სამურზაყანო

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
სამურზაყანოს მილიციის შტანდარტი, 1840 წ.

სამურზაყანო — ისტორიული მხარე დასავლეთ საქართველოში, დღევანდელი აფხაზეთის ტერიტორიაზე. როგორც პოლიტიკური ერთეული ჩამოყალიბდა XVII-XVIII საუკუნეების მიჯნაზე. მოიცავდა ძირითადად ახლანდელი გალის რაიონის ტერიტორიას. 1705 წელს მემკვიდრეობით მიიღო მურზაყან შარვაშიძემ, რომლის სახელისგანაც მთელი მხარის სახელია მიღებული. 1805 წელს შევიდა რუსეთის მფარველობაში. 1813-1840 წლებში ლევან დადიანს ექვემდებარებოდა. 1840 წელს რუსეთის ხელისუფლებამ ოდიშის სამთავროს სუვერენიტეტისაგან გამოისყიდა და სამურზაყანოს საბოქაულო დააარსა. 1857 წელს, სამგრელოს (ოდიშის) სამთავროს გაუქმების შემდეგ, სამეგრელოს მმართველს დაუქვემდებარეს. 1864 წლიდან სოხუმის სამხედრო განყოფილების შემადგენლობაში იყო, 1883-დან სოხუმის ოკრუგის შემადგენლობაში სამურზაყანოს უბნის სახელწოდებით. სამურზაყანოს ფართობი იყო 1293,5 კმ2, 1908 წლის მონაცემებით ცხოვრობდა 38431 ადამიანი.[1]

სახელწოდება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ტოპონიმი «სამურზაყანო» ისტორიულ წყაროებში პირველად ნიკოლოზ დადიანის «ქართველთ ცხოვრებაში» ჩნდება.[2] რუსულ წყაროებში ამ ტოპონიმის სამი, უმნიშვნელოდ განსხვავებული ვარიანტი მოიპოვება: Самурзакано, Самурзакань, Самурзакан.[3][4] (სამივე ვარიანტს იყენებენ თანამედროვე სეპარატისტი ისტორიკოსები ო. ბღაჟბა და ს. ლაკობა თავიანთ "აფხაზეთის ისტორიაში", თუმცა ამ ტოპონიმის ეტიმოლოგიას არ ხსნიან[5]). ვარიანტი Самурзакан დაფიქსირებულია, აგრეთვე, კ. კვაშილავას მიერ დადიანების მუზეუმის ხელნაწერთა ფონდში მოძიებულ 1839 წლის 26 აპრილით დათარიღებულ ერთ-ერთ დოკუმენტში.[6] აფხაზურ ენაში დადასტურებულია ვარიანტი Самырзакан[7]. საყურადღებოა, რომ სამურზაყანოელ შარვაშიძეთა მიერ 1805 წლის 9 ივლისს რუსეთის იმპერატორისადმი დადებულ ფიცის ქართულ დედანში მოცემულია სგავსი ვარიანტი «სამირზაყანო» (აღსანიშნავია, რომ ბ. ხორავამ ეს ვარიანტი თავის ნაშრომში გაუმართლებლად შეცვალა «სამურზაყანო»-თი[8]), ხოლო რუსულ თარგმანში – Самурзакан.[9] ეს არის ოფიციალურ დოკუმენტებში ამ ტოპონიმის პირველი ფიქსაცია.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

XVII საუკუნეში განსაკუთრებით გართულდა ოდიშის სამთავროს მდგომარეობა. 1661-1681 წლებში ოდიშის სამთავროს მართავდა „სრულიად ოდიშისა და აფხაზეთის მპყრობელ-მქონებელი“ — ლევან III.

1672 წლის სექტემბერში იგი ახალციხის ფაშამ იხმო ქუთაისში, სადაც ოსმალთა ჯარი 1669 წლიდან იდგა.

