარნავაზ მეფემან სრულიად ივერიასა ზედა წელიწადი 65 ესეიგი სამეოცდა-ხუთი. ხოლო გამეფდა იგი წელთა დასაბამითგან სოფლისათ ბერძნულითა ანგარიშითა 5206 (ქრისტეს შობამდე 302 წ.); მაშინ იყო იგი წლისა 27-სა და აღესრულა წელსა დასაბამითგან სოფლისათ ბერძნულითა ანგარიშითა 5271-სა (ქრისტეს შობამდე 237 წ.) და დაეფლა, სადა იგი აღმართულ იყო კერპი არმაზისი და მიერითგან ეწოდა მთასა მას, რომელსა პირველად ეწოდებოდა ქართლოსისა სახელითა მთაი არმაზისა.“
საქართველოს ისტორია (ვახუშტი ბატონიშვილი)[11]
ვიკიციტატა
„ხოლო დაიპყრა ყოველი ქვეყანა საქართველოჲსა ფარნავაზ დასაბამითგან 3647, ქართულსა 514, ბერძნულსა 5206, შემოვიდა მცხეთას, იქმნა მეფედ და დაემორჩილნენ ყოველნი საქართველოსანი; არამედ წარავლინა დესპანი წინაშე ასურეთისა მეფისა და აღუთქუა მორჩილება, რათა შეეწიოს აზონსა ზედა. ხოლო მან წარმოსცა გვირგვინი სამეფო და უწოდა ძედ და მოუწერა ერისთავთა სომხითისათა, რათა შეეწეოდინ ფარნავაზს აზონს ზედა, და შემდგომად ორისა წლისა მოირთო ძალი აზონ ბერძენთაგან და წარმოემართა ბრძოლად; მაშინ ფარნავაზ დაიპყრა კლარჯეთიცა, მუნით შევიდა და მოსტყვენა საზღვარი საბერძნეთისა ანძიმორი და ეკლეცი და დაირთო საუნჯე და ქონება აზონისა და გარდაემატა სიმდიდრითა. ფარნავაზ მოქცეული მოვიდა მცხეთას და განაგო სამეფო თვისი; მოიყვანა ქალი ძურძუკით და შეირთო ცოლად და ჰქმნა საქართველო ცხრა საერისთავოდ.

პირველს ქუჯის მისცა ქვეყანა რიონის დასავლეთი ზღვამდე და ეგრისის წყლამდე სვანეთით და დაჲ თვისი ცოლად; ხოლო ეგრისის იქითთა არა ინებეს განდგომა ბერძენთა, და კვალად მეორე დაჲ მისცა ოვსთა მეფესა ცოლად. მეორე ერისთავი დასვა მარგვეთისა შორაპანს და მისცა მცირე ლიხიდამ ვიდრე ზღვადმდე ღადოს მთისა და რიონს შუათი. მესამე დასვა კახეთს, კუხეთს და ჰერეთს. მეოთხე დასვა ხუნანს და მისცა ბერდუჯისა და მტკვარს შუა ტფილისამდე გარდაბანითურთ. მეხუტე დასვა სამშვილდესა და მისცა სკვირეტის მდინარიდამ გაჩიანის ზეითი ფანავრამდე აბოცითურთ. მეექვსე დასვა წუნსა და მისცა მტკვრის აღმოსავლეთი ფანავრამდე და თავამდე მტკვრისა. მეშვიდე ოძრახოს და მისცა ტაშის-კარს ზეითი ზღვამდე პონტიისა და ჭოროხამდე. მერვე კლარჯეთსა და მისცა რომელი თვით დაიპყრა საზღვრით მისით ზღვამდე პონტიისა. მეცხრე დაადგინა შიდა ქართლს და სპასპეტად ყოველთა ერისთავთა და სპათა ზედა, და ესევე მოიღება ამათ მიერ ხარკთა ქვეყანისაგან.

ხოლო რომნი იგი ათასნი განჰყო ადგილთა და ხეობათა შინა და დასხნა და უწოდა აზნაურნი. არამედ ესე ფარნავაზ იყო პირველი მეფე ქართლისა; მან აღაშენა და განავსნა ქვეყანა თვისი, მოზღუდნა ქალაქნი და ციხენი განამაგრნა, და შექმნა წიგნი ქართული და განავრცელა ენა ქართული, და უბრძანა რათა არღა-რა ზრახვიდენ ენათა სხვათა თვინიერ ქართულისასა, და ჰქმნა კერპი დიდი სახელისა თვისისა არმაზ (რამეთუ პირველად არმაზ ეწოდებოდა ფარნავაზს), და აღმართა საფლავსა ზედა ქართლოსისასა გაცის და გაიმის კერპთა შორის. ესე ბარნავაზ 27 წლისა მეფე იქმნა და 65 წელი იმეფა მშვიდობით და უშფოთველად; შემდგომად მოკვდა დასაბამით 3702, ბერძნულსა 5271, ქართულსა 47 და დაფლეს წინაშე კერპისა თვისისა არმაზისა მთასა ქართლს.“

