ლაზეთი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება

ლაზეთი (იგივე ჭანეთი) — ისტორიული საქართველოს ერთ-ერთი კუთხე. ამჟამად, მისი ძირითადი ნაწილი თურქეთის რესპუბლიკის შემადგენლობაში შედის. ლაზეთი უძველესი დროიდანვე დასავლურ-ქართული ტომებით იყო დასახლებული.

ისტორიული გეოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ისტორიული ჭანეთი, იგივე ლაზეთი წარმოადგენს მდინარეების ჭოროხისა და ჰალისის (ძვ. ბერძნ. Ἅλυς; თურქ. Kizilirmak) შესართავებს შორის მდებარე ვრცელ ტერიტორიას მოქცეულს შავ ზღვასა და ლაზეთის ქედს შორის. ჭანთა განფენის ეს საზღვრები აქვს შემოხაზული ნიკო მარს[1]. პავლე ინგოროყვა ჭანეთის დასავლეთ საზღვარს მდინარე თემისკურზე იგივე თერმოდონზე (ბერძნ. Θεμίσκνρα, Θερμώδων) დებდა[2].

ჰალისისკენ ჭანური მოსახლეობის გავრცელება კარგად იყო ცნობილი ოსმალებისთვისაც. ასე მაგალითად, ოსმალურ ადმინისტრაციულ-გეოგრეფიულ ნომენკლატურაში ჭანთა სახელისაგან მომდინარე თურქ. Canik [ჯანიქ] (ფრანგ. Djanik; ჭანიკი) ეწოდებოდა სამსუნის, ბარფის, უნიეს, ფათსის, ჩარშამბის და თერმეს ყაზებისაგან შემდგარ სანჯაყს ტრაპიზონის ვილაიეთში[3]. Canik დღესაც ეწოდება სამსუნის ილის ერთ-ერთ ქალაქს/ილჩესა და ასევე ქედს (Canik Daglari) მდინარეებს ჰალისსა და მელეთს (Melet Irmagi, ვარ.: Kizildere; კორიორის/Ordu-ს ილი) შორის. უფრო ადრე კი რუმის სასულთნოში მოღვაწე XIII საუკუნის სპარსი ისტორიკოსი იბნ ბიბი იმავე სამსუნსა და ტრაპიზონის საკეისროს Canit-ის [ჯანით] (ჭანითი) სახელით იხსენიებს, ხოლო საქართველოში, თამარის სამეფო კარზე აღზრდილ ტრაპიზონელ კეისარ ალექსი I კომნენოსს Canit Tekfuru-ს (ჭანითის მეფეს) უწოდებს[4].

შავიზღვისპირეთის ამ მხარეში ლაზური მოსახლეობის მკვიდრობის შესახებ წარმოდგენას ასევე კარგად ეხმიანება ნიკო მარის მიერ გასული საუკუნის დასაწყისში ათინელი ფევზი-ბეისაგან ჩაწერილი ნათქვამი — „კონსტანტინოპოლში ლაზებს ეძახიან თურქეთის შავიზღვისპირეთის ყველა მოსახლეს, თვით სამსუნელებსა და სინოპელებსაც. სინოპელები ლაზებს ეძახიან სამსუნელებს. სამსუნელები ტრაპიზონელებს. ტრაპიზონელები ლაზებს ეძახიან რიზელებს, ხოლო რიზელები კი ჩვენ მხარეს“[5].

ტრაპიზონელი და ბიზანტიელი ავტორების, მიქაელ პანარეტოსისა და ლაონიკე ხალკოკონდილეს ცნობებით, ჭანების სატომო სახელი თითქმის ჰალისიდან გაცილებით უფრო დასავლეთითაც უნდა მოწმობდეს[6][7]. თუმცა სხვადასხვა გამოცემაში ამ ავტორების თხზულებათა ხელნაწერისეული Τζiαπνίδης და Τζiαπνίδας მოგვიანებით რედაქტორთა მიერ უნდა იყოს ჩასწორებული Τζiανίδης და Τζiανίδας ფორმებით. ბერძნული ტექსტების ქართულად გამომცემელი სიმონ ყაუხჩიშვილი ამაზე შესაბამის ადგილას სქოლიოებში უთითებს კიდეც, მაგრამ ტექსტის თარგმნით ნაწილში მაინც რედაქტირებულ ვერსიებს ანიჭებს უპირატესობას. ბერძნული Τζiαπνίδης || Τζiαπνίδας თურქული მოდგმის ჩეფნის/ჭეპნის (Çepni) ტომს მიემართება და არა ჭანებს[8]. თუმცა კი ხალკოკონდილეს ცნობა იმითაა საგულისხმო, რომ ხსენებული ჩეფნის ტომის მიერ დაკავებულ მიწებს ის „კოლხიდის ადგილებად“ მიიჩნევს — „[ოსმალთა სულტანმა ბაიაზეთმა] დაიმორჩილა ჭანიდები (/ჩეფნიდები), რომლებსაც უჭირავთ კოლხიდის ადილები ვიდრე ქალაქ ამასტრისამდე“[9]. ამასტრისი იგივე ამასტრია (თურქ. Amastra) შავიზღვისპირა ქალაქია თურქეთის ბართინის ილში (Bartin ili). უცნობია, თუ რა წყაროებს ეყრდნობოდა ბიზანტიელი ავტორი კოლხეთის ტერიტორიის ასე შორს მონიშვნისას.

