მზე

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
Under contruction icon-red.svg ამ სტატიას ამჟამად აქტიურად არედაქტირებს Hubble.

გთხოვთ, ნუ შეიტანთ მასში ცვლილებებს, სანამ ეს განცხადება არ გაქრება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლოა, მოხდეს რედაქტირების კონფლიქტი.
ამ შეტყობინების განთავსების თარიღია 2014 წლის 15 სექტემბერი და იგი მხოლოდ ერთი კვირა შეიძლება დარჩეს სტატიაში.


მომხმარებლის სახელის და თარიღის ავტომატურად მისათითებლად, გამოიყენეთ თარგი {{subst:L}}

Disambig-dark.svg სიტყვას „მზე“ აქვს სხვა მნიშვნელობებიც, იხილეთ მზე (მრავალმნიშვნელოვანი).
მზე მზის სიმბოლო
The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg
ძირითადი მონაცემები
საშუალო დაშორება
დედამიწიდან
1 496 000 000
(8,317 სინათლის წუთი)
სპექტრალური კლასი G2V
ფიზიკური მონაცემები
საშუალო დიამეტრი 1 392 000 კმ[1]
(დედამიწის 109 დიამეტრი)
ეკვატორული რადიუსი 695 500 კმ[2]
ეკვატორის სიგრძე 4 379 000 კმ[2]
ასაკი 4.57 მილიარდი წელი [3]
ფოტოსფეროს შემადგენლობა მასის მიხედვით
წყალბადი 73,46 %
ჰელიუმი 24,85 %
ჟანგბადი 0,77 %
ნახშირბადი 0,29 %
რკინა 0,16 %
გოგირდი 0,12 %
ნეონი 0,12 %
აზოტი 0,09 %
სილიციუმი 0,07 %
მაგნიუმი 0,05 %

მზე — მზის სისტემის ცენტრში მდებარე ერთადერთი ვარსკვლავი. ის თითქმის იდეალურად სფერულია და შედგება ცხელი პლაზმისგან, რომელშიც ჩაქსოვილია მაგნიტური ველები.[4][5] მზის დიამეტრი დაახლოებით 1 392 684 კილომეტრია[6]დედამიწის დიამეტრზე 109-ჯერ დიდი. მისი მასა (1.989×1030 კილოგრამი; დედამიწის მასას დაახლოებით 330 000-ჯერ აღემატება) მზის სისტემის მთლიანი მასის 99,86%-ს მოიცავს.[7] ქიმიურად, მზის მასის 3/4-ს წყალბადი შეადგენს, ხოლო დანარჩენი უმეტესად ჰელიუმია. დარჩენილი 1,69% (რომელიც დედამიწის მასას 5600-ჯერ აღემატება) მოიცავს მძიმე ელემენტებს, როგორებიცაა: ჟანგბადი, ნახშირბადი, ნეონი, რკინა და სხვა.[8]

მზე 4,568 მილიარდი წლის წინ ჩამოყალიბდა[9][10] დიდ მოლეკულურ ღრუბელში არსებულ რეგიონის გრავიტაციული კოლაფსით. მატერიის უმეტესობა ცენტრში მოგროვდა, ხოლო დანარჩენი გაბრტყელდა მბრუნავ დისკოდ, რომელიც შემდგომში მზის სისტემა გახდა. ცენტრალური მასა უფრო და უფრო ცხელი და მკვრივი გახდა, საბოლოოდ კი დაიწყო თერმობირთვული სინთეზი მის ბირთვში. მიჩნეულია, რომ თითქმის ყველა ვარსკვლავი ამ პროცესის შედეგად წარმოიქმნა. მზე სპექტრული კლასით არის G ტიპის მთავარი მიმდევრობის ვარსკვლავი (G2V) და მას არაფორმალურად ყვითელ ჯუჯად მოიხსენიებენ, რადგან მისი ხილული გამოსხივება სპექტრის ყვითელ-მწვანე პორციაშია ყველაზე ინტენსიური. მიუხედავად იმისა, რომ სინამდვილეში იგი თეთრი ფერისაა, დედამიწის ზედაპირიდან ყვითელი ჩანს ატმოსფეროს მიერ ლურჯი სინათლის გაფანტვის გამო.[11] სპექტრული კლასის მიხედვით, G2 მიუთითებს ზედაპირის ტემპერატურას (დაახ. 5505°C) და V მიუთითებს, რომ მზე, სხვა ვარსკვლავების მსგავსად, მთავარი მიმდევრობის ვარსკვლავია და, აქედან გამომდინარე, ენერგიას წარმოქმნის წყალბადის ჰელიუმად სინთეზით. მზე თავის ბირთვში 620 მილიონი ტონა წყალბადის სინთეზს ახდენს წამში.[12][13]

ერთ დროს ასტრონომები მზეს პატარა და შედარებით შეუმჩნეველ ვარსკვლავად აღიქვამდნენ, მაგრამ ახლა მიჩნეულია, რომ იგი ირმის ნახტომში არსებული ვარსკვლავების 85%-ზე კაშკაშაა, რომელთა უმეტესობა წითელი ჯუჯებია.[14][15] მზის აბსოლუტური ვარსკვლავიერი სიდიდე +4,83-ია. თუმცა, რადგანაც მზე დედამიწასთან მდებარე უახლოესი ვარსკვლავია, ის ნებისმიერ ობიექტზე კაშკაშაა ცაზე, რომლის ხილული ვარსკვლავიერი სიდიდე -26,74-ია.[16][17] ეს არის დაახლოებით 13 მილიარდჯერ კაშკაშა, ვიდრე მეორე უფრო კაშაკშა ობიექტი სირიუსი, რომლის ხილული ვარსკვლავიერი სიდიდე -1,46-ია. მზის გავარვარებული გვირგვინი უწყვეტად ფართოვდება და ქმნის მზიურ ქარსდამუხტული ნაწილაკების ნაკადი, რომელიც ფართოვდება ჰელიოპაუზამდე, 100 ასტრონომიული ერთეულის მანძილზე. ჰელიოსფერო (ბურთულის მსგავსი სტრუქტურა), რომელიც ვარსკვლავთშორის სივრცეში მზიურმა ქარმა წარმოქმნა, არის უდიდესი უწყვეტი სტრუქტურა მზის სისტემაში.[18][19]

ამჟამად მზე ადგილობრივი ვარსკვლავთშორისი ღრუბლით (G-ღრუბელთან ახლოს) ადგილობრივი ბურთულის ზონაში მოძრაობს — ირმის ნახტომის ორიონის მკლავის შიდა რგოლში.[20][21] 17 სინათლის წლის რადიუსით (დედამიწიდან) უახლოესი 50 ვარსკვლავური სისტემიდან (უახლოესი არის პროქსიმა კენტავრი, რომელიც 4,2 სინათლის წლითაა დაშორებული დედამიწიდან) მზე მეოთხეა მასით.[22] მზე გალაქტიკის ცენტრიდან 24 000-26 000 სინათლის წლის მოშორებით ბრუნავს. ერთ სრულ საათის ისრის მიმართულების ორბიტას (თუ გალაქტიკის ჩრდილოეთ პოლუსიდან დავაკვირდებით) 225-250 მილიონ წელიწადში ასრულებს. რადგანაც მზე კოსმოსური მიკროტალღული ფონის (კმფ) შესაბამისად ჰიდრის თანავარსკვლავედის მიმართულებით 550 კმ/წმ სიჩქარით მოძრაობს, მზის ტოლქმედი სიჩქარე კმფ-ს მიმართ არის დაახლოებით 370 კმ/წმ ფიალის ან ლომის თანავარსკვლავედის მიმართულებით.[23]

დედამიწასა და მზეს შორის საშუალო მანძილი 1 ასტრონომიული ერთეულია (150 000 000 კილომეტრი), თუმცა დისტანცია იცვლება, როცა დედამიწა გადაინაცვლებს პერიჰელიუმიდან (იანვარში) აფელიუმში (ივლისში).[24] ამ საშუალო მანძილზე სინათლეს მზიდან დედამიწამდე მისაღწევად დაახლოებით 8 წუთი და 19 წამი სჭირდება (იხ. სინათლის სიჩქარე). მზის სინათლის ენერგია დედამიწაზე არსებულ სიცოცხლის თითქმის[25] ყველა ფორმას არჩენს ფოტოსინთეზით[26] და დედამიწის კლიმატსა და ამინდზეა პასუხისმგებელი. დედამიწაზე მზის უზარმაზარი ეფექტი ჯერ კიდევ პრეისტორიულ ხანებში შეინიშნებოდა და მას მრავალი კულტურა ღვთაებად აღიქვამდა. მზის ზუსტი მეცნიერული გაგება ნელა განვითარდა და ბოლო ხანების (მე-19 საუკუნის) გამოჩენილ მეცნიერებს მზის ფიზიკურ შედგენილობასა და ენერგიის წყაროზე ძალიან მწირი ცოდნა ჰქონდათ. ეს გაგება ჯერ კიდევ ვითარდება: ჯერ კიდევ არსებობს გარკვეული რაოდენობის ანომალია მზის ქცევაში, რომლებიც აუხსნელია.

