კოლუმბია

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
კოლუმბიის რესპუბლიკა
República de Colombia
კოლუმბია
კოლუმბიის
დროშა გერბი
ჰიმნი: Libertad y Orden
თავისუფლება და წესრიგი
კოლუმბიის მდებარეობა
კოლუმბიის მდებარეობა
დედაქალაქი
და უდიდესი ქალაქი
ბოგოტა
40°35′ ჩ. გ. 74°04′ დ. გ. / 40.583° ჩ. გ. 74.067° დ. გ. / 40.583; -74.067
ოფიციალური ენა ესპანური
რელიგია რომაული კათოლიციზმი
ეთნოქორონიმი კოლუმბიელი
მთავრობა უნიტარული საპრეზიდენტო კონსტიტუციური რესპუბლიკა
 -  პრეზიდენტი ხუან მანუელ სანტოსი
 -  ვიცე-პრეზიდენტი ხერმან ვარგას ლიერასი
საკანონმდებლო ორგანო კონგრესი
 -  ზედა პალატა რესპუბლიკის სენატი
 -  ქვედა პალატა წარმომადგენელთა პალატა
დამოუკიდებლობა ესპანეთისგან
 -  დეკლარაცია 20 ივლისი, 1810 
 -  აღიარება 7 აგვისტო, 1819 
 -  ამჟამინდელი კონსტიტუცია 4 ივლისი, 1991 
ფართობი
 -  სულ 1 141 748 კმ2 (26-ე)
 -  წყალი (%) 8,8
მოსახლეობა
 -  2014 შეფასება 47 846 160[1] (27-ე)
 -  2005 აღწერა 42 888 592[2]
 -  სიმჭიდროვე 40,74 კაცი/კმ2 (173-ე)
მშპ (მუპ) 2014 შეფასება
 -  სულ $641 532 მილიარდი[3] (28-ე)
 -  ერთ სულ მოსახლეზე $13 458
მშპ (ნომინალი) 2014 შეფასება
 -  სულ $400 117 მილიარდი[4] (30-ე)
 -  ერთ სულ მოსახლეზე $8 394[4]
ჯინი (2013) 53.9[5]
მაღალი
აგი (2013) Steady2.svg 0.711[6]
საშუალო · 26-ე
ვალუტა პესო ($) (COP)
სასაათო სარტყელი CET
 -  ზაფხული (DST) UTC−5 (UTC)
მოძრაობა მარჯვენა
სატელეფონო კოდი +57
ინტერნეტ-დომენი .co

კოლუმბია, ოფიციალურად კოლუმბიის რესპუბლიკა (ესპ. República de Colombia) — უნიტარული კონსტიტუციური რესპუბლიკა სამხრეთ ამერიკაში; შედგება 32 დეპარტამენტისგან. მდებარეობს კონტინენტის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება პანამა, ჩრდილოეთით — კარიბის ზღვა, აღმოსავლეთით — ვენესუელა[7] და ბრაზილია[8], სამხრეთით — ეკვადორი და პერუ[9], დასავლეთით კი წყნარი ოკეანე. კოლუმბია ფართობის მხრივ მსოფლიოს 26-ე უდიდესი ქვეყანაა, სამხრეთ ამერიკაში კი მეოთხე, ბრაზილიის, არგენტინისა და პერუს შემდეგ. 46 მლნ მცხოვრებით, კოლუმბია 27-ე ქვეყანაა მსოფლიოში მოსახლეობის მხრივ, ესპანურენოვან ქვეყნებს შორის კი მეორე, მექსიკის შემდეგ. კოლუმბია განვითარებადი სახელმწიფოა; ამჟამად ფლობს მეოთხე უდიდეს ეკონომიკას ლათინურ ამერიკაში და მესამეს სამხრეთ ამერიკაში.[10] ქვეყანა აწარმოებს ყავას, ყვავილებს, ზურმუხტებს, ქვანახშირსა და ნავთობს. ეს პროდუქტები ეკონომიკის პირველად სექტორს განეკუთვნება.