ვიკიციტატა
„ჩხეიძე სეხნიამ არა ინება მეფობა ბაგრატისა და აღიღო მოპარვით და ზაკვით ქუთაისის ციხე და მისცა ოსმალთა და მიერით უპყრიათ დღემდე[10].“

ვარაუდობენ, რომ ოსმალებს ლევან III-ის ნაცვლად ახალციხის ფაშის კარზე აღზრდილი ლევან II დადიანის შვილიშვილის გამთავრება სურდათ[11]. ლევან III-მ მიხვდა „მიპატიჟების“ რეალურ მიზეზს და წინააღმდეგობის გასაწევად მოემზადა. დახმარებისათვის აფხაზებს უხმო, საიდანაც 19 სექტემბერს საუსტან (ბაგრატ) შარვაშიძე დახმარების მაგივრად როგორც ამწიოკებელი მოევლინა. აფხაზები სამეგრელოს 13 ოქტომბრამდე არბევდნენ, რომლის შედეგადაც მათ „წაუყვანიათ ათას ორასი კაცი, ბევრი პირუტყვი და დიდი ნადავლი წაუღიათ; დაურბევიათ ერთი თეათინელის სახლი, საიდანაც სამი ტყვე წაუყვანიათ[12]“. საუსტანის დროს განსაკუთრებით გახშირდა აფხაზთა მარბიელი თავდასხმები სამეგრელოზე და ისინი უკვე მუდმივ საცხოვრებლადაც რჩებოდნენ კოდორი-ღალიძგას შუამდინარეთში[13].

ვიკიციტატა
„იყო ჭირი დიდი ოდიშსა, ვითარცა აღვსწერეთ, და უმეტეს აფხაზთაგან, რამეთუ მოვიდოდიან ნავებითა და ხმელითა და სტყუევნიდიან, დაიპყრეს ვიდრე ეგრისის მდინარედმდე, და დაეშენებოდნენ თვით აფხაზნი და არღარა იყო დრანდას და მოქუს ეპისკოპოსნი[14].“

ლევან III-ის გარდაცვალების შემდეგ შარვაშიძეებმა შესძლეს ჩამოეცილებინათ სრულიად ოდიშისა და აფხაზეთის მპყრობელ-მქონებელის ვასალობის ნომინალური ვალდებულება. გათავისუფლებული ოდიშის ტახტისათვის ბრძოლა გაჩაღდა. ტახტის ერთადერთი მემკვიდრე — მანუჩარი, გიორგი III გურიელმა მოკლა, რომელსაც სურდა „ვაკანსიის“ დაპატრონება. გულიელმა მაინც შესძლო ოდიშს დაპატრონებოდა. ამ არეულობით ისარგებლა საუსტან სარვაშიძის შვილშვილმა — სორეხმაც, რომელმაც გაილაშქრა ოდიშში და თავი მთავრად გამოაცხადა, რადგან კათოლიკე მისიონერის, გაეტანო რასპონის ცნობით, „იმას დაეპყრა იქაურობა“.[15]

აქედან გამომდინარე ოდიშს ენგურის მარჯვენა მხარეს (მომავალი სამურზაყანოს ტერიტორია) შარვაშიძეები, ხოლო მარცხენა მხარეს კი გურიელები აკონტროლებდნენ.

სორეხ შარვაშიძემ დიდხანს ვერ შესძლო ამ მხარის ფლობა და მას მალე ზეგნაყ შარვაშიძე დაეუფლა, რომელმაც აფხაზეთი თავის შვილებს შორის დაანაწილა: უფროსმა როსტომმა მიიღო ჩრდილოეთი ნაწილი — ტერიტორია მდინარე ბზიფსა და მდინარე კოდორს შორის; შუათანა ჯიქეშიას ერგო კოდორ-ღალიძგას შუამდინარეთი, რომელსაც „აბჟუა“ ეწოდა; ხოლო უმცროსის ვაჟის ყვაპუს სამფლობელო ღალიძგა-ენგურის შუამდინარეთი გამხდარა.

აფხაზეთის კარზე შედგენილი დოკუმენტით დასტურდება შემდეგი ცნობა:

Первым абхазским владетелем из фамилии «Шервашидзе» был Квап Шервашидзе, ничем особенно не про-явивший себя кроме тихого и кроткого нрава. От него произошли три сына: Росто, Леван и Мурзакан. По смерти Квапа владение Абхазией принял старший сын его Росто и, по принятии им на себя правления абхазским народом, он наделил уделами братьев своих, т. е. Левана и Мурзакана – первому предоставил Абжуйский округ, а последнему – Самурзакань, почему и самая местность названа «Самурзаканью», а так как в это время и в Самурзакани было самое ничтожное население, то для увеличения одного было взято из Бзыбского округа, нынешнего Гудаутского участка, по 1 и по 2 семейства княжеских и дворянских фамилий с их подвластными, которые и по настоящее время суще-ствуют там. Владетель Абхазии Росто постоянное место жительство имел в Соук-Су, нынешнее селение Лыхны, близ м. Гудауты. Летняя резиденция у него была в Очемчирах. Леван Шервашидзе, правитель Абживского округа, скоро умер бездетным, а владетель Росто после смерти своей оставил 7 сыновей: Хутуниа, Элкан, Торкан, Джигешия, Шерван-бей, Сулейман-бей и Зураб.

