ქარელის მუნიციპალიტეტი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
ქარელის მუნიციპალიტეტი
SK-Kareli-ka.svg

ქარელის მუნიციპალიტეტი  დროშა ქარელის მუნიციპალიტეტი გერბი

ადმინისტრაციული ცენტრი

ქარელი

რეგიონი

შიდა ქართლის მხარე

სიმჭიდროვე

46.2 [1] კაცი/კმ²

ფართობი

1092.1 კმ²

მოსახლეობის რაოდენობა

Decrease2.svg 41 316 კაცი (2014 წელი)

ეროვნება

ქართველები 93.3%
ოსები 5.3%
სომხები 0.5%
რუსები 0.4%
აზერბაიჯანელები 0.2%[2]

ქარელის მუნიციპალიტეტი საქართველოს რუკაზე.

დირბის ღვთისმშობლის ეკლესია

ქარელის მუნიციპალიტეტი — ადმინისტრაციული რაიონი შიდა ქართლის მხარეში. რაიონის ტერიტორია 1917 წლამდე ტფილისის გუბერნიის დუშეთის მაზრაში შედიოდა, 191729 წლებში — დუშეთის მაზრაში, 192930 წლებში — ტფილისის ოლქში, ხოლო 193039 წლებში — გორისა და ხაშურის რაიონებში. სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის გაუქმების შემდეგ ქარელის რაიონს მიეკუთვნა ყოფილი ზნაურის რაიონის ტერიტორია. რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ქარელი. ქარელის რაიონს აღმოსავლეთით ესაზღვრება გორის მუნიციპალიტეტი, დასავლეთით ხაშურის მუნიციპალიტეტი, სამხრეთ-დასავლეთით ბორჯომის მუნიციპალიტეტი, ჩრდილოეთით ჯავის მუნიციპალიტეტი, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთით – საჩხერის მუნიციპალიტეტი. რამდენიმე კილომეტრით სცდება წალკის მუნიციპალიტეტი. ქარელის მუნიციპალიტეტის ფართობია 1092.1 კმ².

ბუნება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე. ტერიტორია — 1099 კვ. კმ., მათ შორის სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებს უკავია 540 კვ. კმ. რაიონის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარეები მტკვარი, ძამა, დასავლეთის ფრონე, შუა ფრონე და აღმოსავლეთის ფრონე. სოფელ აბანოსთან არის წყალბადგოგირდოვანი წყაროები. ქარელის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარეობს რამდენიმე ტბა, რომელიც მნიშვნელოვანია ეკოტურიზმის, აგროტურიზმის, საკემპინგე და დასასვენებელი ტურიზმის განვითარებისთვის. მათგან აღსანიშნავია ბატეთის ბუნებრივი ტბა, ოქროსოფელის და ბებნისის ხელოვნური ტბები. ბატეთის ტბა მდებარეობს მდ. ძამას ხეობის სიღრმეში, ქარელის რაიონული ცენტრიდან დაახლოებით 23 კმ-ს დაშორებით. იგი მეწყერული წარმოშობისაა და მდებარეობს ზღვის დონიდან 1313 მ. სიმაღლეზე. ფართობი 2.65 ჰექტარია. სიღრმე – დაახლოებით 10-12 მ. მასში ბინადრობენ ამფიბიები და იშვიათი ჯიშის ტრიტონები.

ბებნისის ორი ტბა მდებარეობს რაიონულ ცენტრში. ქარელითან 1 კმ.ში, სოფ. ბებნისის ტერიტორიაზე. ტბები არის ხელოვნური წარმოშობის. ერთი ტბის ფართობია 7.34 ჰა. ხოლო მეორე ტბის – 4.9 ჰა. სიღრმე დაახლოებით 5-6 მ.ია. ტბაში ბინადრობს თევზის სხვადასხვა სახეობა, როგორებიცაა: კობრი,ქაშაყი, მურწა. ოქროსოფელის ხელოვნური ტბა მდებარეობს რაიონული ცენტრიდან 12-13 კმს მანძილზე, ფართობით 1.36 ჰექტარს შეადგენს. სიღრმე 3-4 მეტრია. ტბაში თევზი მცირე რაოდენობითაა. იგი გარშემორტყმულია ტყით.

