რუნები

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
რუნები
ტიპი: ანბანი
ენები: ძველი გერმანული, ძველსკანდინავიური, ანგლოსაქსონური, ძველი ისლანდიური, შვედური
შექმნა ჩრდილო და დასავლეთი ევროპა
დროის პერიოდი: I—XIX საუკუნეები
წინამორბედი დამწერლობები:
რუნები
ISO 15924 კოდი: Runr
Runes futhark old.png

რუნები, რუნიკული წარწერებიძველი გერმანელების დამწერლობა, იხმარებოდა I—II საუკუნეებიდან XII საუკუნემდე თანამედროვე დანიის, შვედეთისა და ნორვეგიის ტერიტორიაზე, X—XIII საუკუნეებში ისლანდიასა და გრენლანდიაში, ხოლო შვედეთის პროვინცია დალარნაში XIX საუკუნემდე. რუნებს აქვთ სპეციფიკურად კუთხოვანი ფორმა, რომელიც მორგებულია ეპიგრაფიკისთვის.[1][2] ზოგიერთი სპეციალისტი რუნებს ჩრდილოეთ იტალიური ანბანის მოდიფიკაციად მიიჩნევს. ცნობილია რუნებით შესრულებული წარწერები ქვაზე, ლითონზე, ხეზე; მოგვიანებით სასულიერო და საერო ტექსტები — ქაღალდზე.

ჩრდილოეთ ევროპის ქვეყნებში ქრისტიანობის მიღების შემდეგ რუნები, როგორც დამწერლობა, შეავიწროვა ლათინურმა. თვითონ ტერმინს „რუნები“ აქვს კავშირი ძველგერმანულ ფუძე run-თან („საიდუმლო“). სულ ცნობილია 5000-მდე რუნიკული წარწერა, მათი უმეტესი ნაწილი ნაპოვნია შვედეთში. გარდა ამისა, შუა საუკუნეების ევროპაში არსებობდა რუნიკული კალენდრები.[3][1][4]

ძველი თურქების ანბანს, რომელსაც მსგავსი კუთხური ფორმა აქვს, ასევე უწოდებენ რუნებს. ხშირად ამ სახელით მოიხსენიებენ სხვა დამწერლობით სისტემებს, მაგალითად, ძველი სლავების ჰიპოთეტურ ანბანს (რომლის არსებობის რეალური მტკიცებულებები არ არსებობს).

ფუთარქი და ტერმინები[რედაქტირება]

ძველსკანდინავიური და ძველი ინგლისური run, ძველი ისლანდიური runar და ძველგერმანული runa ერთმანეთთან დაკავშირებულია გერმანული ფუძით ru და გოთური runa-თი, რომელიც ნიშნავს „საიდუმლოს“, აგრეთვე ძველგერმანული runen-ით (თანამედ. raunen), რომელიც აღნიშნავდა „იდუმალად ჩურჩულს“. ამგვარი სახელწოდება, როგორც ჩანს, გამოწვეულია იმით, რომ ძველი გერმანელები რუნებს მისტიკურ თვისებებს მიაწერდნენ.[3][4][5]

რუნიკული წარწერა რეკის ქვაზე, აღმოსავლეთი მხარე
რუნიკული წარწერა რეკის ქვაზე, დასავლეთი მხარე
დანიური რუნიკული ქვის B მხარე. წარწერა იკითხება, როგორც þusi : kubl : ub : biruti, რაც ითარგმნება შემდეგნაირად: „ჯადოქარი იქნება ის ადამიანი, ვინც ამ ძეგლს გაანადგურებს“[6]

რუნიკული ანბანის მთავარ განმასხვავებელ თავისებურებას წარმოადგენს ასოების წყობა, პირობითად მას უწოდებენ ფუთარქს (fuþark) — პირველი ექვსი ასოს მიხედვით[7][8]. ამგვარი ანბანური წყობა არ გვხვდება არც ერთ სხვა დამწერლობაში[3]. ანბანი იყოფოდა სამ ჯგუფად (ისლ. Ættir — ეტირი, ნორვ. Ætt — ატი), თითოეულში 8 რუნით. პირველ ეტირში შედიოდა რუნები f, u, þ, a, r, k, g, w. მეორეში — h, n, i, j, é (ih-wh), p, R (z), s. მესამე ეტირი მოიცავდა რუნებს t, b, e, m, l, ŋ, d, o[3][1][4].