ამ დოკუმენტის საფუძველზე დგინდება რომ უწინდელი ოდიშის ტერიტორია (ღალიძგა-ენგურის შუამდინარეთი), რომელიც შარვაშიძეებმა დაიპყრეს, დაერქვა მისი ერთ-ერთი მმართველის მურზაყანის სახელი — სამურზაყანო.

რუსეთის იმპერიის ნაწილი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აფხაზეთის რუკა (1843 წელი). ნაჩვენებია მხოლოდ ის ადგილები, სადაც რუსული სამხედრო ძალების შტაბები უნდა განთავსებულიყო

XIX საუკუნის დასაწყისში რთული ვითარება იყო სამურზაყანოში. მურზაყან შერვაშიძის შვილიშვილი, რომელიც 1813 წელს გარდაიცვალა, დატოვა მცირეწლოვანი მემკვიდრე, რომელსაც ზრდიდა და რეგიონს მართავდა მისი კვიდრი ბიძა. ბიძის გარდაცვალებისთანავე, ჯერ კიდევ მაშინ, როდესაც სამურზაყანო და სამეგრელო არაოფიციალურად წამოადგენდნენ რუსეთის იმპერიის ვასალებს, დაიწყო ბრძოლა სამეგრელოსა და აფხაზეთის მთავრებს შორის სამურზაყანოსათვის. აღნიშნული დაძაბულობის თავიდან ასაცილებლად გოლოვინის მიერ 1940 წელს მიღებული იქნა ზომები, რათა აღნიშნულ რეგიონში ჩამოეყალიბებინა სამხედრო წესრიგი. რეგიონი რუსეთის იმპერიის ხელში გადავიდა სამეგრელოს საგვარეულოს დადიანების ძალისხმევით. გოლოვინის განკარგულებით რეგიონს დაენიშნა პრისტავი — შტაბს-კაპიტან კირილოვი. კირილოვმა აღადგინა მხარისთვის აპრობირებული მართვის ძველი მოდელი, დაქვემდებარებული რუსულ იმპერიას. მალევე კირილოვის მოწოდებით 700 სამურზაყანოელისაგან შეკრიბა სამხედრო შენაერთი, რომლითაც ის რეგიონში კონტროლს ამყარებდა. კირილოვის დროს აღსდგა მდივან-ბეგობის ინსტიტუტი, რომელიც სასამართლოს ფუნქციებს ითავსებდა. 1840 წლის ნოემბერში სამურზაყანოელი თავადენის მიერ შეიქმნა ე. წ. „სიტყვიერი სასამართლო“ (რუს. словестный суд), შემდგარი 4 მდივან-ბეგისაგან. მდივან-ბეგები ცხოვრობდნენ პრისტავის შტაბ-ბინაში, ოკუმახში. იმჟამინდელ სამურზაყანოს სასამართლოში ყველაფერი წყდებოდა სიტყვიერად, ხოლო საბოლოო სასამართლო განჩინება იწერებოდა სპეციალურ წიგნში.

1844 წელს, როდესაც შავი ზღვის სანაპირო ზოლის ხელმძღვანელმა გენერალმა ბუდბერგმა რევიზიით მოარა სამურზაყანო, მიმართა ნეიდგარტს, რათა სამურზაყანოს სასამართლო სისტემაში დაემატებინათ ახალი კადრი — სასამართლოწარმოების აღმწერის, ხოლო მდივან-ბეგებისათვის დაენიშნათ ჯამაგირი. აღნიშნული მოთხოვნა დაკმაყოფილებულ იქნა 1846 წლის 23 დეკემბერს.