ბატეთის ტბა

სოფელ ზღუდერში ასევე გადმოედინება გრილი, საზაფხულო ჩანჩქერი. სოფელ საღოლაშენთან მოედინება ე.წ. შოთას წყარო.

მოსახლეობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მოსახლეობის რიცხოვნობა — 56 ათასი კაცი; სიმჭიდროვე — 50 კაცი კვ. კმ-ზე. რაიონში 84 დასახლებული პუნქტია: 1 ქალაქი, 1 დაბა და 82 სოფელი. სოფელი რუისი ერთ-ერთი უდიდესია საქართველოში, აქ 6 ათასზე მეტი მოსახლეა. მდინარე ძამის ხეობაში ძირითადად ცხოვრობდნენ ეთნიკურად ოსები. მაგრამ გასული საუკუნის 90-იანი წლებიდან ისინი აიყარნენ და საცხოვრებელი ადგილი შეიცვალეს. ამასთან, ისინი ახლაც ცხოვრობენ ქარელის მუნიციპალიტეტის უამრავ სოფელში. გასული საუკუნედან მოყოლებული მიმდინარეობს ძამას ხეობის დაცლა. მასში ამჟამად უკვე 11 ნასოფლარია. ოსი მოსახლეობა აგრეთვე ცხოვრობს მდინარე ფრონეს ხეობაშიც, სოფელ ბრეთში. ცხოვრობდნენ ებრაელებიც. მოსახლეობის რაოდენობა, სხვადასხვა ეროვნებით, ასეთია: ქართველები - 93,3%; ოსები - 5,3%; სომხები - 0,5%;რუსები - 0,4%; აზერბაიჯანელები - 0,2%.

მოსახლეობა სხვა ადგილებში: ქარელი (7.200 მოსახლე), რუისი (6.032), აგარა (3.500), დირბი (3.028), ქვენატკოცა (2.750), ზემო ხვედურეთი (1.548), ბებნისი (1.327), ბრეთი (1.146), ძლევიჯვარი (1.378), ქვემო ხვედურეთი (1.141), კეხიჯვარი (1.086), მოხისი (1.330), ურბნისი (1.334), ფცა (1.120), ავნევი (1.022), დვანი (1.002).

აღწერის მონაცემები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აღწერის წელი მოსახლეობა
1989 50 428
2002 50 317 Decrease2.svg
2014 41 316 Decrease2.svg

მმართველობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რაიონის წარმომადგენლობითი ორგანოა რაიონის საკრებულო, ხოლო აღმასრულებელი ორგანო — გამგეობა. რაიონის ადგილობრივი თვითმმართველობის ადმინისტრაციული ერთეულებია:

ეკონომიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რაიონში მდებარეობს აგარის შაქრის ქარხანა, კვების მრეწველობის საწარმოები. სოფლის მეურნეობის წამყვანი დარგებია: მეხილეობა, მეჭარხლეობა, მებოსტნეობა-მებაბაღჩეობა, მევენახეობა, მეცხოველეოყა და სხვა. აქ გადის ამიერკავკასიის რკინიგზის მთავარი მაგისტრალი, საავტომობილო გზები.

კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რაიონში 56 სახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა, ერთი საშუალო პროფესიული სასწავლებელი, 36 ბიბლიოთეკა, ერთი თეატრი და მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი.