ტერიტორია, რომელზეც ამჟამად კოლუმბია მდებარეობს ერთ დროს ადგილობრივი ხალხებით იყო დასახლებული. მათ შორის იყვნენ მიუსკები, კიმბაია და ტაირონა. 1499 წელს მოვიდნენ ესპანელები და დაიწყო დაპყრობისა და კოლონიზაციის ხანა, რასაც ბოლოს ახალი გრანადის ვიცე-სამეფოს შექმნა მოჰყვა (მოიცავდა თანამედროვე კოლუმბიას, ვენესუელას, ეკვადორს, ჩრდილო-დასავლეთ ბრაზილიასა და პანამას), რომლის დედაქალაქიც ბოგოტა გახდა.[11] ესპანეთისგან დამოუკიდებლობა 1819 წელს გამოცხადდა დიდი კოლუმბიის სახელით, რომელიც 1830 წელს დაიშალა ვენესუელისა და ეკვადორის გასვლის შედეგად. ამჟამინდელი კოლუმბიისა და პანამის ტერიტორია პოლიტიკურ რუკაზე ახალი გრანადის რესპუბლიკის სახელით წარსდგა. ახალი სახელმწიფო ფედერალიზმის გზას დაადგა 1858 წელს გრანადის კონფედერაციის გამოცხადებით, 1863 წელს კი მას კოლუმბიის შეერთებული შტატები ეწოდა, სანამ 1886 წელს საბოლოოდ არ გამოცხადდა კოლუმბიის რესპუბლიკა.[12] 1903 წელს მას პანამა გამოეყო. კოლუმბია პირველი სახელმწიფო იყო სამხრეთ ამერიკაში კონსტიტუციური მმართველობის ფორმით. ასევე, მას დიდი წვლილი მიუძღვის პან-ამერიკული ორგანიზაციების დაარსება-ხელშეწყობაში, თავდაპირველად ეს იყო პანამის კონგრესი, მოგვიანებით კი ამერიკის სახელმწიფოთა ორგანიზაცია. 1848 და 1849 წლებში დაარსდა ლიბერალური და კონსერვატორული პარტიები, რომლებიც დღემდე მოქმედ ერთ-ერთ უძველეს პოლიტიკურ პარტიებად ითვლება ამერიკაში.

კოლუმბია ეთნიკურად მრავალფეროვანია. ადგილობრივი მკვიდრი მოსახლეობის, ესპანელი კოლონისტების, აფრიკიდან მოყვანილი მონებისა და მეოცე საუკუნეში ევროპიდან და ახლო აღმოსავლეთიდან იმიგრირებულთა შთამომავლების ურთიერთმოქმედების შედეგად მრავალფეროვანი კულტურული მემკვიდრეობა წარმოიქმნა.[13] ამაზე გავლენა იქონია კოლუმბიის მრავალფერმა გეოგრაფიამაც. ურბანულ ცენტრთა უმრავლესობა განლაგებულია ანდების მაღალმთიანეთში. კოლუმბიის ტერიტორია ასევე მოიცავს ამაზონის წვიმის ტყეებს, ტროპიკულ სავანებსა და კარიბის ზღვისა და წყნარი ოკეანის სანაპიროებს. ეკოლოგიური თვალსაზრისით, კოლუმბია მსოფლიოს 17 მეგამრავალფეროვან ქვეყნის რიცხვში შედის და მიიჩნევა ყველაზე მეგამრავალფეროვან ქვეყნად კვადრატულ კილომეტრზე გადაანგარიშებით.[14][15]

დაძაბულობები პოლიტიკურ პარტიებს შორის ხშირად გადაზრდილა ძალადობაში. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია ათასდღიანი ომი (1899–1902) და 1948 წელს დაწყებული ლა-ვიოლენსია. 1960–იან წლებში სამთავრობო ძალები, მემარცხენე ფრთის ამბოხებულები და მემარჯვენე შეიარაღებული ფორმირებები ქვეყნის ისტორიაში ყველაზე ხანგრძლივ შეიარაღებულ კონფლიქტში (დღემდე გრძელდება) ჩაერთვნენ.[16] კოკაინით ვაჭრობის მიზებით დაწყებულმა ამ კონფლიქტმა დრამატული ხასიათი 1980–იან წლებში მიიღო. 2010 წლიდან ძალადობა შემცირდა; სამშვიდობო პროცესების შედეგად დაიშალა ზოგიერთი შეიარაღებული ფორიმრება, პარტიზანული ომები კი უმრავლეს ადგილში შეწყდა.[12] ამასობაში, 2002–2006 განახევრდა კოლუმბიაში მკვლელობების მაჩვენებელი.[17] უმკაცრესი პოლიტიკის[18] წყალობით, 2012 წლის ივნისისთვის, მსოფლიოში კოკაინის უდიდეს მწარმოებელთა სიაში კოლუმბიამ მეორე–მესამე ადგილზე გადაინაცვლა, მაშინ, როდესაც მრავალი წლის განმავლობაში იგი ამ სიის სათავეში იდგა; თუმცა ზოგიერთი წყარო მას კვლავ ამ სიის სათავეში მოიაზრებს.[19][20] კოლუმბიის ნარკოტიკების უდიდეს მომხმარებლად დღემდე რჩება ამერიკის შეერთებული შტატები, 150–160 ტონა წელიწადში.[21]