მზე ქართულ მითოლოგიაში[რედაქტირება]

მზე უზენაესი სიკეთის და სიცოცხლის პირველსაწყისია, ქვეყნის განმაახლებელი და პურადობის, მასპინძლობის, სიმამაცის მფარველი ღვთაებაა. მზის სიმბოლოა თვალი, ხოლო სიმბოლური რიცხვი – ცხრა. აქედანაა გამონათქვამები: მზის თვალი, ცხრათვალა მზე და სხვა. სვანური გადმოცემის თანახმად, მზეს სპილენძის სახლი აქვს, მას აცვია ბრწყინვალე სამოსი, რომელიც ქვეყნიერებას ანათებს. მზე და ადამიანი მეგობრები არიან და ზოგჯერ ღვთაება მოკვდავს თავის მადლსაც ანდობს ხოლმე. ერთი გადმოცემის მიხედვით, მზე ქვეყნის გასანათებლად აპირებდა წასვლას და კაცს ჰკითხა: „ჩემი მადლი რომ მოგცე, დღეს შეძლებ ჩემ მაგიერ ქვეყნიერების განათებას?“ კაცი დაეთანხმა და გამოართვა მზეს მადლი. მზის მადლი ქვეყნის განათებასა და სიცოცხლის მინიჭებაში გამოიხატებოდა.

სხვა თქმულების თანახმად, ერთმა კაცმა თავის გარდაცვლილ ძმას მზის მადლი დააპკურა და გააცოცხლა. ძველად მზის გამოჩენა სიცოცხლის დაბრუნებას ნიშნაავდა და მას ამიტომ ევედრებოდა ქართველი კაცი:

ვიკიციტატა
„მზეო, ამოდი, ამოდი,

ნუ ეფარები გორასა,
სიცივეს კაცი მოუკლავს -

საწყალი აგერ გორავსა.“

მზე, როგორც სინათლის წყარო, თვალისჩინის გამჩენიცაა, მაგრამ მზის მოჭარბებული სიცხოველე ადამიანს ცეცხლის ალივით ედება და ასნეულებს. მზის მძლავრსა და მწველ ნათებას ადმიანი თვალს ვერ უსწორებს. მზე ორბუნებოვანია და ერთმანეთის საწინააღმდეგო თვისებებს შეიცავს: მან შეიძლება სინათლე, სიცოცხლე მიანიჭოს ადამიანს, ამასთანავე მის მხურვალებას შეუძლია დაწვას კიდეც, დაასნეულოს იგი, თვალისჩინი, მხედველობა წაართვას მას.

მზეს მოგვიანებით თანაშემწეებიც გამოუჩნდნენ. ხალხი მათ დობილებს უწოდებდა. მრავალრიცხოვანი სულები, დობილები, მუდამ თან სდევდნენ მზეს და მის მეორე ფუნქციას ასრულებდნენ – მწველი სინათლე მიჰქონდათ ადამიანებთან. დობილებს პატარა ბავშვების სახე ჰქონდათ. ისინი ხშირად უთვალთვალებდნენ ქალებს და ბავშვებს და თუკი ვინმე გაიხლართებოდა მზის სხივებში, დობილები მიეკვრებოდნენ სხეულზე, ტანსაცმელზე და ამით ტანჯვა და ავადმყოფობა მოჰქონდათ მათთვის. დობილებს დედამიწაზე საკუთარი კოშკებიც ჰქონდათ. მათ დობილთკოშკები ეწოდებოდა. ხალხი ამ ათინათ სულებს მრგვალ პატარა კვერებს უძღვნიდა; მიჰქონდათ ისინი კოშკში და ზევით ისროდნენ, ძირს დაცვენილ კვერებს ბავშვები კრეფდნენ. ამ რიტუალს ძველად ავადმყოფობის ასაცილებლად ასრულებდნენ. საგულისხმოა ის ფაქტიც, რომ მზისადმი მიძღვნილი ზოგი რიტუალი თვალდახუჭულად სრულდებოდა. ქართულ ენაში მზეგრძელობის, ანუ დღეგრძელობის გვერდით არსებობს სიტყვა მზედამწვარიც. თუნდაც ეს ორი სიტყვა უკვე მიგვანიშნებს ქართველი კაცის ამ მნათობისადმი დამოკიდებულებაზე. არაერთი საგალობელი მიუძღვნა ქართველმა ხალხმა მზეს:

ვიკიციტატა
„მზე შინა და მზე გარეთა, მზევ, შინ შემოდიო.
უყივლია მამალსაო, მზევ, შინ შემოდიო.
გათენდი, თუ გათენდები, მზევ, შინ შემოდიო.
მზე დაწვა და მთვარე შობა, მზევ, შინ შემოდიო.

ჩვენ ვაჟი დაგვბადებია, მზევ, შინ შემოდიო.
დუშმანს ქალი ჰგონია,მზევ, შინ შემოდიო.
ვაჟის მამა შინ არ არი, მზევ, შინ შემოდიო.
ქალაქს არი აკვნისთვინა, მზევ, შინ შემოდიო.

ვაჟის მამას მოუხდება, მზევ, შინ შემოდიო.
თეთრი კაბა ატლასისა, მზევ, შინ შემოდიო.
ცხენზე ჯდომა, ჯირითობა, მზევ, შინ შემოდიო.
ყაბახს სროლა, ბურთაობა, მზევ, შინ შემოდიო.

მზევ, შემოდი ბაკებსაო, მზევ, შინ შემოდიო.

ცხვარს დაგიკლავ მაკესაო, მზევ, შინ შემოდიო.“

მახასიათებლები[რედაქტირება]

ამ ვიდეოში გამოყენებულია მზის დინამიკური ობსერვატორიის ფოტოები და ამას გარდა დამატებითი პროცესები, რათა სტრუქტურები ხილული გახდეს. ამ ვიდეოში მოვლენები წარმოდგენილია მზის 2011 წლის 25 სექტემბრის 24 საათიანი აქტივობა.

მზე G2 ტიპის მთავარი მიმდევრობის ვარსკვლავია, რომელიც მზის სისტემის მასის 99,86%-ს შეადგენს. ის თითქმის იდეალური სფეროა, რომელიც 9 მემილიონედითაა შეკუმშული, რაც ნიშნავს იმას, რომ პოლარული დიამეტრი ეკვატორული დიამეტრისაგან 10 კილომეტრით განსხვავდება. იმის გამო, რომ მზე პლაზმურ მდგომარეობაშია და მყარი არაა, ის ბევრა სწრაფად ბრუნავს ეკვატორზე, ვიდრე პოლუსებზე. ამ ქცევას დიფერენციალური ბრუნვა ეწოდება და გამოწვეული მზეში კონვექციითა და მასის მოძრაობით. ამ მასას გადააქვს მზის საათის ისრის საპირისპირო მიმართულების კუთხური მომენტის პორცია (თუ დავაკვირდებით ეკლიპტიკის ჩრდილოეთ პოლუსიდან), აქედან გამომდიანრე ის ხელახლა ანაწილებს კუთხურ სიჩქარეს. ამ ნამდვილი ბრუნვის პერიოდი ეკვატორზე დაახლოებით 25,6 დღეა, ხოლო პოლუსებზე — 33,5 დღე. თუმცა, ჩვენი მუდამ ცვალებადი ხედვის პერსპექტივის გამო დედამიწიდან (რადგანაც ის მზის გარშემო ბრუნავს), ვარსკვლავის ხილული ბრუნვა ეკვატორზე დაახლოებით 28 დღეა. ამ ნელი ბრუნვის ცენტრიდანული ეფექტი 18 მილიონჯერ სუსტია, ვიდრე მზის ეკვატორზე ზედაპირის გრავიტაცია. პლანეტების გრავიტაციული გავლენა ბევრად სუსტია და მნიშვნელოვნად არ მოქმედებს მზის ფორმაზე.

