ჰასიუმი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
ჰასიუმი
108 Hs
[269]
5f14 6d6 7s2
ჰასიუმი, 108Hs
ზოგადი თვისებები
ელემენტის ფერი თეთრი ან რუხი ფერის
ატომური მასის ნომერი სტაბილური იზოტოპის: [269]

ჰასიუმი პერიოდულ სისტემაში
წყალბადი ჰელიუმი
ლითიუმი ბერილიუმი ბორი ნახშირბადი აზოტი ჟანგბადი ფთორი ნეონი
ნატრიუმი მაგნიუმი ალუმინი სიცილიუმი ფოსფორი გოგირდი ქლორი არგონი
კალიუმი კალციუმი სკანდიუმი ტიტანი ვანადიუმი ქრომი მანგანუმი რკინა კობალტი ნიკელი სპილენძი თუთია გალიუმი გერმანიუმი დარიშხანი სელენიუმი ბრომი კრიპტონი
რუბიდიუმი სტრონციუმი იტრიუმი ცირკონიუმი ნიობიუმი მოლიბდენი ტექნეციუმი რუთენიუმი როდიუმი პალადიუმი ვერცხლი კადმიუმი ინდიუმი კალა სტიბიუმი ტელური იოდი ქსენონი
ცეზიუმი ბარიუმი ლანთანი ცერიუმი პრაზეოდიმიუმი ნეოდიმიუმი პრომეთიუმი სამარიუმი ევროპიუმი გადოლინიუმი ტერბიუმი დისპროზიუმი ჰოლმიუმი ერბიუმი თულიუმი იტერბიუმი ლუტეციუმი ჰაფნიუმი ტანტალი ვოლფრამი რენიუმი ოსმიუმი ირიდიუმი პლატინა ოქრო ვერცხლისწყალი თალიუმი ტყვია ბისმუტი პოლონიუმი ასტატი რადონი
ფრანციუმი რადიუმი აქტინიუმი თორიუმი პროტაქტინიუმი ურანი (ელემენტი) ნეპტუნიუმი პლუტონიუმი ამერიციუმი კიურიუმი ბერკელიუმი კალიფორნიუმი აინშტაინიუმი ფერმიუმი მენდელევიუმი ნობელიუმი ლოურენსიუმი რეზერფორდიუმი დუბნიუმი სიბორგიუმი ბორიუმი ჰასიუმი მეიტნერიუმი დარმშტადტიუმი რენტგენიუმი კოპერნიციუმი ნიჰონიუმი ფლეროვიუმი მოსკოვიუმი ლივერმორიუმი ტენესიუმი ოგანესონი
Os

Hs

(Uhb)
ბორიუმიჰასიუმიმეიტნერიუმი
ატომური ნომერი (Z) 108
ჯგუფი 6
პერიოდი პერიოდი 7
ბლოკი d-ბლოკი
ელექტრონული კონფიგურაცია [Rn] 5f14 6d6 7s2
ელექტრონი გარსზე 2, 8, 18, 32, 32, 14, 2
ელემენტის ატომის სქემა
Electron shell 108 Hassium.svg
ფიზიკური თვისებები
აგრეგეგატული მდგომ. ნსპ-ში მყარი სხეული
სიმკვრივე (ო.ტ.) 23–24 გ/სმ3
ატომის თვისებები
ჟანგვის ხარისხი 0, (+3), (+4), (+5), +6
ელექტროდული პოტენციალი
იონიზაციის ენერგია
  • 1: 757 კჯ/მოლ
  • 2: 1733 კჯ/მოლ
  • 3: 2484 კჯ/მოლ
ატომის რადიუსი ემპირიული: 132 პმ
კოვალენტური რადიუსი (rcov) 143 პმ
სხვა თვისებები
ბუნებაში მიიღება სინთეზაციით
მესრის სტრუქტურა ჰექსაგონალური
Cubic-body-centered.svg
მაგნეტიზმი პარამაგნეტიკი
CAS ნომერი 54038-81-2
ისტორია
აღმოჩენილია Lawrence Berkeley National Laboratory (1974)
სახელი დაარქვა Glenn T. Seaborg
ჰასიუმის მთავარი იზოტოპები
იზო­ტოპი გავრცე­ლება­დობა ნახევ.
დაშლა
(t1/2)
რადიო.
დაშლა
პრო­დუქტი
265Sg syn 8.9 s α 261Rf
265mSg syn 16.2 s α 261mRf
267Sg syn 1.4 min 17% α 263Rf
83% SF
269Sg syn 14 min[1] α 265Rf
271Sg syn 31 s 73% α 267Rf
27% SF