სოფელ დოღლაურში, ძველი წელთაღრიცხივის IV და ახალი წელთაღრიცხვის II საუკუნეებით დათარიღებული მრავალფენიანი ისტორიული ძეგლი აღმოაჩინეს, სადაც ანტიკური, ადრე რკინის, გვიან ბრინჯაოს და ადრე ბრინჯაოს ანის ფენები იკვეთება. გათხრების შედეგად აღმოჩნილია ძველი წელთაღრიცხვის II და ახალი წელთაღრიცხვის პირველი საუკუნეების დროინდელი მეფის სასახლის ნანგრევები. სასახლე სავარაუდოდ იყო ორ-სამ სართულიანი და კუთხეებში დატანებული ჯქონდა კოშკები. ნათლად იკვეთება დარბაზების, სვეტების და საკურთხევლის კვალი. აღმოჩენილია რკინის შამფურები, ყორღანები, ბრინჯაოს სასწორი, ქვევრის დეტალები, ხორბლის მარცვლები, სხვადასხვა კერამიკული ჭურჭელი, ნაპოვნია ოქროს მძივის პატარა დეტალი, ოქროს ბრინჯაოს და ვერცხლის სამკაულები და მონეტები, ქვაზე ნაკვეთი ბორჯღალი და ვარსკვლავი, საქსოვი დაზგა, სელის, ბამბის და აბრეშუმის ქსოვილის ბოჭკოები. აღსანიშნავია თიხის ჭრჭელი, რომელიც ეკუთვნის მტკვარ-არაქსის კულტურის პერიოდს. სასახლე სავარაუდოდ ძლიერი მიწისძვრის შედეგად დაინგრა.

ღირსშესანიშნაობანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქარელის რაიონში მდებარეობს არქიტექტურის და კულტურის მნიშვნელოვანი ძეგლები: მძოვრეთის ციხე-დარბაზის კომპლექსი, სამწევრისის ეკლესია, ყინწვისის კომპლექსი, ისტორიული სოფლები რუისი და ურბნისი. ქარელის რაიონში ასევე არსებობს სოფელი დირბი. აქ მდებარეობს რამდენიმე ეკლესია დირბის ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი, დირბის წმინდა გიორგის ზედაჯვრის ეკლესია, დირბის წმინდა გიორგის ეკლესია, დირბის ყველაწმინდის ეკლესია, დირბის წმინდა თევდორეს ეკლესია. მუნიციპალტეტის ტერიტორიაზე მდებარეობს ნასოფლარი აბუხალო, სადაც შემორჩენილია დარბაზული ტიპის ეკლესიის ნანგრევები. სამონასტრო კომპლექსი მდებარეობს სოფლიდან დასავლეთით, ფრიალო კლდეზე. მონასტრის დასავლეთი მხარე დაცულია მაღალი გალავნით. ძეგლი შედგება კლდეში ნაკვეთი, სხვადასხვა ზომის ერთმანეთთან დაკავშირებული  რვა გამოქვაბულისგან. სოფელ საღოლაშენში მდებარეობს საღოლაშენის ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესია, რომელიც თარიღდება განვითარებული ფეოდალური ხანით და გადაკეთებულია XIX საუკუნეში. გაირჩევა ორი ძირითადი სამშენებლო ფენა. ადრეულს მიეკუთვნება ეკლესიის გეგმა და კედლების ქვედა ნაწილები, რომლებიც ნაგები ყოფილა უხეშად ნატეხი, პირგათლილი მოზრდილი ლოდებით. შეკეთების დროს საშენ მასალად გამოყენებულია აგური, ნატეხი და რიყის ქვა. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს –  სამხრეთით და  დასავლეთით. ნახევარწრიული  აფსიდის ღერძზე ვიწრო სარკმელია. ეკლესიას სამხრეთით თავიდანვე ჰქონია მინაშენი.