მზე I პოპულაციის (ან მძიმე ელემენტებით მდიდარი) ვარსკვლავია. მზის ფორმირება შესაძლებელია ერთი ან რამდენიმე ახლოს მდებარე ზეახლის ანთების დარტყმითი ტალღით დაიწყო. ეს მოსაზრება იმიტომ გაჩნდა, რომ მზის სისტემაში მძიმე ელემენტების უხვი რაოდენობაა (როგორებიცაა ოქრო და ურანი) ე.წ. II პოპულაციის (მეტალით ღარიბი) ვარსკვლავებში არსებულ ელემენტების რაოდენობასთან შედარებით. ეს ელემენტები წარმოიქმნა ენდოთერმული ბირთვული რეაქციებით, რომლებიც ზეახლის ანთებისას მოხდა.

მზეს გამოკვეთილი, ზუსტი საზღვარი არ აქვს, როგორც პლანეტებს, და მის გარე ნაწილებში გაზის სიმკვრივე ექსპონენციალურად (მაჩვენებლიანით) ეცემა, რაც უფრო იზრდება მანძილი მისი ცენტრიდან. მაგრამ მას აქვს კარგად გამოკვეთილი შიდა სტრუქტურა, რომელსაც ქვემოთ აღვწერთ. მზის რადიუსი იზომება მისი ცენტრიდან ფოტოსფეროს კიდემდე. ფოტოსფერო უკანასკნელი ხილული ფენაა, რადგან მის ზემოთ ფენები ან ძალიან ცივია, ან ძალიან სქელი, რომ საკმარისი ხილული სინათლე გამოასხივონ შეუიარაღებელი თვალისთვის. მზის სრული დაბნელებისას, როდესაც ფოტოსფეროს მთვარე აბნელებს, მზის გარშემო გვირგვინის დანახვა ადვილადაა შესაძლებელი.

მზის ინტერიერი პირდაპირ დაკვირვებადი არაა და მზეც გაუმჭვირვალეა ელექტრომაგნიტური გამოსხივებისთვის. თუმცა, როგორც სეისმოლოგია მიწისძვრების მიერ წარმოქმნილ ტალღებს იყენებს დედამიწის შინაგანი სტრუქტურის შესასწავლად, ჰელიოსეისმოლოგია მზის შინაგანი სტრუქტურიდან ამომავალ წნევის ტალღებს (ინფრაბგერა) იყენებს, რომ განსაზღვროს და თვალსაჩინო გახადოს ვარსკვლავის შიდა სტრუქტურა. მზის კომპიუტერული მოდელირება გამოიყენება თეორიულ იარაღად, რომ გამოიკვლეულ იქნეს მისი უფრო ღრმა ფენები.

ბირთვი[რედაქტირება]

მზის სტრუქტურა

მიჩნეულია, რომ მზის ბირთვი ცენტრიდან მზის რადიუსის 20-25%-მდე ფართოვდება.[27] მისი სიმკვრივე 150 გ/სმ3-ია[28][29] (წყლის სიმკვრივეზე 150-ჯერ მეტი), ხოლო ტემპერატურა 15,7 მილიონ კელვინს აღწევს.[29] ამის საპირისპიროდ, მზის ზედაპირის ტემპერატურა დაახლოებით 5800 კელვინია. SOHO-დან მიღებული ბოლო დროინდელი მონაცემები მეტყველებს იმაზე, რომ ბირთვის ბრუნვის ტემპი ბევრად მეტია, ვიდრე მთელი მასხივებელი ზონისა.[27] მზის სიცოცხლის უმეტეს ნაწილში ენერგია ბირთვული სინთეზით წარმოიქმნება. ეს ხდება ე.წ. პროტონ-პროტონული ჯაჭვის ეტაპებით; ეს პროცესი წყალბადს ჰელიუმად გარდაქმნის.[30] მზის ენერგიის მხოლოდ 0,8% წარმოიქმნა ნახშირბად-აზოტ-ჟანგბადის ციკლით.[31]

ბირთვი მზეში ერთადერთი ადგილია, რომელიც თერმული ენერგიის შესამჩნევ რაოდენობას სინთეზის დახმარებით წარმოქმნის. ენერგიის 99% მზის რადიუსის 24%-ში წარმოიქმნება და 30%-ში სინთეზი თითქმის მთლიანად წყდება. მთლიან ვარსკვლავს ის ენერგია აცხელებს, რომელიც ბირთვიდან წამოსული გამოსხივებით გადაეცემა კონვექციურ ფენებს. სინთეზის მიერ წარმოქმნილმა ენერგიამ მრავალი მომდევნო ფენა უნდა გაიაროს, რომ ფოტოსფეროს მიაღწიოს და საბოლოოდ კოსმოსში ფოტონად გამოსხივდეს ან ნაწილაკების კინეტიკურ ენერგიად გადაიქცეს.[12][32]

პროტონ-პროტონული ჯაჭვი წამში 9,2x1037-ჯერ ხდება ბირთვში. იმის გამო, რომ ეს რეაქცია 4 თავისუფალ პროტონს (წყალბადის ბირთვებს) იყენებს, ის ყოველ წამში დაახლოებით 3,7x1038 პროტონს ალფა ნაწილაკებად (ჰელიუმის ბირთვები) გარდაქმნის (მთლიანობაში ~8,9x1056 თავისუფალ პროტონს მზეში), ან 6,2x1011 კილოგრამს წამში.[12] რადგანაც წყალბადის ჰელიუმად სინთეზი სინთეზირებული მასის 0,7%-ს ასხივებს ენერგიად,[33] მზის მიერ გამოცემული ენერგია მასა-ენერგიის გადაქცევის ტემპით არის 4,26 მილიონი ტონა წამში, ან 384,6 იოტავატი (3,846x1026 W),[1] ან 9,192x1010 მეგატონა TNT-ს წამში.

სინთეზის მიერ წარმოებული სიმძლავრე ბირთვში მზის ცენტრიდან მანძილთან ერთად იცვლება. თეორიული მოდელების შეფასებით, მზის ცენტრში არსებული სიმძლავრე 276,5 ვ/მ3-ია[34] - სიმძლავრის წარმოქმნის სიმკვრივე, რომელიც უფრო უახლოვდება რეპტილიის მეტაბოლიზმს, ვიდრე თერმობირთვულ ბომბს. წარმოქმნილი სიმძლავრის პიკი მზეში შედარებულია მოცულობით სითბოსთან, რომელიც წარმოიქმნება აქტიური კომპოსტის გროვაში. მზის უზარმაზარი სიმძლავრე არ არის იმის გამო, რომ ერთ კუბურ მეტრზე მაღალი სიმძლავრეა, არამედ იმიტომ, რომ მას დიდი ზომა აქვს.

