საქართველოს მთავრობა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
საქართველო
Greater coat of arms of Georgia.svg
ეს სტატია არის ნაწილი სერიისა:
საქართველოს პოლიტიკური
მოწყობა
პრეზიდენტი : სალომე ზურაბიშვილი
აღმასრულებელი ხელისუფლება
საქართველოს მთავრობა
პრემიერ-მინისტრი : მამუკა ბახტაძე
საკანონმდებლო ხელისუფლება
საქართველოს პარლამენტი
პარლამენტის თავმჯდომარე : ირაკლი კობახიძე
პარტიები პარლამენტში ფრაქციების მიხედვით:
პოლიტიკური პარტიები
სასამართლო ხელისუფლება
საკონსტიტუციო სასამართლო
საქართველოს საერთო სასამართლოები
ტერიტორიული მოწყობა
დაფა: იხ.  განხ.  რედ.

საქართველოს მთავრობასაქართველოს აღმასრულებელი ხელისუფლების უმაღლესი ორგანო, რომელიც ახორციელებს ქვეყნის საშინაო და საგარეო პოლიტიკას. მთავრობა ანგარიშვალდებული და პასუხისმგებელია საქართველოს პარლამენტის წინაშე[1][2]. მთავრობა შედგება პრემიერ-მინისტრისა, რომელიც არის მთავრობის მეთაური და მინისტრებისგან. მთავრობის შემადგენლობაში შეიძლება იყოს ერთი ან რამდენიმე სახელმწიფო მინისტრი, რომელიც შეიძლება შემოღებულ იქნეს კანონით, განსაკუთრებული მნიშვნელობის სახელმწიფოებრივი ამოცანების შესასრულებლად.[3][4]. კონსტიტუციის თანახმად, მთავრობის წევრს უფლება არა აქვს ეკავოს სხვა თანამდებობა, გარდა პარტიულისა, ეწეოდეს სამეწარმეო საქმიანობას, იღებდეს ანაზღაურებას სხვა საქმიანობისათვის, გარდა სამეცნიერო და პედაგოგიური საქმიანობისა[5][6].

მთავრობა საქართველოს კონსტიტუციისა და სხვა საკანონმდებლო აქტების საფუძველზე და მათ შესასრულებლად იღებს დადგენილებებსა (ნორმატიული აქტი) და განკარგულებებს (ინდივიდუალური აქტი), რომელსაც ხელს აწერს პრემიერ-მინისტრი.[7]

მთავრობის უფლებამოსილება იწყება და წყდება კონსტიტუციით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით საქართველოს პალამენტის მიერ მთავრობისთვის ნდობის/უნდობლობის გამოცხადების საფუძველზე.[8]

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პირველი რესპუბლიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დამოუკიდებელი საქართველოს ისტორიაში, მთავრობა, როგორც აღმასრულებელი ხელისუფლების უმაღლესი ორგანო, პირველად შეიქმნა 1918 წელს, 26 მაისს, საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების და პირველი რესპუბლიკის შემქნის შემდეგ. მაშინ საქართველოს ეროვნული საბჭოს მიერ დამტკიცდა მთავრობის შემადგენლობა. პირველ მთავრობაში შედიოდა რვა მინისტრი, მათგან ერთი — ნოე რამიშვილი იყო მთავრობის თავმჯდომარე. 24 ივლისს რამიშვილი პოსტზე ნოე ჟორდანიამ შეცვალა. მთავრობამ 1921 წლის მარტამდე, საფრანგეთში ემიგრაციამდე იარსება[წყარო არ არის მითითებული 56 დღე].