ჰასიუმი (ლათ. Hassium; ქიმიური სიმბოლო — ), უნნილოქტიუმი (ლათ. Unniloctium; ქიმიური სიმბოლო — ), ეკა-ოსმიუმი (Eka-osmium) — 108-ე ქიმიური ელემენტი.

წინასიტყვაობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პირველად 108-ე ელემენტის აღმოჩენის შესახებ ცნობა გამოჩნდა 1970 წლის დასაწყისში და ეს იყო სრულიად მოულოდნელი, ექსტრემალურად მოკლესიცოცხლის მქონე და ძნელად დასაჭერი ზემძიმე ქიმიური ელემენტებისათვის. ეს მოხდა საბჭოთა მეცნიერების მიერ ჩერდინცევის მეთაურობით ექსპედიციი დროს კასპიის ზღვის ჩელექენის ნახევარკუნძულის ახლო მდებარე უდაბნო რაიონებში. მინერალ მოლიბდენიტის ნიმუშებზე 108-ე ელემენტის ტრეკების (ბირთვების კვალი) დაფიქსირების საფუძველზე გაკეთებული იქნა მეტად თამამი განაცხადი 108-ე ელემენტის ბუნებაში აღმოჩენის შესახებ რომლის მასა არის - 267. ამ "აღმოჩენის" შესახებ ახალი ამბები გამოქვეყნდა ჟურნალ «Наука и жизнь» (02/1970), «ატომური ენერგია» (11/1970[2]). 1970 წლის აპრილში სსრკ-ს მეცნიერებათა აკადებიაში (ვერნადსკის სახელობის გეოქიმიისა და ანალიტიკური ქიმიის ინსტიტუტი, კაპიცის სახელობის ფიზიკური პრობლემების ინსტიტუტი) სხდომაზე განხილულ იქნა ეს საკითხი. შედეგად, დასკვნის სამეცნიერო სანდოობა საკმარისად არასწორი აღმოჩნდა[3].

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საბოლოოდ და საიმედოდ 108-ე ელემენტი აღმოჩენილი ინა 1984 წელს მძიმე იონების ინსტიტუტში (გერმ. Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI), დარმშტადტში, გერმანიაში, ამაჩქარებელში ტყვიის (208Pb) სამიზნის ბომბარდირებით რკინა-58-ის იონების კონით UNILAC. ექსპერიმენტის შედეგად სინთეზირებული იქნა 265Hs-ის 3 ბირთვი , რომლებიც საიმედოდ იქნენ იდენტიფიცირებული α-დაშლის ჯაჭვის პარამეტრების მიხედვით[4].

ამ რეაქციის კვლევა ამავე დროს და დამოუკიდებლად მიმდინარეობდა დუბნაში (რუსეთი), სადაც 253Es-ის ბირთვის α-დაშლის 3 მოვლენაზე დაკვირვებისას ასევე დაასკვნეს 265Hs-ის ბირთვის სინთეზის რეაქციის რასებობის შესახებ[5]. რადგანაც დუბნაში გამოყენებული მეთოდიკა ვერ ახერხებდა 265Hs-ის ბირთვის დაშლის დაფიქსირებას, IUPAC-ის სამუშაო ჯგუფმა 1993 წელს მიიღო გადაწყვეტილება, იმის შესახებ, რომ 108-ე ელემენტის აღმოჩენის პატივი ეკუთვნის გარმშტადტის ჯგუფს[6].