ბირთვში არსებულ სინთეზის ტემპს თვითმარეგულირებელი წონასწორობა აქვს: სინთეზის მცირედით მაღალი ტემპი გამოიწვევს ბირთვის უფრო მეტად გათბობასა და გაფართოებას გარე ფენების წონის წინააღმდეგ, ამ დროს კი სინთეზის ტემპი მცირდება და რეგულირდება შეშფოთება; ოდნავ დაბალი დონე კი გამოიწვევს ბირთვის გაგრილებასა და შეკუმშვას, ამ დროს კი სინთეზის ტემპი იზრდება და უბრუნდება მის ჩვეულ დონეს.[35][36]

სინთეზის დროს გამოცემული გამა სხივები (მაღალი ენერგიის ფოტონები) შთაინთქმება მზის პლაზმის მხოლოდ რამდენიმე მილიმეტრში და შემდეგ ხელახლა გამოსხივდება შემთხვევითი მიმართულებით და ოდნავ დაბალი ენერგიით. აქედან გამომდინარე, გამოსხივებას დიდი დრო სჭირდება მზის ზედაპირამდე მისაღწევად. ფოტონის მოგზაურობის დრო 10 000 წლიდან 170 000 წლამდე იჭიმება.[37] ამის საპირისპიროდ, ნეიტრინოებს, რომლებიც მზის მიერ წარმოქმნილი ენერგიის მხოლოდ 2%-ს მოიცავს, სულ რაღაც 2,3 წამი სჭირდებათ ზედაპირამდე ამოსასვლელად. იმის გამო, რომ მზეში ენერგიის გადაადგილება პროცესია, რომელიც მოიცავს ფოტონებს მატერიასთან თერმოდინამიკურ წინასწორობაში, ენერგიის გადატანის დროის მასშტაბი მზეში ბევრად დიდია — დაახლოებით 30 000 000 წელიწადი. ამ დროში მზე შეძლებდა თავის სტაბილურ მდგომარეობას დაუბრუნებას, თუ მის ბირთვში ენერგიის წარმოების ტემპი უეცრად შეიცვლებოდა.[38]

კონვექციურ გარე ფენაში ფოტონის მგზავრობის საბოლოო ნაწილის დროს შეჯახებები უფრო ნაკლებია და მათ ბევრად ნაკლები ენერგია აქვთ. ფოტოსფერო მზის გამჭვირვალე ზედაპირია, სადაც ფოტონები ხილულ სინათლედ გვევლინება. მზეში თითოეული გამა სხივი კოსმოში „გაქცევამდე“ გარდაიქმნება ხილული სინათლის რამდენიმე მილიონ ფოტონად. ნეიტრინოებიც ბირთვში არსებული სინთეზით გამოიცემა, მაგრამ ფოტონებისაგან განსხვავებით, ისინი იშვიათად ურთიერთქმედებენ მატერიასთან და ამიტომ მათი უმეტესობა მზეს უცებვე უსხლტება. მრავალწლიანი კვლევების შედეგად დადგენილი მზეში არსებული ნეიტრონოების რიცხვი ბევრად დაბალი იყო, ვიდრე ამას თეორიები წინასწარმეტყველებდა. ეს უთანხმოება 2001 წელს გადაიჭრა, როცა ნეიტრინოს ოსცილაციის ეფექტები აღმოაჩინეს: მზე ასხივებს იმ რაოდენობის ნეიტრონოებს, რამდენსაც თეორია წინასწარმეტყველებს, მაგრამ ნეიტრინოების დეტექტორები მათი 2/3-ის დაფიქსირებას ვერ ახერხებენ, რადგან ისინი იცვლიან არომატს აღმოჩენიდან მალევე.[39]

მასხივებელი ზონა[რედაქტირება]

მზის მსგავსი ვარსკვლავის შინაგანი სტრუქტურა

0,7 მზის რადიუსის ქვემოთ მზის მატერია იმდენად ცხელი და მკვრივია, რომ თერმული გამოსხივება ენერგიის ბირთვიდან გადაცემის ძირითადი წყაროა.[40] ამ ზონას თერმული კონვექცია არ აწესრიგებს. თუმცა, ტემპერატურა 7 მილიონიდან 2 მილიონ კელვინამდე ეცემა ბირთვიდან ზრდად მანძილზე.[29] ეს ტემპერატურული გრადიენტი ბევრად ნაკლებია, ვიდრე ადიაბატური გადახრის ტემპის მნიშვნელობა და, აქედან გამომდინარე, კონვექციას ვერ ახერხებს. ენერგია გადაეცემა გამოსხივებით — წყალბადისა და ჰელიუმის იონები ფოტონებს ასხივებს, რომლებიც ძალიან მოკლე მანძილს გადის სხვა იონების მიერ ხელახლა შთანთქმამდე. სიმკვრივე ასჯერ მცირდება (20 გ/სმ3-დან 0,2 გ/სმ3-მდე) 0,25 მზის რადიუსიდან მასხივებელი ზონის ზედა ნაწილამდე.[40]

მასხივებელი ზონა და კონვექციური ზონა გადამსვლელი ფენითაა გამოყოფილი, რომელსაც ტახოკლინი ეწოდება. ეს არის რეგიონი, სადაც მკაცრი რეჟიმის ცვლილება მასხივებელი ზონის ბრუნვის ერთგვაროვნებასა და კონვექციური ზონის დიფერენციალურ ბრუნვას შორის შედეგად იძლევა დიდ გაჭრას — მდგომარეობა, სადაც მომდევნო ჰორიზონტალური ფენები ერთმანეთს ანაცვლებს.[41] სითხის მოძრაობა, რომელიც კონვექციურ ზონაში შეინიშნება, ნელ-ნელა უჩინარდება ამ ფენის ზედა ნაწილიდან მის ძირამდე, რომელიც მასხივებელი ზონის მახასიათებლებს ემთხვევა. ამჟამად ჰიპოთიზირებულია, რომ მაგნიტური დინამო ამ ფენის შიგნით წარმოქმნის მზის მაგნიტურ ველს.[29]

კონვექციური ზონა[რედაქტირება]

მზის გარე ფენაში, მისი ზედაპირიდან დაახლოებით 200 000 კილომეტრის ქვემოთ (ცენტრიდან მზის რადიუსის 70%-ით), ტემპერატურა ბევრად დაბალია, ვიდრე მასხივებელ ზონაში და მძიმე ატომები სრულად იონიზირებული არაა. შედეგად, მასხივებელი სითბოს გადაადგილება ნაკლებად ეფექტურია. გაზების სიმკვრივე იმდენად დაბალია, რომ საშუალებას იძლევა კონვექციური დინებები წარმოიქმნას. ტახოკლინში გაცხელებული მატერია სითბოს იღებს და ფართოვდება, ამის შედეგად კი მცირება მისი სიმკვრივე და ხდება მისი ამოსვლა. შედეგად თერმული კონვექცია წარმოიქმნება, როცა თერმულ უჯრედებს გადააქვს სითბოს უმეტესობა მზის ფოტოსფეროდან გარე მიმართულებით. როგორც კი მატერია ფოტოსფეროში გრილდება, მისი სიმკვრივე იზრდება და იძირება კონვექციური ზონის ფსკერზე, სადაც ის უფრო მეტ სითბოს იღებს მასხივებელი ზონის ზედა ნაწილიდან და ციკლი გრძელდება. ფოტოსფეროში ტემპერატურა 5700K-მდე ეცემა, ხოლო სიმკვრივე — 0,2 გ/მ3-მდე (ზღვის დონეზე ჰაერის სიმკვრივის დაახლოებით 1/6000).[29]

მცირე ბენარის უჯრედები დედამიწაზე, რომელიც დამზადებულია აცეტონისა და ოქროს საღებავის შერევით არაღრმა ლანგარში. მზიური ბენარის უჯრედები ბევრად დიდია, მაგრამ იმავე პრინციპით მუშაობს, აქედან გამომდინარე ერთნაირი გარეგნობა აქვთ.

კონვექციურ ზონაში თერმული სვეტები მზის ზედაპირზე წარმოქმნის ნიშნებს, როგორც მზიური გრანულაციები (დანაწევრება) და ზეგრანულაციები. მზის ინტერიერის ამ გარე ნაწილის ტურბულენტური კონვექცია იწვევს „მცირე მასშტაბის“ დინამოებს, რომლებიც წარმოქმნის მაგნიტურ ჩრდილოეთ და სამხრეთ პოლუსებს მთელი მზის ზედაპირზე.[29] მზის თერმული სვეტები ბენარის უჯრედებია და ექვსკუთხა პრიზმის ფორმა აქვს.[42]

ფოტოსფერო[რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : ფოტოსფერო.
მზის ეფექტური, ან შავი სხეულის ტემპერატურა (5777 კელვინი) ის ტემპერატურაა, რომელიც იმავე ზომის შავ სხეულს უნდა ჰქონდეს, რომ წარმოქმნას იგივე მთლიანი გამომყოფი სიმძლავრე