ჭანეთის სინონიმად მოიაზრება ასევე სახელწოდება ქალდია (ქალდიაჲ; ქალდეა; ხალდია; ბერძნ. Χαλδία; სომხ. Խաղսյիք; Haldiya). V საუკუნის ავტორად მიჩნეული სომეხი ისტორიკოსი მოვსეს ხორენაცი სწორედ სინონიმებად ასახელებს სომხ. Ճանիւ-სა [ჭანივ] და სომხ. Խաղսյիք-ს [ხალტიქ > ხაღტიქ][10][11]. ასეთ ცნობას ვხვდებით VII საუკუნეში ანანია შირაკაცის „აშხარაცუიცშიც“[12]. თუმცა ქალდია ძირითადად მაინც თანამედროვე გუმუშჰანეს, იგივე ჭანიხის ილისა (Gümüşhane ili) და მიმდებარე მთიანი ზოლის მომცველი მხარე იყო. ამავე სახელწოდებიდან მომდინარეობს ბიზანტიის იმპერიის ქალდეის თემის (Θέηα Χαλδίας) სახელიც. საკუთრივ ეს ადმინისტრაციული ერთეული უფრო ვრცელ ტერიტორიას ფარავდა.

სამივე მათგანი — ჭანეთი, ლაზეთი, ქალდია — მიღებულია კოლხური (დასავლეთქართული) სატომო სახელებისაგან — ჭანი, ლაზი, ქალდი. შემთხვევითი არ ჩანს ქალდ-/ხალდ- და ქართ- ძირების ცხადი მსგავსება. ამავე რიგისა უნდა იყოს თანამედროვე ბაიბურთის ილის ქალაქ აიდენთეფეს (Aydintepe) ძველი სახელი ხართი-ც. საგულისხმოა, რომ ტრაპიზონის ილის ჩაიკარას ილჩეს სოფელ დემირკაპის (Demirkapi) ძველ სახელ ხალდიზენი-სთვის (მეგრულ-ლაზურად ზენი ვაკეს, სწორ ადგილს ნიშნავს) პარალელურ ფორმად დამოწმებულია ხალდუზენი-ც, რომელშიაც უკვე ხალდუ- გამოიყოფა. ამავე სოფლის მკვიდრთა სახელად ხალთ-ძირიანი სახესხვაობაცაა ჩაწერილი[13]. მათი ურთიერთმონაცვლეობა ძირითადად მაინც ამა თუ იმ ხანაში შექმნილი პოლიტიკური თუ საეკლესიო გარემოებებით უნდა ყოფილიყო გამოწვეული. მაგალითისათვის ცნობილია, რომ სახელწოდება „ლაზი“ პირველად I საუკუნის ბერძენ და რომაელ ავტორებთან მემნონ ჰერაკლიელთან და ბერძენ და რომაელ ავტორებთან გვხვდება[14][15]. მათი, და განსაკუტრებით მომდევნო II საუკუნის ავტორ ფლავიუს არიანეს ცნობები[16]. არიანე ასახელებს ძველი ლაზიკეს პუნქტსაც, ქართული წყაროების მიხედვით ნიკოფსიის ადგილას. იმდროინდელ ლაზთა განსახლების არეალად ჭოროხის შესართავთან ქვემოთ მდებარე სანაპირო ზოლს — თანამედროვე ლაზეთს გამორიცხავს. ამ ადგილიდან ტრაპიზონის მიმართულებით კოლხური მოდგმის სხვა ტომები — ზიდრიტები, ჰენიოხები და მაკრონები სახლობდნენ. რომაელი და ბერძენი ავტორებისაგან ლაზებად სახელდებული ტომი კი ზემოთკენ აფსილებს (აფშილებს/აბშილებს) ემეზობლებოდა[17].