ეტიმოლოგია[რედაქტირება]

სახელი „კოლუმბია“ ქრისტეფორე კოლუმბიდან მომდინარეობს. თავდაპირველად ეს სახელი ვენესუელელ რევოლუციონერს — ფრანსისკო დე მირანდას მოუვიდა აზრად, მაგრამ იგი მის დარქმევას მთელი ახალი სამყაროსთვის, განსაკუთრებით ესპანელთა და პორტუგალიელთა ბატონობის ქვეშ მყოფი ტერიტორიებისთვის მოიაზრებდა. მოგვიანებით ეს სახელი შემოიღო დიდი კოლუმბიის რესპუბლიკამ (1819 წელს),[22] რომელიც ძველ, ახალი გრანადის ვიცე-სამეფოს ტერიტორიაზე შეიქმნა. კოლუმბიის ხელისუფლება ამჟამად ქვეყნის ოფიციალურ სახელწოდებად კოლუმბიის რესპუბლიკას იყენებს.

1835 წელს, როცა ვენესუელისა და ეკვადორის გზები გაიყო, კუნდინამარკის რეგიონი ახალი ქვეყანა გახდა — ახალი გრანადის რესპუბლიკა. 1858 წელს, ახალმა გრანადამ ოფიციალუად შეიცვალა სახელი და გრანადის კონფედერაციად იწოდა, რომელსაც 1863 წელს კოლუმბიის შეერთებული შტატები ეწოდა, სანამ 1886 წელს საბოლოო, ამჟამინდელ სახელს — კოლუმბიის რესპუბლიკას მიიღებდა.[22]

ისტორია[რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : კოლუმბიის ისტორია.

დამოუკიდებლობა ესპანეთისაგან მოიპოვა 1819 წელს, მაგრამ ქვეყანას ამან მშვიდობა ვერ მოუტანა. 1899-1902 და 1948-1958 წლების დიდი პოლიტიკური წინააღმდეგობებით გამოირჩეოდა. 80-იანი წლებიდან მთავრობა დაუპირისპირდა მაფიოზურ კლანებს, რომლებიც ნარკოტიკების არალეგალური ექსპორტითაა დაკავებული.

გეოგრაფია[რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : კოლუმბიის გეოგრაფია.
Colombia-CIA WFB Map KA.png

კოლუმბიას, ისევე როგორც ჩილეს, ესაზღვრება ორი ოკეანე: წყნარი, და ატლანტის ოკეანეები. ასევე ესაზღვრება 5 ქვეყანა: ვენესუელა და ბრაზილია აღმოსავლეთიდან, პანამა ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან,ხოლო პერუ და ეკვადორი სამხრეთიდან.

ფართობი: 1 141 748 კმ².

კოლუმბიას დასავლეთიდან ესაზღვრება წყნარი ოკეანე, ჩრდილოეთ–დასავლეთიდან კარიბის ზღვა. ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ გადაჭიმულია ანდები, რომელსაც კვეთს მდინარეები: მაგდალენა, კაუკა და სხვა. აღმოსავლეთით მდებარეობს მთიანეთი, რომელიც დასერილია ამაზონის შენაკადებით.

ხელისუფლება და პოლიტიკა[რედაქტირება]

კოლუმბიის კონგრესი, ბოგოტა
კასა-დე-ნარინიო — აღმასრულებელი ხელისუფლების რეზიდენცია, ბოგოტა
კოლუმბიის უზენაესი სასამართლო

კოლუმბიის პოლიტიკური სისტემა ეფუძნება წარმომადგენლობითი დემოკრატიის საპრეზიდენტო რესპუბლიკას, სადაც კოლუმბიის პრეზიდენტი როგორც სახელმწიფოს, ისე მთავრობის მეთაურია. მოქმედებს მრავალპარტიული სისტემა. აღმასრულებელი ხელისუფლება მთავრობის ხელშია. საკანონმდებლო ხელისუფლება გაყოფილია მთავრობასა და კონგრესის ორ პალატას შორის — სენატი და კოლუმბიის წარმომადგენელთა სახლი. სასამართლო ხელისუფლება დამოუკიდებელია აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ხელისუფლებებისგან.