მზის ხილული ზედაპირი, ანუ ფოტოსფერო, არის ფენა, რომლის ქვემოთაც მზე ხილული სინათლისთვის გაუმჭვირვალე ხდება. ფოტოსფეროს ზემოთ მზის ხილული შუქი თავისუფლად ვრცელდება კოსმოსში და მისი ენერგია მთლიანად უსხლტება მზეს. გაუმჭვირვალობაში ცვლილება გამოწვეულია H იონების კლებადი რაოდენობით, რომლებიც ხილულ სინათლეს ადვილად შთანთქავს.[43] ამის საპირისპიროდ, ხილული სინათლე, რომელსაც ჩვენ ვხედავთ, წარმოიქმნება მაშინ, როცა ელექტრონები რეაქციაში შედის წყალბადის ატომებთან, რომ წარმოიქმნას H იონები.[44][45]ფოტოსფერო ათობით და ასობით კილომეტრის სისქისაა, რომელიც დედამიწის ჰაერზე ნაკლებად გაუმჭვირვალეა. იმის გამო, რომ ფოტოსფეროს ზედა ნაწილი ქვედა ნაწილზე უფრო გრილია, მზე ცენტრში უფრო კაშკაშა ჩანს, ვიდრე მზის დისკოს კიდეში. ამ ფენომენს კი დისკოს დაბნელება ეწოდება.[43] მზის სინათლის სპექტრს დაახლოებით შავი სხეულის გამოსხივების სპექტრი აქვს დაახლოებით 6000 კელვინზე და მიმოიბნევა ფოტოსფეროს მაღლა მდებარე გათხელებულ ფენებში ატომური შთანმთქმელი ხაზებით. ფოტოსფეროს ნაწილაკური სიმკვრივე დაახლოებით 1023-3-ია (0,37% დედამიწის ატმოსფეროში არსებული ნაწილაკების რაოდენობისა, რომელიც ერთ კუბურ მეტრშია). ფოტოსფერო სრულად იონიზირებული არ არის — იონიზაციის განფენილობა დაახლოებით 3%-ია და თითქმის ყველა წყალბადი ატომურ ფორმაშია.[46]

ფოტოსფეროს ოპტიკური სპექტრის ადრეული კვლევებისას აღმოჩნდა, რომ ზოგიერთი შთანმთქმელი ხაზი არ უკავშირდება არცერთ ქიმიურ ელემენტს, რომლებიც მაშინ იყო ცნობილი დედამიწაზე. 1868 წელს ნორმან ლოკიერმა ივარაუდა, რომ ეს შთანმთქმელი ხაზები გამოწვეული იყო ახალი ელემენტის მიერ, რომელსაც მან ჰელიუმი უწოდა ბერძნული მზის ღმერთ ჰელიოსის პატივსაცემად. 25 წლის შემდეგ დედამიწაზე ჰელიუმის იზოლირება მოხდა.[47]

ატმოსფერო[რედაქტირება]

მზის სრული დაბნელებისას მზის გვირგვინის დანახვა შეუიარაღებელი თვალითაა შესაძლებელი (მცირე ხნით).

ფოტოსფეროს მაღლა მდებარე ნაწილებს მზის ატმოსფერო ეწოდება.[43] მათი დანახვა ტელესკოპითაა შესაძლებელი, რომლებიც ხილული სინათლიდან გამა სხივების დიაპაზონამდე მუშაობს. ისინი შეიცავს 5 ძირითად ზონას: ტემპერატურულ მინიმუმს, ქრომოსფეროს, გადასვლის რეგიონს, გვირგვინსა და ჰელიოსფეროს.[43]

მზის ყველაზე გრილი ფენა არის ტემპერატურული მინიმუმის რეგიონი, რომელიც ფოტოსფეროდან 500 კმ-თი ზემოთაა. მისი ტემპერატურა დაახლოებით 4100 კელვინია.[43] მზის ეს ნაწილი იმდენად გრილია, რომ მასზე უბრალო მოლეკულები არსებობს, როგორებიცაა ნახშირჟანგი და წყალი, რომელთა დაფიქსირება მათი შთანმთქმელი სპექტრითაა შესაძლებელი.[48]

ქრომოსფერო, გადასვლის რეგიონი და გვირგვინი მზის ზედაპირზე ბევრად ცხელია.[43] ამის მიზეზი ზუსტად არაა დადგენილი. მტკიცებულება მეტყველებს იმაზე, რომ ალფვენის ტალღებს აქვს იმდენი ენერგია, რომ გვირგვინი გაათბოს.[49]


ტემპერატურული მინიმუმის ფენის ზემოთ არის 2000 კმ-ის სისქის ფენა, რომელსაც აკონტროლებს ემისიური და შთანმთქმელი ხაზების სპექტრი.[43] მას ეწოდება ქრომოსფერო, რომელიც ბერძნული სიტყვა chroma-დან (ნიშნავს ფერს), რადგან ქრომოსფერო ჩანს, როგორც ფერადი ნათება მზის სრული დაბნელების დასაწყისისას და დასასრულისას.[40] ქრომოსფეროში ტემპერატურა თანდათანობით იზრდება სიმაღლესთან ერთად და წვერში 20 000 კელვინს აღწევს. ქრომოსფეროს ზედა ნაწილში ჰელიუმი ნაწილობრივ იონიზირებული ხდება.[50]

„ჰინოდის მზის ოპტიკური ტელესკოპის“ მიერ გადაღებული (2007 წლის 12 იანვარს) მზის ეს ფოტო პლაზმის ფილამენტურ ბუნებას წარმოაჩენს, რომელიც განსხვავებული მაგნიტური პოლარულობის რეგიონებს აკავშირებს.

ქრომოსფეროს მაღლა თხელ, დაახლოებით 200 კილომეტრიან გადასვლის რეგიონში ტემპერატურა სწრაფად იზრდება 20 000 კელვინამდე ზედა ქრომოსფეროში, ხოლო გვირგვინის ტემპერატურა 1 000 000 კელვინსაც აღწევს.[51] ტემპერატურის ზრდა მცირდება გადასვლის რეგიონში ჰელიუმის სრული იონიზაციის შედეგად, რომელიც შესამჩნევად ამცირებს პლაზმის მასხივებელ გაგრილებას.[50] გადასვლის რეგიონი კარგად განსაზღვრულ სიმაღლეზე არ მდებარეობს. ის წარმოიქმნის ღრუბლის მსგავს რაღაცას ქრომოსფერული მახასიათებლების ირგვლივ, როგორებიცაა სპიკულები და ფილამენტები, და მუდმივ, ქაოტურ მოძრაობაშია.[40] გადასვლის რეგიონი დედამიწის ზედაპირიდან ადვილად არ ჩანს, თუმცა კოსმოსური ტელესკოპებით ადვილად დაკვირვებადია, რომლებიც მგრძნობიარეა უკიდურესი ულტრაიისფერის მიმართ.[52]

მზის შემდეგი ფენა გვირგვინია. მზის ზედაპირთან მდებარე ქვედა გვირგვინის ნაწილაკური სიმკვრივე დაახლოებით 1015—1016-3-ია.[50] გვირგვინისა და მზიური ქარის საშუალო ტემპერატურა დაახლოებით 1 000 000—2 000 000 კელვინია, თუმცა, უცხელეს რეგიონებში ტემპერატურა 8 მილიონიდან 20 მილიონამდე კელვინს აღწევს.[51] მართალია, სრულყოფილი თეორია არ არსებობს გვირგვინის ასეთი ტემპერატურის ასახსნელად, თუმცა ერთ-ერთი და ყველაზე მიღებული ისაა, რომ მაგნიტური კავშირები იწვევს მის ასეთ გაცხელებას.[51][53] გვირგვინი მზის გაფართოებული ატმოსფეროა, რომლის მოცულობა ბევრად დიდია, ვიდრე მზის ფოტოსფეროს მიერ დაკავებული მოცულობა. გვირგვინის გარეთა ზედაპირზე არსებულ ტალღებს, რომლებიც ქაოსურად ბევრად შორ მანძილებზე ვრცელდება, მზიური ქარი ეწოდება. ის მზის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი გავლენის გამოხატულებაა მთელ მზის სისტემაში.[53]