თითოეულ რუნას ჰქონდა საკუთარი სახელწოდება. რუნების თავდაპირველი სახელწოდებები არ არის შემორჩენილი, მაგრამ მათი სავარაუდო სახელწოდებები აღდგენილია უფრო გვიანდელი ანბანის რუნების სახელწოდებებიდან[9]:

რუნა სახელწოდება თარგმანი ტრანსკრიპცია
1 ეტირი:
f Fehu „საქონელი, ქონება“ f, v
u Uruz „დომბა“ u
th, þ Þurisaz „ეკალი, ეშმაკი“ þ
a Ansuz „ღმერთი“ a
r Raidu „გზა“ r
k Kauna „ჩირაღდანი“ k
g Gebu „ძღვენი“ g, γ
w Wunju „სიხარული“ w
2 ეტირი:
h Hagalaz „სეტყვა“ h
n Naudiz „საჭიროება“ n
i Isaz „ყინული“ i
j Jara „წელიწადი, მოსავალი“ j
ï, ei Iwaz „ურთხელი“ é (ih-wh)
p Perþu „მეხსიერების საწყობი“ p
R Algiz „ცხენ-ირემი“ -R (-z)
s ან Runic letter sowilo.svg Sowilu „მზე“ s
3 ეტირი:
t Tiwaz „ტური“ t
b Berkana „არყის ხე“ b
e Ehwaz „ცხენი“ e
m Mannaz „ადამიანი“ m
l Laguz „ტბა“ l
ŋ Iŋwaz „ინგვი“ ŋ
d Dagaz „დღე“ d, ð
o Oþila „მემკვიდრეობა“ o

დამწერლობის მიმართულება — მარცხნიდან მარჯვნივ, მაგრამ ადრეულ წარწერებში გვხდება ბუსტროფედონი[3]. ამგვარად, ქალაქ კოველის შუბზე წარწერა თავდაპირველად იკითხება მარჯნიდან მარცხნივ, ამავდროულად თვითონ რუნებიც შემოტრიალებულია საპირისპირო მხარეს, როგორც ჩრდილოეტრუსკული და ბერძნული ასოები ძველბერძნული დამწერლობის ადრეულ ძეგლებზე. სიტყვები ერთმანეთს გამოეყოფოდა წერტილის, ორწერტილის ან ჯვრის მეშვეობით[9].

სიმბოლოები[რედაქტირება]

რუნიკულ ქვებზე გვხვდება სხვადასხვა სიმბოლოები: სვასტიკის ფორმები, ოთხსეგმენტიანი სიმბოლოები, ტრიქუეტრები, ტრისკელიონები, პენტაგრამები, სპირალები. გაცილებით უფრო მრავალფეროვანი იყო სიმბოლოები ბრაკტეატებზე: მათზე გვხვდებოდა ორნამენტები სამი ან უფრო მეტი წერტილისგან, სამკუთხედები, წრეები, T-სებური, S-ისებური, I-სებური სიმბოლობები, ზიგზაგები[10].

რუნიკული ძეგლები[რედაქტირება]

სულ ნაპოვნია დაახლოებით 5000-მდე რუნიკული წარწერა[7], მათგან 3000 — შვედეთში[11][12]. რუნიკული დამწერლობის უძველესი ძეგლები აღმოჩენილია დანიაში[3][13], იქ სულ ნაპოვნია 500-მდე რუნიკული წარწერა. დაახლოებით 600 რუნიკული წარწერა ნაპოვნია ნორვეგიაში, 140-მდე — ბრიტანეთის კუნძულებზე, 60-მდე — გრენლანდიაში, 70-მდე — ისლანდიაში. რამდენიმე წარწერა ნაპოვნია რუსეთში, ლატვიაში, უკრაინაში, გერმანიაში, ავსტრიაში. აგრეთვე რუნიკული წარწერები აღმოჩენილია საფრანგეთში, საბერძნეთში, რუმინეთში, თურქეთში, ნიდერლანდებში[4]. რუნიკული ქვების მსხვილი კრებული იმყოფება უფსალის უნივერსიტეტის კოლექციაში.