კოლუმბიის ამჟამინდელი კონსტიტუცია ძალაში შევიდა 1991 წლის 5 ივლისს; ახლამა კონსტიტუციამ გააძლიერა სასამართლო ადმინისტრაცია. სხვა მნიშვნელოვანი ცვლილებები შეეხო სამოქალაქო განქორწინებას, ორმაგ მოქალაქეობას, ვიცე-პრეზიდენტისა და დეპარტამენტების გუბერნატორების არჩევას. კონსტიტუციამ გააძლიერა მოქალაქეთა პირველადი უფლებები.

ეროვნული მთავრობა დაიყო აღმასრულებელ, საკანონმდებლო და სასამართლო შტოებად.

კოლუმბიის პრეზიდენტი აირჩევა ოთხი წლის ვადით; 2005 წლიდან, მას უფლება ეძლევა ვადის ამოწურვის შემდეგ ერთხელ კიდევ იქნას არჩეული. 1991 წლის კონსტიტუციამ აღადგინა ვიცე-პრეზიდენტის პოსტი, რომელიც იმავე პრინციპით აირჩევა, როგორც პრეზიდენტი. კანონით, ვიხე-პრეზიდენტი პრეზიდენტის მოვალეობას ასრულებს ამ უკანასკნელის გადადგომის, ავადმყოფობის ან სიკვდილის შემთხვევაში.

კოლუმბიის ორპალატიანი კონგრესი შედგება 102 წევრიანი სენატისა და 161 წევრიანი კოლუმბიის წარმომადგენელთა სახლისაგან. სენატორების არჩევა ხდება საყოველთაო წესით, წარმომადგენლები კი აირჩევიან მრავალწევრიანი რაიონების მიერ, კოლუმბიის 32 დეპარტამენტის მასშტაბით. ქვეყნის დედაქალაქი განცალკევებული სადედაქალაქო რაიონია, რომელიც საკუთარ წარმომადგენლებს ირჩევს. წევრები შეიძლება ხელახლა არჩეულ იქნენ რამდენჯერაც მათ მოესურვებათ. კონგრესი წელიწადში ორჯერ იკრიბება, თუმცა პრეზიდენტს აქვს უფლება, როცა საჭიროდ ჩათვლის, მოიწვიოს სპეციალური სესია.

დემოგრაფია[რედაქტირება]

2014 წლის მონაცემებით კოლუმბიაში დაახლოებით 2014 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს და ამ მხრივ, ბრაზილიისა და მექსიკის შემდეგ, ლათინურ ამერიკაში მესამე ქვეყანაა. ამავე დროს, კოლუმბია მესამე უდიდესი ესპანურენოვანი მოსახლეობის მქონე ქვეყანაა მსოფლიოში, მექსიკისა და აშშ-ის შემდეგ. მეოცე საუკუნის დასაწყისში, კოლუმბიის მოსახლეობა დაახლოებით 4 მილიონ ადამიანს შეადგენდა.[23] 1975-2005 წლებში მოსახლეობის ზრდის ტემპი 1,9% იყო, თუმცა მომდევნო დეკადებში ნავარაუდევია მისი შემცირება 1,2%-მდე. წინასწარი გათვლებით, 2020 წლისათვის კოლუმბიის მოსახლეობა 50,9 მილიონს მიაღწევს. 2005 წელს მოსახლეობის 30% 15 წლამდე იყო, 5,1% კი 65-ზე მეტის.