მზის გათხელებული ყველაზე გარეთა ატმოსფერო, რომელსაც ჰელიოსფერო ეწოდება, მზიური ქარის პლაზმითაა სავსე. მზის ეს უშორესი ნაწილი იწყება იმ მანძილზე, სადაც მზიური ქარის დინება ხდება ზეალფვენიკური - ეს არის, სადაც დინება ხდება ალფვენის ტალღებზე სწრაფი,[54] დაახლოებით 0,1 ასტრონომიულ ერთეულზე. ჰელიოსფეროში არსებულ ტუბრულენტურ და დინამიკურ ძალებს არ ძალუძს მზის გვირგვინის ფორმაზე გავლენის მოხდენა, რადგან ინფორმაცია მხოლოდ ალფვენის ტალღების სიჩქარით მოძრაობს. მზიური ქარი მოძრაობს ჰელიოსფეროში გარე მიმართულებით განუწყვეტლივ და წარმოქმნის სპირალური ფორმის მზის მაგნიტურ ველებს მანამდე,[53] სანამ ის არ შეეჯახება ჰელიოპაუზას, რომელიც მზიდან 50 ასტრონომიული ერთეულითაა დაშორებული. 2004 წელს „ვოიაჯერ 1-მა“ ჩაუარა რეგიონს, რომელიც ჰელიოპაუზის ნაწილი ეგონათ. ვოიაჯერების ორივე ზონდმა ენერგეტიკული ნაწილაკების უფრო მაღალი დონე აჩვენა, როცა საზღვარს უახლოვდებოდნენ.[55]

ჰელიოსფერო, რომელიც მზის სისტემის გარე ნაწილებამდე ფართოვდება, ბევრად შორს, ვიდრე პლუტონის ორბიტა, მდებარეობს ჰელიოპაუზის დასასრულს, რომელიც, თავის მხრივ, მზის გავლენის დასასრულია და საზღვარია ვარსკვლავთშორის სივრცესთან.

მაგნიტური ველი[რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : მზის მაგნიტური ველი.
ეს ფოტო ნამდვილი ფერების არაა. მასზე ნაჩვენებია მზის C3 კლასის მზიური ამოფრქვევა (თეთრი ნაწილი მარცხნივ ზედა ნაწილში), მზიური ცუნამი (ტალღის მსგავსი სტრუქტურა, მარჯვნივ მაღლა ნაწილში) და პლაზმის მრავალი ფილამენტი, რომელთაც შემდეგ მაგნიტური ველი მოჰყვება - ამოდის ვარსკვლავის ზედაპირიდან.
ჰელიოსფერული ნაკადის ფენა მზის სისტემის გარე ნაწილებამდე იჭიმება.[56]

მზე მაგნიტურად აქტიური ვარსკვლავია. ის წარმოქმნის ძლიერ, ცვალებად მაგნიტურ ველს, რომელიც წელიწადის განმავლობაში იცვლება და აქტივობას ყოველ 11 წელიწადში იცვლის — მზის მინიმუმიდან მზის მაქსიმუმისზე გადადის და პირიქით.[57] მზის მაგნიტური ველი მრავალ ეფექტს იწვევს, რომელთაც ერთად მზიური აქტივობა ეწოდება. ეს მოიცავს მზის ზედაპირზე არსებულ მზის ლაქებს, მზიურ ამოფრქვევევსა და მზიურ ქარის სხვადასხვაობას, რომელიც მატერია მთელი მზის სისტემის გავლით ავრცელებს.[58] მზიური აქტივობის ეფექტები დედამიწაზე არის ჩრდილოეთისა და სამხრეთის ციალი მაღალ განედებზე და რადიოკომუნიკაციისა და ელექტროენერგიის დახშობა. მიჩნეულია, რომ მზიურმა აქტივობებმა უზარამზარი როლი ითამაშა მზის სისტემის ფორმირებასა და ევოლუციაში. ის დედამიწის გარე ატმოსფეროს სტრუქტურას ცვლის.[59]

მზეში არსებული ყველა მატერია გაზურ მდგომარეობაშია, ხოლო მაღალ ტემპერატურებზე პლაზმურში გადადის. ამის შედეგად, მზე მის ეკვატორზე უფრო სწრაფად ბრუნავს (დაახ. 25 დღე), ვიდრე უკიდურეს განედებზე (დაახ. 35 დღე პოლუსებთან ახლოს). მზის დიფერენციალური ბრუნვის განედები დროთა განმავლობაში იწვევს მაგნიტური ველების ძალწირების ერთმანეთში ჩახლართვას, რის შედეგადაც წარმოიქმნება მაგნიტური ველის მარყუჟები. ისინი ამოიფრქვევა მზის ზედაპირიდან და მზის ლაქებისა და ამოზნექილობების წარმოქმნას უწყობს ხელს. ეს გადახლართვა ქმნის მზიურ დინამოსა და მაგნიტური აქტივობის 11 წლიან მზიურ ციკლს, რადგან მზის მაგნიტური ველი ჩვეულ ნორმაში დგება ისევ ყოველ 11 წელიწადში ერთხელ.[60][61]

მზის მაგნიტური ველი მზეზე საკმაოდ შორს ვრცელდება. მაგნეტიზირებული მზიური ქარის პლაზმა მზის მაგნიტური ველი კოსმოსში გადააქვს და წარმოქმნის ე.წ. პლანეტათაშორის მაგნიტურ ველს.[53] რადგანაც პლაზმა მხოლოდ მაგნიტური ველების ძალწირებთან ერთად ვრცელდება, პლანეტათაშორისი მაგნიტური ველი თავდაპირველად რადიალურად იჭიმება მზისგან მოშორებით. იმის გამო, რომ მზის ეკვატორის ჩრდილოეთ და სამხრეთ პოლუსის ველებს განსხვავებული პოლარულობა აქვს, რომელიც მზის მიმართულებით და პირიქითაა მიმართული, მზის ეკვატორულ სიბრტყეში არსებობს ნაკადის თხელი ფენა, რომელსაც ჰელიოსფეროს ნაკადის ფენა ეწოდება.[53] დიდ მასშტაბებზე მზის მოძრაობა მაგნიტურ ველსა და ნაკადის ფენას გრეხს არქიმედესეული სპირალის მსგავს სტრუქტურად, რომელსაც პარკერის სპირალი ეწოდება.[53] პლანეტათაშორისი მაგნიტური ველი მზის მაგნიტური ველის დიპოლურ კომპონენტზე ბევრად ძლიერია. მზის დიპოლური 50-400 μT-იანი (მიკროტესლა) მაგნიტური ველი (ფოტოსფეროსთან) მცირდება მანძილის კუბის უკუპროპორციული კანონით 0.1nT–მდე დედამიწასთან. თუმცა, კოსმოსური ზონდების მიერ პლანეტათაშორის ველზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ დედამიწის მდებარეობა დაახლოებით 5 nT-ა — დაახლოებით 100-ჯერ მეტი.[62] სხვადასხვაობა გამოწვეულია მზის გარშემო არსებულ პლაზმაში ელექტრული დინებების მიერ წარმოქმნილი მაგნიტური ველების გამო.

ქიმიური შედგენილობა[რედაქტირება]

მზის ეს ფოტო გადაღებულია 2006 წელს გაშვებული STEREO-ს მიერ
ვიკიციტატა
„ქიმიკოსის გადმოსახედიდან ვარსკვლავის შიგნეულობა... მოსაწყენია — აქ ვერ შეხვდებით ვერც ერთ მოლეკულასროალდ ჰოფმანი[63]

მზე ძირითადად წყალბადისა და ჰელიუმისაგან შედგება: ისინი მზის მასის 74,9%-სა და 23,8%-ს, შესაბამისად, მოიცავს ფოტოსფეროში.[64] ამათზე მძიმე ყველა ელემენტი, რომელთაც ასტრონომიაში მეტალები ეწოდება, მასის 2%-ზე ნაკლებს მოიცავს. ყველაზე უხვი მეტალებია: ჟანგბადი (მზის მასის დაახლოებით 1%), ნახშირბადი (0,3%), ნეონი (0,2%) და რკინა (0,2%).[65]