ერთ-ერთ უძველეს რუნიკულ წარწერად ითვლება წარწერა ძვლის სავარცხელზე, რომელიც შემორჩენილი იყო ჭაობში, დანიის კუნძულ ფიუნზე. წარწერა ითარგმნება, როგორც harja (სახელი ან ეპითეტი) და თარიღდება II საუკუნის მე-2 ნახევრით. დიდი ხნის განმავლობაში ითვლებოდა, რომ რუნიკული დამწერლობა გაჩნდა III საუკუნეში, თუმცა უკანასკნელი აღმოჩენები მიუთითებს იმაზე, რომ რუნები გამოიყენებოდა ჯერ კიდევ I საუკუნეში[14]

ბრაკტეატი რუნებითა და სვასტიკის სიმბოლოთი

დიდი რაოდენობით რუნიკული წარწერები ამოკვეთილია ქვებზე, ეგრეთ წოდებულ ბრაკტეატებზე, რომლებიც წარმოადგენენ ოქროს მრგვალ ფირფიტებს და რომლებიც თავდაპირველად რომაულ მედალიონებს იმიტირებდნენ[7]. ცნობილია რამდენიმე რუნიკული ხელნაწერი — „Codex Runicus“, „Fasti Danici“, „Cotton Domitian“, „Codex Salisburgensis, 140“[3]. ძალიან საინტერესოა აია-სოფიას ტაძრის რუნიკული წარწერები კონსტანტინოპოლში, აგრეთვე ათენის პორტ პირეოსში მდებარე მარმარილოს ლომი, რომლის მხარიც დაფარულია რუნიკული წარწერებით. 1687 წელს ალაფის სახით ძეგლი გადაიტანეს ვენეციაში[7]. კენსინგტონში, მინესოტას შტატში (აშშ) 1898 წელს იპოვნეს რუნიკული ქვა, მაგრამ საკითხი მის უტყუარობაზე დღემდე გაურკვეველია.

რუნიკული წარწერები იჭრებოდა ან იკვეთებოდა ლითონზე, ხეზე, ქვაზე — ძველი გერმანელები მაღალ დონეზე ფლობდნენ ხეზე ამოკვეთის ხელოვნებას. რუნიკული წარწერები სხვადასხვა შემცველობის იყო: გვხვდება სხვადასხვა მაგიური წარწერები და ღმერთებისადმი მიმართვები, თუმცა უმეტესწილად რუნებით იწერებოდა მემორიალური წარწერები[3]. ამის ნათელ მაგალითს წარმოადგენს რუნიკული ქვა რეკიდან, რომელიც ადიდებდა მეფე თეოდორიხ დიდს, რომელიც ცხოვრობდა VI საუკუნეში[7], თუმცა ამ წარწერის პირველი სტროფები იუწყებიან „ეს რუნები ამბობენ ვემუდის შესახებ. ვარინმა ისინი დაცემული ვაჟის პატივსაცემად დააწყო“, რაც შეიძლება მეტყველებდეს იმაზე, რომ ქვას სამახსოვრო მნიშვნელობა აქვს[15].

ნეკროლოგის როლს ასრულებს აგრეთვე სხვა რუნიკული ქვა ნორვეგიიდან. იგი იუწყება: „ენგლმა აღმართა ეს ქვა საკუთარი ვაჟის, ტორალდის სამახსოვროდ, რომელიც გარდაიცვალა ვიტაჰოლმში, უსტაჰოლმსა და გარდარს შორის“.

სხვა რუნიკული ძეგლები ადიდებდნენ მოგზაურობიდან დაბრუნებული ვიკინგების გმირობასა და სიმამაცეს. სტოკჰოლმში აღმოჩენილ ქვაზე გვხვდება ტიპური წარწერა: „რუნები ამოკვეთილია რანგვალდის ბრძანებით. იგი საბერძნეთში ჯარს მეთაურობდა“.