1847 წელს ვორონცოვის ინიციატივით სამურზაყანო შეუერთდა ქუთაისის გუბერნიას. შესაბამისად სამურზაყანოს ახალი ხელმძღვანელი გახდა ქუთაისის სამხედრო გუბერნატორი ბელიავსკი. მალევე სამურზაყანოს სასამართლო სისტემის ნაკლებეფექტურობის გამო ბელიავსკიმ მიმართა ვორონცოვს რეგიონში ჩამოყალიბებულიყო გუბერნიაში არსებული მართვის იდენტური სისტემა. რეგიონში მოუმწიფებელი ვიტარების გამო აღნიშნული პროექტი ძალში ვერ შევიდა. შესაბამისად სამურზაყანოში ჩამოყალიბებული სამხედრო-სახალხო მმართველობამ იარსება მრავალი წელი. სამურზაყანოში რუსეთის იმპერიის მმართველობის სრულფასოვან განხორციელებას აფერხებდა, მის მეზობლად არსებული მხარის — აფხაზეთში 1864 წლამდე შერვაშიძეების დინასტიის მართვა-გამგეობა, რომელიც ასევე წარმოადგენდა რუსეთის იმპერიის ვასალს.

ვითარება კარდინალურად შეიცვალა 1855 წელს, როდესაც აფხაზეთის მთავარმა მიხეილ შერვაშიძემ მიიმხრო სამურზაყანოელები და მოაწყო ამბოხება რუსეთის იმპერიის წინაააღმდეგ. რეგიონში წესრიგის დამყარების შემდეგ სამურზაყანო დაიყო 4 უბნად, ხოლო თითოეულს თავისი მდივან-ბეგი დაენიშნა სასამართლო-საპოლიციო უფლებებით. ამის გარდა დაინიშნა მეხუთე მდივან-ბეგი რომელიც უშუალოდ ასრულებდა „სიტყვიერი სასამართლოს“ ფუნქციებს.

1857 წელს როდესაც სამეგრელო რუსეთის იმპერიის ხელში გადავიდა, სამურზაყანოს პრისტავი, მაზრის ხელმძღვანელის უფლებებით, გადავიდა სამეგრელოს მმართველის დაქვემდებარებაში. 1859 წელს მ. პ. კოლიუბაკინის მოთხოვნით შეიქმნა რეგიონის მართვის ახალი სისტემა, შექმნილი ბარიათინსკის მიერ. ცვლილებები შეეხო მხოლოდ სასამართლო და საპოიციო უფლებების გამიჯვნას[16].

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. თოფჩიშვილი რ. „საქართველოს ეთნოგრაფია/ეთნოლოგია“ გვ. 132 — თბილისი, „უნივერსალი“ 2010 ISBN 578-9941-12-882-0
  2. დადიანი ნ., ქართველთ ცხოვრება. ტექსტი გამოსცა, წინასიტყვაობა, გამოკვლევა, კომენტარები, საძიებლები და ლექსიკონი დაურთო შ. ბურჯანაძემ. თბ., 1962, გვ. 180
  3. Пантюхов И. И., Самурзаканцы, – gaz. «Кавказ», 1892, №77
  4. Пантюхов И. И., Самурзаканцы. Тфл., 1892, გვ. 1
  5. Бгажба О. Х., Лакоба С. З., История Абхазии. С древнейших времен до наших дней. Сухум, 2007, გვ. 176-177
  6. კახა კვაშილავა, ისტორიული სამურზაყანო (XVII-XVIII სს. მიჯნა – 1840 წ.). საკვალიფიკაციო ნაშრომი ისტორიის დოქტორის /Ph.D/ აკადემიური ხარისხის მოსაპოვებლად, თბილისი, 2009, გვ. 56
  7. ხორავა ბ., ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა (XV-XVIII სს.). თბ., 1996, გვ. 116, შენ. 98
  8. ხორავა ბ., ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა (XV-XVIII სს.). თბ., 1996, გვ. 171–172
  9. Акты, собранные Кавказскою Археографическою Коммисиею. Архив главного управления Наместника Кавказскаго. Напечатан под редакциею председателя коммиссии ст. сов. Ад. Берже.Т. II. Тфл., 1868, გვ. 526–527, დოკ. №1031
  10. ვახუშტი ბატონიშვილი, აღწერა სამეფოსა.., გვ. 839
  11. ბ. ხორავა, „ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა“, გვ. 108
  12. ზ. პაპასქირი, „ზოგი რამ აფხაზეთის წარსულზე“.., გვ. 47
  13. З. В. Анчабадзе «Мегрелия и Абхазия в XVII веке», გვ. 142
  14. ვახუშტი ბატონიშვილი, აღწერა სამეფოსა.., გვ. 845
  15. მ თამარაშვილი, ისტორია კათოლიკობისა.., გვ. 208
  16. Утверждение русского владычества на Кавказе, ტ. 12, გვ. 417-429