იმდროინდელ ლაზთა განსახლების ასეთი საზღვრები კიდევ უფრო ცხადად იკვეთება შემდგომი ხანის ისტორიკოსებთან. ნოდარ ლომოურის სიტყვებით

ვიკიციტატა
„შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროსთვის ლაზეთის, ხოლო აქაური მოსახლეობისთვის ლაზების სახელის დამკვიდრება IX საუკუნის შემდგომი ხანის მოვლენაა და დაკავშირებულია ტრაპეზუნტის მხარისათვის ამ სახელწოდების ბიზანტიის ეკლესიის მიერ ხელოვნური მიკუთვნებისა. ლაზეთ-ლაზების სახელის ამ ადგილას მკვიდრად ფეხის მოკიდებას კი ხელი შეუწყო ადგილობრივი ჭანური მოსახლეობის ეთნიკურ-ისტორიულმა კავშირ-ნათესაობამ დასავლეთ საქართველოს დანარჩენ მოსახლეობასთან და კერძოდ ლაზებთანაც. მაშასადამე, თანამედროვე ლაზები არ შეიძლება გაიგივებულ იქნენ იმ ლაზებთან, რომელთაც წყაროები IX საუკუნემდე ახსენებდნენ როგორც დასავლეთ საქართველოს ცენტრალური რაიონის ძირითად მოსახლეობას[18].“

მთელი ეს ზემოთხსენებული ტერიტორია პირობითი სამხრეთ კოლხეთის სახელწოდებით ცნობილი შავიზღვისპირა რეგიონის მომცველია. ამ რეგიონს ბერძნულ სამყაროში აგრეთვე მიემართება ზოგადი ტერმინი პონტო (ძვ. ბერძნ. Πόντος, ლათ. Pontus). ასევე პირობითი ჩრდილოეთ კოლხეთისგან მას გამოყოფს მდინარე ჭოროხის ზღვასთან შესართავი უბანი. ძველი ქართული ტრადიცია შავი ზღვის მთელი ამ სამხრეთ-აღმოსავლეთი, არმოსავლეთი და ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთი სანაპიროების საერთო სახელად იცნობდა ერთი ძირიდან გამომდინარე სახელწოდებებს — ეგრისი, სამეგრელოჲ, სოფელი მეგრელთა[19][20], რომლებიც ბიზანტიური წყაროების ΛαζΊκη-ს (ლაზიკა) საპირწონედ იხმარებოდა. ამ ძირის სახელი ლაზია (<ΛαζΊα) XIII საუკუნის ქართულშიც მკვიდრდება, უკვე მხარის აღმოსავლეთ ნაწილის არსანიშნავად, პირველად, როდესაც ბასილი ეზოსმოძღვარი დასავლეთ საქართველოს მცირე ლაშქარით ბიზანტიის იმპერატორისათვის ტერიტორიების ჩამორთმევაზე საუბრობს:

ვიკიციტატა
„[თამარ] განრისხნა მეფესა ზედა ბერძენტასა, წარგზავნნა მცირედნი ვინმე ლიხთ იქითნი და წარუღეს ლაზია, ტრაპიზონი, ლიმონი, სამსონი, სინოპი, კერასუნდი, კიტ[ი]ორა, ამასტრია, არაკლია და ყოველნი ადგილნი ფებლაღონისა და პონტოსანი...[21]

„ჭანეთი“-ს გვერდიგვერდ, მხარის ამ ნაწილის მეორე სახელად უბოლოსართო ლაზი ფორმა გვხვდება ვახუშტი ბატონიშვილთანაც:

ვიკიციტატა
„ხოლო ბაიბურდისა და ფორჩხის სამჴრით, ჭანეთის მთას იქით, არს ჭანეთი, და აწ უწოდებენ ლაზსავე[22].“

ოდნავ უფრო ადრე ამავე ფორმას — ლაზის ქვეყანა — ხმარობს ფარსადან გორგიჯანიძეც[23]. აღსანიშნავია, რომ უბოლოსართო ფორმა Nâhiye-i Laz (ლაზის ნაჰიე) ადრეულ ოსმალურ ნომენკლატურაშიც მოგვეპოვება[24], ორონდ დაახლოებით თანამედროვე ვიწეს, არქაბის, ხოფის, ჩხალისადა გონიოს სექტორების სახელად. ა,ავე ნაჰიეს ერთ-ერთ ზეამეთს Zeâmet-i Lazmağal ერქვა[25], რაც სავარაუდოდ ბერძნული Μεγάλη Λαζία-დან (დიდი ლაზია) მომდინარეობს. თუმცა კი საკუთრივ Μεγάλη Λαζία, როგორც ვარაუდობენ, უფრო ვრცელ ტერიტორიას მოიცავდა.