პერიოდიზაცია[რედაქტირება]

რუნების განვითარებაში გამოიყოფა ორი პერიოდი:

  • ძველი — III-VIII სს — ფუთარქი;
  • ახალი — VIII-XI სს — ანუ დანიური რუნები.

ახალმა რუნებმა განდევნა ფუთარქი; VIII საუკუნის ბოლოს გავრცელდა სკანდინავიაში. მოგვიანებით წარმოიშვა რუნების ლოკალური ვარიანტები: ანგლო-საქსური, შეკვეცილი რუნები (შვედეთსა და ნორვეგიაში); წერტილებიანი რუნები (XII-XIII სს). ძველი რუნიკული წარწერები საერთო გერმანული ლიტერატურული კოინეს არსებობაზე მიუთითებს.

ლიტერატურა[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. 1.0 1.1 1.2 Истрин, В. А. Развитие письма. — М.: Наука, 1965.
  2. Вдоль и поперёк волокон дерево сопротивляется по-разному, поэтому вырезать кривые линии тяжело. Более поздние варианты видоизменились под скоропись пером, см. ниже по тексту.
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 Дирингер, Дэвид. Алфавит. — М.: Издательство иностранной литературы, 1963. — 579—599 с.
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 Кондратов Алексей. Письмена мёртвые и живые. — СПб.: Азбука-Классика/Авалон, 2007. — გვ. 256. — 186—187 с.
  5. Соловьева Л. Н. Древние германцы и их языки. Введение в германскую филологию. — М.: 1980. — 7—27 с.
  6. Stephens, George. Thunor the Thunderer, carved on a Scandinavian font about the year 1000. — London/Copenhagen: Williams and Norgate/H. H. J. Lynge, 1878. — 29 с.
  7. 7.0 7.1 7.2 7.3 7.4 Викинги. Набеги с Севера. — М.: Терра, 1996.
  8. Enoksen, Lars Magnar. Runor. Historie, Tydning, Tolkning. — Lund: Historiske Media, 1999. — ISBN 91-89442-55-5
  9. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის ah არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  10. Nylén, Erik — Lamm, Jan Peder. Stones, Ships and Symbols. The Picture Stones of Gotland from the Viking Age and Before. — Stockholm: Gidlunds Bokförlag, 1988. — ISBN 91-7844-116-1
  11. Jansson, Sven B. F. Runeinskrifter i Sverige. — Almqvist & Wiksell Forlag, 1976. — ISBN 91-20-04457-7
  12. Jansson, Sven B. F. The runes of Sweden. — Norstedts Forlag, 1962.
  13. Jacobsen, Lis — Moltke, Erik. Danmarks Runeindskrifter. Lommeudgave. — København: Ejnar Munksgaards Forlag.
  14. Мельникова Е. А. Скандинавские рунические надписи. — М.: „Восточная литература“, 2001.
  15. Otto von Friesen. Rökstenen. Runstenen vid Röks kyrka Lysings härad Östergötland. — Stockholm: Vitterhetsakademien, 1920.
რუნები
Runic letter fehu.pngფეუ Runic letter uruz.pngურუზი Runic letter thurisaz.pngთურისაზი Runic letter ansuz.pngანსუზი Runic letter raido.pngრაიდო Runic letter kauna.pngკენაზი Runic letter gebo.pngგებო Runic letter wunjo.pngვუნიო
Runic letter haglaz.pngჰაგალაზი Runic letter naudiz.pngნაუდიზი Runic letter isaz.pngისა Runic letter jeran.pngიერა Runic letter iwaz.pngივა Runic letter pertho.pngპერთი Runic letter algiz.pngალგიზი Runic letter sowilo.pngსოვილო
Runic letter tiwaz.pngტივაზი Runic letter berkanan.pngბერკანო Runic letter ehwaz.pngევაზი Runic letter mannaz.pngმანაზი Runic letter laukaz.pngლაგუზი Runic letter ingwaz.pngინგვაზი Runic letter dagaz.pngდაგაზი Runic letter othalan.pngოთალა