მზეს თავისი ქიმიური შედგენილობა იმ ვარსკვლავურმა სივრცემ უანერძა, სადაც იგი წარმოიქმნა. მზეში ჰელიუმი და წყალბადი დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზით წარმოიქმნა, ხოლო მეტალები ვარსკვლავური ნუკლეოსინთეზით იმ ვარსკვლავთა თაობაში წარმოიქმნა, რომლებმაც თავიანთი ვარსკვლავური ევოლუცია დაამთავრა და თავიანთი მატერია ვარსკვლავთშორის სივრცეში დააბრუნეს. ეს კი მზის წარმოქმნამდე მოხდა.[66] მიჩნეულია, რომ ფოტოსფეროს ქიმიური შედგენილობა მზის სისტემის თავდაპირველი შედგენილობის წარმომადგენელია.[67] თუმცა, მას შემდეგ, რაც მზე წარმოიქმნა, გარკვეული რაოდენობის ჰელიუმი და მძიმე ელემენტები გრავიტაციულად გავრცელდა ფოტოსფეროდან. აქედან გამომდიანრე, ფოტოსფეროს დღევანდელი ჰელიუმის ნაწილი შემცირებულია და მეტალურობა სულ რაღაც 84%-ია იმისა, რაც იყო პროტოვარსკვლავურ ფაზაში (სანამ ბირთვში ნუკლეოსინთეზი დაიწყებოდა). მეცნიერება აღადგინეს პროტოვარსკვლავი მზის შედგენილობა, რომელიც ასეთი გახლდათ: 71,1% წყალბადი, 27,4% ჰელიუმი და 1,5% მეტალები.[64]

ბირთვულმა სინთეზმა მზის შიდა ნაწილებს შედგენილობა შეუცვალა წყალბადის ჰელიუმად გადაქცევის პროცესით, ამიტომ მზის ყველაზე ღრმა ნაწილში ამჟამად 60% ჰელიუმია, ხოლო მეტალების რაოდენობა შეუცვლელია. იმის გამო, რომ მზის ინტერიერი მასხივებელია და არა კონვექციური (იხილეთ მასხივებელი ზონა ზემოთ), სინთეზის შედეგად წარმოქმნილი არც ერთი პროდუქტი არ ამოსულა ბირთვიდან ფოტოსფეროში.[68]

„წყალბადის დამწველი“ რეაქტიული ბირთვის ზონა, სადაც წყალბადი ჰელიუმად გარდაიქმნება, იწყებს „ჰელიუმის ფერფლის“ შემოხვევას. ეს პროცესი გაგრძელდება და საბოლოოდ გამოიწვევს მზის მთავარი მიმდევრობიდან გადასვლას, რის შემდეგად წითელი გიგანტი გახდება.[69]

მზის მძიმე ელემენტების სიმრავლე, რომელიც ზემოთ აღვწერეთ, ჩვეულებისამებრ აღიწერება მზის ფოტოსფეროს სპექტროსკოპიითა და ამ ელემენტების სიმრავლის გაზომვით იმ მეტეორიტებში, რომლებიც დნობის ტემპერატურამდე არასდროს გაცხელებულა. მიჩნეულია, რომ ეს მეტეორიტები პროტოვარსკვლავი მზის შედგენილობას ინახავს. ეს მეთოდები საყოველთაოდ მიღებულია და უთანხმოებას არ იწვევს.[8]

ცალკეული იონიზირებული რკინის ჯგუფები[რედაქტირება]

1970-იანებში მრავალი კვლევა მიმართული იყო მზეში არსებული რკინის ჯგუფების ელემენტების სიმრავლისკენ. მიუხედავად იმისა, რომ მნიშვნელოვანი კვლევა ჩატარდა, რკინის ჯგუფის ელემენტების (მაგალითად, კობალტი და მანგანუმი) განსაზღვრა კვლავ რთული იყო 1978 წლამდე.


სქოლიო[რედაქტირება]