გენეალოგია[რედაქტირება]

 
 
 
 
 
 
 
 
მამა
Prince crown.svg
სამარას ძმა
 
დედა
Achaemenid Falcon.svg
დარიოს III-ის ქალიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ეგრისის ერისთავი — ქუჯი
 
უმცროსი და
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარნავაზ I
 
უფროსი და
 
სარმატიის მთავარი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
საურმაგ I
 
 
 

ლიტერატურა[რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. და ესე ფარნავაზ იყო პირველი მეფე ქართლსა შინა ქართლოსისა ნათესავთაგანი (ლ. მროველი „ქართლის ცხოვრება“).
  2. მეფობა პირველი სრულიად საქართველოსა ზედა ფარნავაზ პირველისა ქართლოსიანისა (თ. ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა“).
  3. არამედ ესე ფარნავაზ იყო პირველი მეფე ქართლისა (ვ. ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“).
  4. ს. გორგაძე, „მეფე ადერკი და, ეგრეთ წოდებული ორ-მეფობა ძველ ივერიაში“, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო I, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1909, ნაწ. II გვ. 45
  5. Pharnabazus/P'arnavaz I (299-234 B.C.). L 20-26; RL I 49, Primary History of Armenia 9. — K'art'losid nephew of samar, mamasaxlisi of Mts'khet'a. Aged 3 when Alexander invaded Iberia, he became first king of Iberia at the age of 27 and raigned for 65 years. Alexander's invasion of Iberia, remembered not only by the Iberian historian tradition, but also by Pliny the Elder (4.10.39) and solinus (9.19), appears to be memory of some Macedonian interference in that country, which must have taken place in connection with the expedition mentioned by Strabo (11.14.9) sent by Alexander in 323 to the countries of Iberia, in search of gold mines. It may therefore be assumed that Pharnabazus was born c. 326, become King c. 299, and died c. 234. — L 23, 25: he became King of Iberia under the suzerainty and with the assistance of Antiochus 'of Syria' (asorestanisa), i.e., the Seleucid. — Actually, 'Antiochus' is used here as the Seleucid royal name par excellence, a practice often met with in the early Georgian historical works with regard to foreign monarchs. It will be remembered that the first Seleucid King, Seleucus I, imposed in 301 his overlordship on Orontes III of Armenia. Now, Seleucid control of Armenia seems to have hinged on holding it within the pincers of the combined pressure, Seleucid from the south and vassal Iberian from the north. Accordingly, the imposition of it in 301 may well have necessitated the setting up — within some two years — of the vassal Iberian Kingdom — Cyril Tumanoff, «Chronology of the early kings of Iberia», Traditio, Vol. 25, page 8-9, (1969)
  6. თეიმურაზ ბატონიშვილის „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა“ გვ. 111
  7. მოქცევაჲ ქართლისაჲ
  8. მეფეთა ცხოვრება
  9. ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა
  10. მამა ფარნავაზისა იყო ერთი წარჩინებულთაგანი დარიოზ სპარსთა მეფისა, ძმა იყო იგი სამარა მცხეთის მამასახლისისა და ვიდრე იყო იგი სიჭაბუკესა თჳსსა, ხოლო სათნო ეყო იგი ახოვანებისა სიმამაცისა, სიმხნისა და ჰაეროვნებისა მისისათჳს მეფესა სპარსთასა დარიოსს, რომელმანცა განადიდა იგი, მისცა მას მხედართ-მძღვანებლობა და აღრიცხვა იგი უწარჩინებულესთა დიდებულთა შორის თჳსთა და მისცა ასული თჳსი ცოლად. შემდგომ ძლევისა დარიოსისა ალექსანდრეს მიერ შემოიკრიბნა რაოდენნიმე მხედრობათაგან სპართასა, წამოვიდა ივერიად და მოვიდა მცხეთად ყოვლით სახლებითურთ თჳსით ძმისსა თჳსისა თანა სამარა მცხეთის მამასახლისისა; ხოლო ოდეს მოვიდა ალექსანდრე მცხეთად, მოიკლა მაშინ სამარაცა და მამაცა ფარნავაზისა, ხოლო ცოლი მისი დედა ფარნავაზისი ივლტოდა ოვსეთად, და წარიყვანა ჯერეთ მცირე ყრმაი ფარნავაზ და განარინა მუნ და შემდგომად წარიყვანა სპარსეთად და აღზარდა მუნ. ანტონი კათოლიკოსი სწერს ფარნავოზის დედა იყოვო ასული დარიოზისი...
  11. ვახუშტი ბატონიშვილი საქართველოს ისტორია გამოცემული დ. ბაქრაძის მიერ, თბ., 1885 წ.
წინამორბედი:
აზო
იბერიის მეფე
ძვ. წ. 302 - ძვ. წ. 237
შემდეგი:
საურმაგ I