სოფელ ზღუდერში დგას ზღუდრის ეკლესია, ზღუდრის ღვთისმშობლის ეკლესია და ზღუდრის წმინდა სტეფანეს ეკლესია. ასევე, ატოცში მდებარეობს ატოცის ციხე. გალავნის კედლის ქვედა ნაწილი (3-4 მეტრამდე) ყრუ და სქელია, ხოლო ზედა თხელია და ცალმაგი და ორმაგი სათოფურები აქვს. კედლის თხელი და სქელი ნაწილების ზღვარზე გადის საბრძოლო ბილიკი. ჩრდილო-აღმოსავლეთის სამსართულიანი კოშკის თავზე, სავარაუდოდ, საბრძოლო ბანი იყო. სართულშუა ხის გადახურვა ჩანგრეულია. პირველი სართული ყრუკედლებიანია, ამოვსებულია მიწით; მეორე სართულზე კოშკის ერთადერთი კარია, რომელიც ციხის ეზოში გადის. კარის პირდაპირ ბუხარია, დანარჩენ კედლებში - სათოფურები.

ქარელიდან 14 კილომეტრის დაშორებით მდებარეობს სოფელი ორთუბანი, სადაც დგას ძამის ციხე. ამ ადგილას მდებარეობდა ისტორიული ქალაქი  მძოვრეთი. ძამის ციხე ძამისხევის ადმინისტრაციული და პოლიტიკური ცენტრი იყო. იგი კონტროლს უწევდა თრიალეთ-ზემო ქართლის ერთ-ერთ ძირითად გზას. X საუკუნეში ერთხანს აქ, ძამელ მთავარ ადარნასესთან, თავს აფარებდა დასავლეთ საქართველოს (აფხაზთა სამეფოს) სამეფო ტახტის პრეტენდენტი თეოდოსი (მეფობაში  თეოდოს III). XIII საუკუნეში ძამის ციხეს ფლობდა ახალქალაქის (ჯავახეთის) ერისთავთერისთავი თორელი გამრეკელი კახას ძე. XIV საუკუნის დასაწყისში ძამის ციხე დაიკავა ოსების „ბაყათარმა“ (ბელადმა), მაგრამ სამცხის მთავარმა მონღოლების ხელშეწყობით გაათავისუფლა. XVII საუკუნის 40-იან წლებში ძამის ციხეში გამაგრდა ქართლის მეფის  როსტომის წინააღმდეგ აჯანყებული ფეოდალი ნოდარ ციციშვილი. მეფემ ციხის აღება ვერ შეძლო.

იმერხევში მდებარეობს ძაძვის კომპლექსი. იგი თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. ეკლესია ნაგებია ნატეხი ქვით, ნახმარია ქვიშაქვის პირგათლილი ლოდებიც, კონსტრუქციული ნაწილები და წირთხლები ამოყვანილია კარგად დამუშავებული შირიმის კვადრებით. შესასვლელი სამხრეთით და დასავლეთითაა. ორივე კარი შიგნიდან თაღოვანია, ხოლო გარედან გადახურულია არქიტრავით. სამხრეთ შესასვლელი ძალიან ფართოა. ეკლესია დაბალი და განიერია. ნალისებრი აფსიდი ღრმა და ფართოა. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია დიდი, ინტერიერისკენ გაფართოებული სარკმელი. საკურთხეველს ფაქიზად შესრულებული გეომეტრიული და ფოთლოვანი ორნამენტით შემკული რვაწახნაგასვეტებიანი მოჩუქურთმებული  კანკელი ჰქონია. კანკელი ეკლესიის თანადროულია. განვითარებულ ფეოდალურ ხანაში იგი შეუკეთებიათ და ახალი დეტალებით შეუვსიათ. დარბაზის გრძივი კედლები ერთსაფეხურიანი  პილასტრებით ორ თანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი. ინტერიერი შელესილი და მოხატული ყოფილა. სამხრეთ შესასვლელის წირთხლები შემკულია მოყავისფრო საღებავით შესრულებული გეომეტრიული ორნამენტით. დასავლეთ კედლის კუთხეებში ერთსაფეხურიანი პილასტრებია შემორჩენილი.

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]