  1. 1.0 1.1 Sun Fact Sheet. NASA.
  2. 2.0 2.1 მზე: Facts & figures. Solar System Exploration. NASA.
  3. Bonanno, A. (2008). „The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS“. Astronomy and Astrophysics 390 (3): გვ. 1115–1118. DOI:10.1051/0004-6361:20020749. arXiv: astro-ph/0204331. Bibcode: 2002A&A...390.1115B. 
  4. How Round is the Sun?“, NASA, 2 October 2008. წაკითხვის თარიღი: 7 March 2011. 
  5. First Ever STEREO Images of the Entire Sun“, NASA, 6 February 2011. წაკითხვის თარიღი: 7 March 2011. 
  6. (2012) „Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits“. The Astrophysical Journal 750 (2). DOI:10.1088/0004-637X/750/2/135. arXiv: 1203.4898. Bibcode: 2012ApJ...750..135E. 
  7. Woolfson, M. (2000). „The origin and evolution of the solar system“. Astronomy & Geophysics 41 (1): გვ. 12. DOI:10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x. Bibcode: 2000A&G....41a..12W. 
  8. 8.0 8.1 Basu, S. (2008). „Helioseismology and Solar Abundances“. Physics Reports 457 (5–6). DOI:10.1016/j.physrep.2007.12.002. arXiv: 0711.4590. Bibcode: 2008PhR...457..217B. 
  9. ამ სტატიაში ყველა რიცხვი მოკლედაა ჩაწერილი. 1 მილიარდი არის 109, ან 1,000,000,000.
  10. (2 November 2012) „The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk“. Science 338 (6107): გვ. 651–655. DOI:10.1126/science.1226919. Bibcode: 2012Sci...338..651C. 
  11. Wilk, S. R. (2009). „The Yellow Sun Paradox“. Optics & Photonics News: გვ. 12–13. 
  12. 12.0 12.1 12.2 Phillips, K. J. H. (1995). Guide to the Sun. Cambridge University Press, გვ. 47–53. ISBN 978-0-521-39788-9. 
  13. Karl S. Kruszelnicki. “Dr Karl's Great Moments In Science: Lazy Sun is less energetic than compost“, 17 April 2012. წაკითხვის თარიღი: 25 February 2014. „"Every second, the Sun burns 620 million tonnes of hydrogen..."“ 
  14. Than, K.. “Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single“, Space.com. წაკითხვის თარიღი: 1 August 2007. 
  15. Lada, C. J. (2006). „Stellar multiplicity and the initial mass function: Most stars are single“. Astrophysical Journal Letters 640 (1): გვ. L63–L66. DOI:10.1086/503158. arXiv: astro-ph/0601375. Bibcode: 2006ApJ...640L..63L. 
  16. Burton, W. B. (1986). „Stellar parameters“. Space Science Reviews 43 (3–4): გვ. 244–250. DOI:10.1007/BF00190626. 
  17. Bessell, M. S. (1998). „Model atmospheres broad-band colors, bolometric corrections and temperature calibrations for O–M stars“. Astronomy and Astrophysics 333: გვ. 231–250. Bibcode: 1998A&A...333..231B. 
  18. A Star with two North Poles. Science @ NASA. NASA (22 April 2003).
  19. Riley, P. (2002). „Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations“. Journal of Geophysical Research 107 (A7): გვ. SSH 8–1. DOI:10.1029/2001JA000299. Bibcode: 2002JGRA..107.1136R. CiteID 1136. 
  20. http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html, Our Local Galactic Neighborhood, NASA
  21. http://www.centauri-dreams.org/?p=14203, Into the Interstellar Void, Centauri Dreams
  22. Adams, F. C. (2004). „Red Dwarfs and the End of the Main Sequence“. Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica 22: გვ. 46–49. Bibcode: 2004RMxAC..22...46A. 
  23. Kogut, A. (1993). „Dipole Anisotropy in the COBE Differential Microwave Radiometers First-Year Sky Maps“. Astrophysical Journal 419. DOI:10.1086/173453. arXiv: astro-ph/9312056. Bibcode: 1993ApJ...419....1K. 
  24. Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020. US Naval Observatory (31 January 2008). წაკითხვის თარიღი: 17 July 2009.
  25. ჰიდროთერმული სარქველის ბინადრები ზღვის ქვეშ იმდენად ღრმად ცხოვრობენ, რომ მათთან მზის სინათლე ვერ აღწევს. ამის ნაცვლად ბაქტერია იყენებს გოგირდოვან მატერიას ენერგიის წყაროდ ქემოსინთეზის საშუალებით.
  26. Simon, A. (2001). The Real Science Behind the X-Files : Microbes, meteorites, and mutants. Simon & Schuster, გვ. 25–27. ISBN 0-684-85618-2. 
  27. 27.0 27.1 García, R. (2007). „Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core“. Science 316 (5831): გვ. 1591–1593. DOI:10.1126/science.1140598. PMID 17478682. Bibcode: 2007Sci...316.1591G. 
  28. (2009) „Fresh insights on the structure of the solar core“. The Astrophysical Journal 699 (699). DOI:10.1088/0004-637X/699/2/1403. arXiv: 0905.0651. Bibcode: 2009ApJ...699.1403B. 
  29. 29.0 29.1 29.2 29.3 29.4 29.5 NASA/Marshall Solar Physics. Marshall Space Flight Center (18 January 2007). წაკითხვის თარიღი: 11 July 2009.
  30. Broggini, C. (2003). „Nuclear Processes at Solar Energy“. Physics in Collision, Proceedings of the XXIII International Conference. p. 21. http://www.slac.stanford.edu/econf/C030626.
  31. (2011) „Open issues in probing interiors of solar-like oscillating main sequence stars 1. From the Sun to nearly suns“. Journal of Physics: Conference Series 271 (1). DOI:10.1088/1742-6596/271/1/012031. arXiv: 1102.0247. Bibcode: 2011JPhCS.271a2031G. 
  32. Zirker, J. B. (2002). Journey from the Center of the Sun. Princeton University Press, გვ. 15–34. ISBN 978-0-691-05781-1. 
  33. Shu, F. H. (1982). The Physical Universe: An Introduction to Astronomy. University Science Books, გვ. 102. ISBN 0-935702-05-9. 
  34. Cohen, H.. (9 November 1998)Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun. Contemporary Physics Education Project. დაარქივებულია ორიგინალიდან 16 August 2011-ში. წაკითხვის თარიღი: 30 August 2011.
  35. (1994) „Solar Nuclear Energy Generation & The Chlorine Solar Neutrino Experiment“. AIP Conference Proceedings 320. DOI:10.1063/1.47009. arXiv: astro-ph/9405040. Bibcode: 1995AIPC..320..102H. 
  36. Myers, S. T.. (18 February 1999)Lecture 11 – Stellar Structure I: Hydrostatic Equilibrium. Introduction to Astrophysics II. წაკითხვის თარიღი: 15 July 2009.
  37. Ancient Sunlight. Technology Through Time. NASA (2007). წაკითხვის თარიღი: 24 June 2009.
  38. Stix, M. (2003). „On the time scale of energy transport in the sun“. Solar Physics 212 (1): გვ. 3–6. DOI:10.1023/A:1022952621810. Bibcode: 2003SoPh..212....3S. 
  39. Schlattl, H. (2001). „Three-flavor oscillation solutions for the solar neutrino problem“. Physical Review D 64 (1). DOI:10.1103/PhysRevD.64.013009. arXiv: hep-ph/0102063. Bibcode: 2001PhRvD..64a3009S. 
  40. 40.0 40.1 40.2 40.3 NASA – Sun. World Book at NASA. წაკითხვის თარიღი: 10 October 2012.
  41. Tobias, S. M. (2005). "The solar tachocline: Formation, stability and its role in the solar dynamo", რედ. A. M. Soward et al.: Fluid Dynamics and Dynamos in Astrophysics and Geophysics. CRC Press, გვ. 193–235. ISBN 978-0-8493-3355-2. 
  42. Mullan, D. J (2000). "Solar Physics: From the Deep Interior to the Hot Corona", რედ. Page, D., Hirsch, J.G.: From the Sun to the Great Attractor. Springer, გვ. 22. ISBN 978-3-540-41064-5. 
  43. 43.0 43.1 43.2 43.3 43.4 43.5 43.6 Abhyankar, K. D. (1977). „A Survey of the Solar Atmospheric Models“. Bulletin of the Astronomical Society of India 5: გვ. 40–44. Bibcode: 1977BASI....5...40A. 
  44. Gibson, E. G. (1973). The Quiet Sun. NASA. 
  45. Shu, F. H. (1991). The Physics of Astrophysics, Volume 1. University Science Books. ISBN 0-935702-64-4. 
  46. (1993) „Ionization Effects in Three-Dimensional Solar Granulation Simulations“. The Astrophysical Journal Letters 408 (1). DOI:10.1086/186829. Bibcode: 1993ApJ...408L..53R. 
  47. Parnel, C.. Discovery of Helium. University of St Andrews. წაკითხვის თარიღი: 22 March 2006.
  48. Solanki, S. K. (1994). „New Light on the Heart of Darkness of the Solar Chromosphere“. Science 263 (5143): გვ. 64–66. DOI:10.1126/science.263.5143.64. PMID 17748350. Bibcode: 1994Sci...263...64S. 
  49. De Pontieu, B. (2007). „Chromospheric Alfvénic Waves Strong Enough to Power the Solar Wind“. Science 318 (5856): გვ. 1574–77. DOI:10.1126/science.1151747. PMID 18063784. Bibcode: 2007Sci...318.1574D. 
  50. 50.0 50.1 50.2 Hansteen, V. H. (1997). „The role of helium in the outer solar atmosphere“. The Astrophysical Journal 482 (1): გვ. 498–509. DOI:10.1086/304111. Bibcode: 1997ApJ...482..498H. 
  51. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის Erdelyi2007 არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  52. Dwivedi, B. N. (2006). „Our ultraviolet Sun“. Current Science 91 (5): გვ. 587–595. 
  53. 53.0 53.1 53.2 53.3 53.4 53.5 Russell, C. T. (2001). "Solar wind and interplanetary magnetic filed: A tutorial", Space Weather (Geophysical Monograph). American Geophysical Union, გვ. 73–88. ISBN 978-0-87590-984-4. 
  54. A. G, Emslie (2003). "Particle Acceleration", რედ. Dwivedi, B. N.: Dynamic Sun. Cambridge University Press, გვ. 275. ISBN 978-0-521-81057-9. 
  55. თარგი:Cite press
  56. The Mean Magnetic Field of the Sun. Wilcox Solar Observatory (2006). წაკითხვის თარიღი: 1 August 2007.
  57. Zirker, J. B. (2002). Journey from the Center of the Sun. Princeton University Press, გვ. 119–120. ISBN 978-0-691-05781-1. 
  58. Zirker, J. B. (2002). Journey from the Center of the Sun. Princeton University Press, გვ. 120–127. ISBN 978-0-691-05781-1. 
  59. Phillips, K. J. H. (1995). Guide to the Sun. Cambridge University Press, გვ. 14–15, 34–38. ISBN 978-0-521-39788-9. 
  60. Sun flips magnetic field“, CNN, 16 February 2001. წაკითხვის თარიღი: 11 July 2009. 
  61. Phillips, T.. (15 February 2001)The Sun Does a Flip. NASA. წაკითხვის თარიღი: 11 July 2009.
  62. Wang, Y.-M. (2003). „Modeling the Sun's Large-Scale Magnetic Field during the Maunder Minimum“. The Astrophysical Journal 591 (2): გვ. 1248–56. DOI:10.1086/375449. Bibcode: 2003ApJ...591.1248W. 
  63. http://www.americanscientist.org/issues/pub/stellar-molecules
  64. 64.0 64.1 doi: 10.1086/375492
    This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand
    Lodders, K. (2003). „Abundances and Condensation Temperatures of the Elements“ (PDF). Meteoritics & Planetary Science 38 (suppl.). Bibcode: 2003M&PSA..38.5272L. 
  65. Hansen, C.J. (2004). Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution, 2nd, Springer, გვ. 19–20. ISBN 0-387-20089-4. 
  66. Hansen, C.J. (2004). Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution, 2nd, Springer, გვ. 77–78. ISBN 0-387-20089-4. 
  67. Aller, L.H. (1968). „The chemical composition of the Sun and the solar system“. Proceedings of the Astronomical Society of Australia 1. Bibcode: 1968PASAu...1..133A. 
  68. Hansen, C.J. (2004). Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution, 2nd, Springer, გვ. § 9.2.3. ISBN 0-387-20089-4. 
  69. Iben, I Jnr (1965) "Stellar Evolution. II. The Evolution of a 3 M Star from the Main Sequence Through Core Helium Burning". (Astrophysical Journal, vol. 142, p.1447)
მოძიებულია „http://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=მზე&oldid=2749487“-დან