1921 წელს მიღებულ კონსტიტუციაში, მეხუთე თავი ეძღვნებოდა აღმასრულებელ ხელისუფლებას, რომლის შესავალში ეწერა: „უმაღლესი მართველობის აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნის რესპუბლიკის მთავრობას“ (თავი მეხუთე. მუხლი 66.). კონსტიტუციის თანახმად, მთავრობის თავმჯდომარეს პარლამენტი ირჩევდა ერთი წლის ვადით და ერთიდაიგივე პირი შეზღუდული იყო ზედიზედ მხოლოდ ორჯერ არჩევით. მთავრობის დანარჩენ წევრებს, რომელთაც კონსტიტუციაში მინისტრები ეწოდებოდათ, იწვევდა თავმჯდომარე, პარლამენტის არჩევნებში საარჩევნო უფლების მქონე მოქალაქეებისგან. მთავრობის წევრებისთვის აკრძალული იყო სხვა თანამდებობების დაკავება, გარდა პარლამენტის წევრობისა და ადგილობრივი თვიმმართველბის ხმოსნობისა (თავი მეხუთე. მუხლი 67. და 68.). თავმჯდომარეს მინიჭებული ქონდა რესპუბლიკის უმაღლესი წარმომადგენლობა და განსაკუთრებულ შემთხვევებში შეიარაღებული ძალების გამოყენებისა (თავი მეხუთე. მუხლი 70). კონსტიტუციის 72-ე მუხლში გაწერილი იყო მთავრობის საერთო უფლებები და მოვალეობები, მათ შორის რესპუბლიკის საქმეთა უმაღლესი მართვა-გამგეობა, კანონპროექტების შემუშავება და პარლამენტისთვის წარდგენა, კონსტიტუციის და კანონების აღსრულების უზრუნველყოფა. მინისტრებს გააჩნდათ ინიდივიუალური პასუხისმგებლობა პარლამენტის წინაშე, მათთვის მინდობილ უწყებებზე და ნდობის დაკარგვა იწვევდა მათ გადადგომას (თავი მეხუთე. მუხლი 72. და 73.), ხოლო კონსტიტუციის დარვევა იწვევდა მათ პასუხისმგებლობას სასამართლოს წინაშე (თავი მეხუთე. მუხლი 75.)

საბჭოთა პერიოდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოს საბჭოთა რუსეთის მიერ ოკუპაციის შემდგომ, ქვეყანაში ძალაუფლება მთლიანად ხელში ჩაიგდო საქართველოს რევკომმა და გააუქმა ხესუფლების ყველა მოქმედი ორგანო, მათ შორის მთავრობა. ამის შემდგომ იწყება აღმასრულებელი ხელისუფლების ფორმირების საბჭოური მიდგომები. ყველა შემდგომი პერიოდის საქართველოს საბჭოთა კონსტიტუციაში გათვალისწინებული იყო აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანო, თუმცა ის არ იყო კლასიკური გაგებით მთავრობა და მისი უფლებამოსილებაც შეზღუდული იყო. რეალურ ძალაუფლებას ქვეყანაში ფლობდა კომუნისტური პარტია, პროლეტარიატის დიქტატურის სახელით.

1922 წლის 2 მარტს ქვეყანაში საბჭოთა ხელისუფლების გამოცხადებიდან ერთი კვირის თავზე, საქართველოს საბჭოების პირველმა ყრილობამ მიიღო საქართველოს რიგით პირველი საბჭოთა კონსტიტუცია, რომლის ძალითაც შეიქმნა მმართველობის უმაღლეს ორგანო – საქართველოს სსრ სახალხო კომისართა საბჭო (შემოკლებით სახკომსაბჭო), რომელსაც საქართველოს საბჭოების ყრილობის ცენტრალური კომიტეტი ქმნიდა. 1927 წლის კონსტიტუციამ უცვლელად დატოვა ხელისუფლებისა და მმართველობის უმაღლესი და ადგილობრივი ორგანოების სტრუქტურა. 1937 წელს მიღებულ იქნა რიგით მესამე საბჭოთა კონსტიტუცია, რომლის ასფუძველსაც 1936 წლის სსრკ კონსტიტუცია წარმოადგენდა და რომელმაც სახალხო კომისართა საბჭო არსებითად უცვლელად დატოვა, როგორც უმაღლესი აღმასრულებელ-განმკარგულებელი ორგანო. სახკომსაბჭო ანგარიშვალდებული გახდა რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს მიმართ, რომელმაც ჩაანაცვლა რესპუბლიკის საბჭოების ყრილობა. უკვე 1978 წლის საბჭოთა კონსტიტუციაში სახკომსაბჭო მინისტრთა საბჭომ ჩაანაცვლა, როგორც „რესპუბლიკის მთავრობამ“, თუმცა შინაარსობრივი ცვლილება მას არ განუცდია.[9]

გარდამავალი პერიოდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1990 წლის 28 ოქტომბრის პირველი მრავალპარტიული არჩევნების შედეგად არჩეულმა ხელისუფლებამ 1978 წლის საბჭოთა კონსტიტუციაში არსებითი ცვლილებები შეიტანა, რითაც მთლიანად შეიცვალა სახელმწიფო წყობილების ფორმა და ამ პირობების გათვალისწინებით – სახელმწიფო ხელისუფლებისა და მმართველობის უმაღლესი და ადგილობრივი ორგანოების სტრუქტურა, თუმცა უცვლელი დარჩა მინისტრთა საბჭო, რომელიც კვლავ იწოდებოდა „რესპუბლიკის მთავრობად“.[10]