თანამედროვე ეთნოგრაფიული ლაზეთის მცხოვრებნი და ასევე თურქეთის დასავლეთ და შიდა პროვინციებში მუჰაჯირებად გაფანტული ლაზურად მეტყველი მოსახლეობა ამ მხარის არაოფიციალურ (დღეს თურქულში სახელ Lazistan-ის ოფიციალურად ხმარება დაუშვებელია) სახელად დღეს უმეტესად თურქულში დამკვიდრებულ ლაზისტანი-ს (<Lazistan) ხმარობს.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ძვ.წ. XI-VIII საუკუნეებში იგი ქართველი ტომების პირველ სახელმწიფოებრივ გაერთიანებაში - კოლხას - შემადგენლობაში შედიოდა, ძვ.წ. VI საუკუნიდან ძლევამოსილი კოლხეთის სამეფოს ნაწილია. I საუკუნეში ეს ტერიტორია რომმა დაიპყრო. იბერიის (ქართლის) სამეფოს ძლიერების ხანაში ლაზეთის ნაწილი ქართლის სამეფოში შევიდა. VII საუკუნეში აღმოსავლეთ ლაზეთს ბიზანტიის იმპერია დაეუფლა.

XIII საუკუნის დამდეგს საქართველომ ბიზანტიის იმპერიას შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი ჩამოაჭრა და მისგან ტრაპიზონის ვასალური სამეფო შექმნა. აღმოსავლეთ ლაზეთი მის შემადგენლობაში მოექცა. 1282 წელს ლაზეთი დავით ნარინმა დაიპყრო, ხოლო XIII საუკუნის მიწურულს ის სამცხის მფლობელ ჯაყელთა ხელში გადავიდა. XV საუკუნეში სამცხის მთავარმა ლაზეთი გურიის მთავრს გადასცა, თუმცა მომდევნო პერიოდებში ლაზეთი ამ ორ სამთავროს შორის მუდამ ცილობის საგანს წარმოადგენდა.

XVI საუკუნეში ლაზეთი ოსმალეთმა დაიპყრო. მიტაცებული ქვეყანა ოსმალებმა ტრაპიზონის ვილაიეთს მიათვალეს და ხუთ კაზად დაყვეს.

ისლამიზაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლაზეთის დაპყრობის შემდეგ თურქებმა ადგილობრივი მოსახლეობის გამაჰმადიანება იწყეს, მაგრამ ხალხი წინ აღუდგა მათ მცდელობას. თურქებმა მძიმე გადასახადები დაუწესეს ყველას, ვინც ქრისტიანობას შეინარჩუნებდა და მაჰმადიანობის მიღებაზე უარს იტყოდა. აუტანელი გადასახადებისაგან შევიწროებული მოსახლეობის ნაწილი იძულებული ხდებოდა, მიეღო უცხო რჯული, თუმცა ფარულად აგრძელებდნენ ქრისტიანულ ღვთისმსახურებას. გარეგნულად გამაჰმადიანებული ქართველები თანამემამულეებს ურჩევდნენ არ მიეღოთ ისლამი და თვითონ ეხმარებოდნენ მატერიალურად.

ლაზეთის მოსახლეობა არ ურიგდებოდა გათურქება-გამუსულმანებას და სარწმუნოებრივი დევნის გამო ქართველთა ნაწილი საქართველოს შიდა რეგიონებში იხიზნებოდა. XVI-XVII საუკუნეთა მიჯნაზე ლაზიის სამიტროპოლიტო კათედრა დროებით გურიაში გადმოუტანიათ და ახლად დაარსებული ცენტრისათვის ლაზეთიდან მოტანილი სახელი - სატრაპელა - უწოდებიათ.

დღესდღეობით, ლაზეთი თურქეთის სახელმწიფოს შემადგენლობაში შედის.

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • ბ. გოგოხია, „ლაზური გვარსახელები“, გამომც. «არტანუჯი», თბ., 2017

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Марр 1910: 607
  2. ინგოროყვა 1954: 269, 272
  3. Cuinet 1892: 87
  4. Ibn Bibi 1996: 68, 169
  5. Марр 1910: 608
  6. გეორგიკა VII: 184
  7. გეორგიკა VIII: 107
  8. Bizantino-turcica II 1983: 309
  9. გეორგიკა VIII: 107
  10. ხორენაცი 1984: 162
  11. Chorenensis 1936: 198
  12. Патканов 1877: 39
  13. Bren-demoen 2002: 23
  14. მგელაძე 2015/2016: 250
  15. ლომოური 1964: 72
  16. არიანე 1961: 53
  17. ლომოური 1964: 72
  18. ლომოური 1964: 86
  19. გეორგიკა IV(II): 208
  20. ქართლის ცხოვრება 1955: 39
  21. ქართლის ცხოვრება 1959: 142
  22. ვახუშტი 1941: 142
  23. გორგიჯანიძე 1925: 215
  24. MVKRD 1997: 5; 54
  25. MVKRD 1997: 473