სახელწოდება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თავდაპირველად, ბუნებაში ე.წ. მისი აღმოჩენისას უწოდეს სერგენიუმი (sergenium, Sg) (იმ დროისთვის ეს სიმბოლოები არ იყო დაკავებული სიბორგიუმით) აღმოჩენის ადგილის მიხედვით — დიდი აბრეშუმის გზაზე ანტიკური ქალაქის სერიკას მიდამოებში. აღმოჩენის მტკიცებულებების არ ქონის გამო ამ ელემენტის გეოგრაფიული სახელწოდება ნელ ნელა გავიდა სამეცნიერო ხმარებიდან.

108-ე ელემენტის წარმატებული ხელოვნურად სინთეზის შემდეგ წამოაყენეს წინადადება ელემენტისათვის დაერქვათ ოტოჰანიუმი (ottohahnium, Oh) — ერთ ერთი მეცნიერის ოტო ჰანის პატივსაცემად, რომელმაც აღმოაჩინა ბირთვების დაშლის პროცესი. 1994 წელს IUPAC უკვე მიღებული ტრადიციის მიხედვით (მხოლოდ გვარის მიხედვით) გასცა რეკომენდაცია დაერქვათ ჰანიუმი (hahnium, Hn)[7].

მაგრამ 1997 წელს IUPAC შეცვალა თავისი რეკომენდაცია და დაამტკიცა სახელწოდება ჰასიუმი[8] გერმანული მიწის ჰესენის პატივსაცემად (Hassia — შუასაუკუნის სამთავრო ჰესენის ლათინური სახელწოდება, რომლის ცენტრი იყო დარმშტადტი)[9].

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Utyonkov, V. K.; Brewer, N. T.; Oganessian, Yu. Ts.; Rykaczewski, K. P.; Abdullin, F. Sh.; Dimitriev, S. N.; Grzywacz, R. K.; Itkis, M. G.; Miernik, K.; Polyakov, A. N.; Roberto, J. B.; Sagaidak, R. N.; Shirokovsky, I. V.; Shumeiko, M. V.; Tsyganov, Yu. S.; Voinov, A. A.; Subbotin, V. G.; Sukhov, A. M.; Karpov, A. V.; Popeko, A. G.; Sabel'nikov, A. V.; Svirikhin, A. I.; Vostokin, G. K.; Hamilton, J. H.; Kovrinzhykh, N. D.; Schlattauer, L.; Stoyer, M. A.; Gan, Z.; Huang, W. X.; Ma, L. (30 January 2018). „Neutron-deficient superheavy nuclei obtained in the 240Pu+48Ca reaction“. Physical Review C. 97 (14320): 014320. Bibcode:2018PhRvC..97a4320U. doi:10.1103/PhysRevC.97.014320.
  2. SpringerLink — Atomic Energy, Volume 29, Number 5[მკვდარი ბმული]
  3. New Outlook on the Possible Existence of Superheavy Elements in Nature
  4. G. Münzenberg et al. The identification of element 108, Zeitschrift für Physik A, 1984, ტ. 317, № 2, გვ. 235-236.
  5. Yu. Ts. Oganessian et al. On the stability of the nuclei of element 108 with A=263–265, Zeitschrift für Physik A, 1984, ტ. 319, № 2, გვ. 215-217.
  6. R. C. Barber et al. Discovery of the transfermium elements, Pure and Applied Chemistry, 1993, ტ. 65, № 8, გვ. 1757-1814.
  7. Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1994), Pure and Applied Chemistry, 1994, ტ. 66, № 12, გვ. 2419-2421.
  8. Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997), Pure and Applied Chemistry, 1997, ტ. 69, № 12, გვ. 2471-2473.
  9. Responses on the Report 'Discovery of the transfermium elements', Pure and Applied Chemistry, 1993, ტ. 65, № 8, გვ. 1815-1824.