1991 წლის 22 დეკემბერს სახელმწიფო ხელისუფლების წინააღმდეგ დაწყებული შეიარაღებული კონფლიქტის შედეგად, 1992 წლის 2 იანვარს არაკონსტიტუციური გზით ძალაუფლება ხელში აიღო სამხედრო საბჭომ, რომელმაც იმავე წლის 21 თებერვალს მიიღო დეკლარაცია 1921 წლის 21 თებერვლის კონსტიტუციის აღდგენის შესახებ. შედეგად შეიქმნა არაორდინალური ვითარება, როდესაც ფორმალურად გამოცხადებულ იქნა საქართველოს პირველი რესპუბლიკის კონსტიტუციაზე დაბრუნება, თუმცა სახელმწიფო ხელისუფლებას ახორციელებდა არაკონსტიტუციური ორგანო. აგრეთვე გაურკვეველი რჩებოდა სახელმწიფო ორგანოთა, მათ შორის მთავრობის სამართლებრივი მდგომარეობა.[11]

მეორე კონსტიტუციის პერიოდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1995 წელს მიღებულ დამოუკიდებელი საქართველოს რიგით მეორე კონსტიტუციაში მთავრობა, როგორც აღმასრულებელი ხელისუფლების განცალკევებული და დამოუკიდებელი ორგანო, არ იყო გათვალისწინებული. აღმასრულებელ ხელისუფლებას ახორციელებდა საქართველოს პრეზიდენტი მთავრობის წევრების – მინისტრების მეშვეობით.[12] 2004 წლის თებერვლის საკონსტიტუციო ცვლილებებით შეიქმნა მთავრობა გამოეყო პრეზიდენტის ინსტიტუტს და გახდა აღმასრულებელი ხელისუფლების, ქვეყნის საშინაო და საგარეო პოლიტიკის განხორციელების დამოუკიდებელი ორგანო, რომელსაც ხელმძღვანელობდა პრემიერ-მინისტრი. ამ პერიოდის კონსტიტუციური მოდელით, მთავრობა პასუხისმგებელი იყო საქართველოს პრეზიდენტისა და პარლამენტის წინაშე.

პირველი პრემიერ-მინისტრი იყო ვარდების რევოლუციის ლიდერი ზურაბ ჟვანია, რომელიც მთავრობის ხელმძღვანელი იყო 2004-2005 წლებში. 2005 წელს ჟვანიას მოულოდნელი გარდაცვალების შემდეგ ფინანსთა მინისტრი ზურაბ ნოღაიდელი გახდა ახალი მთავრობის მეთაური. „ნოღაიდელის მთავრობა“ მოქმედებდა 2005-2007 წლებში. მთავრობის შემადგენლობის მორიგი ცვლილება განხორციელდა 2007 წლის ნოემბრის პოლიტიკური კრიზისის შემდეგ. პრემიერ-მინისტრის პოსტზე დაინიშნა ვლადიმერ გურგენიძე, რომელიც მანადმე საბანკო სექტორში მოღვაწეობდა. 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდეგ, 2008 წლის ნოემბერში კვლავ განხორციელდა მთავრობის ცვლილება - გურგენიძის ნაცვლად პრემიერ-მინისტრად დაინიშნა გრიგოლ მგალობლიშვილი, რომელიც მალევე, 2009 წლის გაზაფხულზე შეცვალა ნიკა გილაურმა. მთავრობის კიდევ ერთი ცვლილება განხორციელდა 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნების წინ. პრემიერ-მინისტრად დაინიშნა ივანე მერაბიშვილი, რომელიც მანამდე შინაგან საქმეთა მინისტრი იყო.

საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ, 25 ოქტომბერს პარლამენტის ახალმა შემადგენლობამ დაამტკიცა ახალი მინისტრთა კაბინეტი, რომელიც მთლიანად კოალიცია „ქართული ოცნების“ მიერ იქნა დაკომპლექტებული[13].