ენა[რედაქტირება]

კოლუმბიელთა 99.2% ესპანურად საუბრობს. გარდა ამისა, ქვეყანაში საუბრობენ ინდიელთა 65 ენაზე, 2 კრეოლურ ენაზე და ბოშათა ენაზე. რამდენიმე რეგიონში ოფიციალური სტატუსი აქვს ინგლისურ ენას.[24][25][26]

ეკონომიკა[რედაქტირება]

  • რესურსები : ნავთი, ბუნებრივი აირი, ქვანახშირი, რკინის მადანი, ნიკელი, ოქრო, სპილენძი, ჰიდროენერგია.
  • ეროვნ. პროდუქტი - 87 მლრდ $.
  • ექსპორტი : ყავა, მარგალიტები, ნავთობი, ქვანახშირი, ყვავილები.
  • ეროვნული შემოსავალი: ერთ სულზე 1.830 $.
  • ვალუტა : კოლუმბიური პესო (COP).

მემკვიდრეობა[რედაქტირება]

  • ბოგოტა - ეროვნული და ოქროს მუზეუმები;
  • კალი - ტაძარი და მონასტერი (XVII ს.);
  • კარტახენა - ესპანური ციხე-სიმაგრე (XVI ს.);
  • სანტა კრუსის ისტორიული ცენტრი, ლოს კატიოს ეროვნული პარკი.

ცნობილი კოლუმბიელები[რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:
  1. Colombian State Department. Retrieved 4 February 2012.
  2. Colombian State Department. Retrieved 4 February 2012.
  3. World Economic Outlook Database
  4. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის autogenerated1 არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  5. socio-economic policies. dane.gov.co. წაკითხვის თარიღი: 22 March 2014.
  6. 2014 Human Development Report Summary pp. 21–25. United Nations Development Programme (2014). წაკითხვის თარიღი: 27 July 2014.
  7. Gerhar Sandner, Beate Ratter, Wolf Dietrich Sahr and Karsten Horsx. (1993)Conflictos Territoriales en el Mar Caribe: El conflicto fronterizo en el Golfo de Venezuela (Spanish). Biblioteca Luis Angel Arango. წაკითხვის თარიღი: 5 January 2008.
  8. The Geographer Office of the Geographer Bureau of Intelligence and Research. (15 April 1985)Brazil-Colombia boundary (PDF). International Boundary Study. წაკითხვის თარიღი: 5 January 2008.
  9. CIA. (13 December 2007)Ecuador. World Fact Book. წაკითხვის თარიღი: 5 January 2008.
  10. World Economic Outlook Database. International Monetary Fund (April 2012). წაკითხვის თარიღი: 11 September 2012.
  11. Nicolás del Castillo Mathieu. (March 1992)La primera vision de las costas Colombianas, Repaso de Historia (Spanish). Revista Credencial. წაკითხვის თარიღი: 29 February 2008.
  12. 12.0 12.1 CIA world fact book. (14 May 2009)Colombia. CIA. წაკითხვის თარიღი: 24 May 2009.
  13. Familia y Comunidad – Ritmos de Colombia. Colombiaaprende.edu.co. Retrieved on 14 May 2012.
  14. Paisajes naturales de Colombia. Telepolis.com. წაკითხვის თარიღი: 16 May 2010.
  15. Luis Fernando Potes. Megadiversidad. prodiversitas.bioetica.org
  16. Q&A: Colombia's civil conflict“, BBC News, 23 December 2009. 
  17. Violence, Crime, and Illegal Arms Trafficking in Colombia (PDF). United Nations Office on Drugs and Crime (November 2006).
  18. Erradicación de cultivos ilícitos es política de Estado. El Colombiano. Retrieved on 14 May 2012
  19. Perú pasó a ser el primer productor de cocaína del mundo. Peru 21 (2012-07-26). Retrieved on 27 October 2012
  20. Perú es primer productor de cocaína, superando a Bolivia y Colombia. La Republica (2012-07-31). Retrieved on 27 October 2012
  21. Colombia sigue siendo el mayor productor de coca. El Espectador. Retrieved on 27 October 2012
  22. 22.0 22.1 Carlos Restrepo Piedrahita. (February 1992)El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento (Spanish). Revista Credencial. წაკითხვის თარიღი: 29 February 2008.
  23. "Colombia – Population". Library of Congress Country Studies.
  24. Languages of Colombia (Spanish). banrepcultural.org. წაკითხვის თარიღი: 9 October 2013.
  25. Jon Landaburu, Especialista de las lenguas de Colombia (Spanish). ambafrance-co.org. წაკითხვის თარიღი: 9 October 2013.
  26. Map of the languages of Colombia (Spanish). lenguasdecolombia.gov.co. წაკითხვის თარიღი: 9 October 2013.