უფლებამოსლება და სტრუქტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოს მთავრობა არის აღმასრულებელი ხელისუფლების უმაღლესი ორგანო, რომელიც ახორციელებს ქვეყნის საშინაო და საგარეო პოლიტიკას. მთავრობა ანგარიშვალდებული და პასუხისმგებელია პარლამენტის წინაშე. აღმასრულებელი ხელისუფლების სფეროში მთავრობის უფლებამოსილება განისაზღვრება საქართველოს კონსტიტუციით, ამ კანონით, სხვა საკანონმდებლო აქტებითა და მთავრობის ნორმატიული აქტებით.[14] მთავრობის უმნიშვნელოვანეს უფლებამოსილებებს განეკუთვნება:

  • სამინისტროების, მათი მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებების, სახელმწიფო მინისტრის აპარატის, მთავრობის უშუალო დაქვემდებარებაში არსებული აღმასრულებელი ხელისუფლების სპეციალური დანიშნულების გასამხედროებული დაწესებულების, აგრეთვე სპეციალური დანიშნულების სხვა სახელმწიფო დაწესებულებების საქმიანობის კოორდინაცია და კონტროლი;
  • მინისტრების, სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებების, სპეციალური დანიშნულების გასამხედროებული დაწესებულებისა და სპეციალური დანიშნულების სხვა სახელმწიფო დაწესებულებების ხელმძღვანელთა სამართლებრივი აქტების გაუქმების უფლებამოსილება;
  • სოციალურ-ეკონომიკური, კულტურისა და სხვა სფეროებში სახელმწიფო მიზნობრივი პროგრამების დამტკიცება და მათი განხორციელების უზრუნველყოფა;
  • საკანონმდებლო ინიციატივა და სამთავრობო პროგრამის შემუშავება;
  • სახელმწიფო ქონების მართვა;
  • სახელმწიფო ბიუჯეტის პროექტის შემუშავება და ბიუჯეტის განკარგვა;
  • სახელმწიფო საშინაო და საგარეო ვალის მართვა;
  • მოქალაქეთა სოციალურ დაცვა;
  • ქვეყნის საგარეო პოლიტიკის განხორციელება;
  • სახელმწიფო საზღვრის დაცვა; და სხვა

მთავრობა აღმასრულებელი ხელისუფლების განხორციელებას უზრუნველყოფს სამინისტროებისა და მათი მმართველობის სფეროში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებების, სახელმწიფო მინისტრის აპარატის, მთავრობის უშუალო დაქვემდებარებაში არსებული აღმასრულებელი ხელისუფლების სპეციალური დანიშნულების გასამხედროებული დაწესებულების, აგრეთვე სპეციალური დანიშნულების სხვა სახელმწიფო დაწესებულებების მეშვეობით.[15]. სამინისტრო იქმნება მთავრობის უფლებამოსილების განსაზღვრულ სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკისა და მმართველობის განხორციელების უზრუნველსაყოფად და მას ხელმძღვანელობს მინისტრი.[16] კონსტიტუციის თანახმად, მთავრობის სტრუქტურა და საქმიანობის წესი განისაზღვრება კანონით, რომლის პროექტს პარლამენტს წარუდგენს მთავრობა.[17] გამომდინარე აქედან, მთავრობა უფლებამოსილია საკუთარი პროგრამის ფარგლებში ჩამოაყალიბოს იმგვარი სტრუქტურა, რომელიც ყველაზე მეტად პასუხობს სამთავრობო პროგრამის განხორციელების მიზნებს და ამოცანებს.

მთავრობის შემადგენლობას აყალიბებს პრემიერ-მინისტრი, ხოლო მთლიან შემადგენლობას და სამთავრობო პროგრამასთან ერთად, სრული შემადგენლობის უმრავლესობით ნდობას უცხადებს პარლამენტი. კონსტიტუციის მიხედვით, აღნიშნული უნდა განხორციელდეს ძველი მთავრობის უფლებამოსილების მოხსნიდან, აგრეთვე პრემიერ-მინისტრის გადადგომიდან ან უფლებამოსილების სხვაგვარად შეწყვეტიდან 2 კვირის ვადაში. თუ პარლამენტმა მთავრობას დადგენილ ვადაში ნდობა არ გამოუცხადა, საქართველოს პრეზიდენტი შესაბამისი ვადის ამოწურვიდან არაუადრეს 2 და არაუგვიანეს 3 კვირისა დაითხოვს პარლამენტს და დანიშნავს პარლამენტის რიგგარეშე არჩევნებს. მთავრობისთვის ნდობის გამოცხადებიდან 2 დღის ვადაში საქართველოს პრეზიდენტი თანამდებობაზე ნიშნავს პრემიერ-მინისტრს, ხოლო პრემიერ-მინისტრი მისი დანიშვნიდან 2 დღის ვადაში − მინისტრებს. თუ საქართველოს პრეზიდენტი დადგენილ ვადაში არ დანიშნავს პრემიერ-მინისტრს, იგი დანიშნულად ჩაითვლება.[18]

შემადგენლობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სამინისტრო ფოტო მინისტრი თარიღი
საქართველოს პრემიერ-მინისტრი
საქართველოს მთავრობის თავმჯდომარე
ოფიციალური საიტი
Mamuka Bakhtadze.png მამუკა ბახტაძე 20 ივნისი, 2018
შინაგან საქმეთა მინისტრი
საქართველოს ვიცე-პრემიერი
www.police.ge
გიორგი გახარია 15 დეკემბერი, 2017
რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრი
საქართველოს ვიცე-პრემიერი
www.mrdi.gov.ge
მაია ცქიტიშვილი 30 მარტი, 2018
ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრი
www.economy.ge
გიორგი ქობულია 15 ივლისი, 2018
საგარეო საქმეთა მინისტრი
www.mfa.gov.ge
David Zalkaliani.jpg დავით ზალკალიანი 20 ივნისი, 2018
ფინანსთა მინისტრი
ww.mof.ge
ივანე მაჭავარიანი 12 ივლისი, 2018
თავდაცვის მინისტრი
www.mod.gov.ge
Levan Izoria in Washington - 2017 (37684073764) (cropped).jpg ლევან იზორია 1 აგვისტო, 2016
განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის მინისტრი
www.mes.gov.ge
მიხეილ ბატიაშვილი 15 ივლისი, 2018
გარემოსა დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრი
www.moe.gov.ge
ლევან დავითაშვილი 15 დეკემბერი, 2017
იუსტიციის მინისტრი
www.justice.gov.ge
Tea Tsulukiani (4).jpg თეა წულუკიანი 25 ოქტომბერი, 2012
საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრი
www.moh.gov.ge
დავით სერგეენკო.JPG დავით სერგეენკო 15 ივლისი, 2018
შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრი
www.smr.gov.ge
ქეთევან ციხელაშვილი 1 აგვისტო, 2016

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. საქართველოს კონსტიტუცია: მუხლი 54. ნაწილი პირველი და მეორე. წაკითხვის თარიღი: 26 დეკემბერი 2018
  2. მთავრობის საქმიანობის წესი: მუხლი 1. წაკითხვის თარიღი: 26 დეკემბერი 2018.
  3. საქართველოს კონსტიტუცია: მუხლი 54. ნაწილი მეხუთე და მუხლი 55, ნაწილი პირველი. წაკითხვის თარიღი: 27 დეკემბერი 2018
  4. მთავრობის საქმიანობის წესი: მუხლი 2. წაკითხვის თარიღი: 27 დეკემბერი 2018
  5. საქართველოს კონსტიტუცია: მუხლი 54. ნაწილი მეექვსეწაკითხვის თარიღი: 27 დეკემბერი 2018
  6. მთავრობის საქმიანობის წესი: მუხლი 2. პუნქტი 2.წაკითხვის თარიღი: 27 დეკემბერი 2018
  7. მთავრობის საქმიანობის წესი: მუხლი 6. წაკითხვის თარიღი: 27 დეკემბერი 2018
  8. საქართველოს კონსტიტუცია. მუხლი 56 და 57. წაკითხვის თარიღი: 27 დეკემბერი 2018
  9. რუხაძე, ზ.: საბჭოთა პერიოდის საქართველოს კონსტიტუციები. წაკითხვის თარიღი: 26 დეკემბერი 2018
  10. რუხაძე, ზ.: საქართველოს კონსტიტუციური განვითარება 1995 წლის 24 აგვისტომდე. წაკითხვის თარიღი: 26 დეკემბერი 2018
  11. რუხაძე, ზ.: საქართველოს კონსტიტუციური განვითარება 1995 წლის 24 აგვისტომდე. წაკითხვის თარიღი: 27 დეკემბერი 2018
  12. საქართველოს კონსტიტუცია: მუხლები 77, 78, 79, 80 და 81. წაკითხვის თარიღი: 26 დეკემბერი 2018
  13. პარლამენტმა მთავრობის ახალ პროგრამასა და მინისტრთა კაბინეტს ნდობა გამოუცხადა
  14. მთავრობის საქმიანობის წესი: მუხლი 3. წაკითხვის თარიღი: 4 იანვარი 2019
  15. მთავრობის საქმიანობის წესი: მუხლი 4. პუნქტი 1. წაკითხვის თარიღი: 27 დეკემბერი 2018
  16. მთავრობის საქმიანობის წესი: მუხლი 14. პუნქტი 1. წაკითხვის თარიღი: 27 დეკემბერი 2018
  17. საქართველოს კონსტიტუცია: მუხლი 54. ნაწილი მეოთხე. წაკითხვის თარიღი: 27 დეკემბერი 2018
  18. საქართველოს კონსტიტუცია: მუხლი 56. წაკითხვის თარიღი: 4 იანვარი 2019