დუბნიუმი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
დუბნიუმი
105 Db
[268]
5f14 6d3 7s2
დუბნიუმი, 105Db
ზოგადი თვისებები
ელემენტის ფერი მოვერცხლისფრო თეთრი
სტანდ. ატომური
მასა
Ar, სტან.(Db)
საყოველთაოდ
მიღებული: [268]
დუბნიუმი პერიოდულ სისტემაში
წყალბადი ჰელიუმი
ლითიუმი ბერილიუმი ბორი ნახშირბადი აზოტი ჟანგბადი ფთორი ნეონი
ნატრიუმი მაგნიუმი ალუმინი სიცილიუმი ფოსფორი გოგირდი ქლორი არგონი
კალიუმი კალციუმი სკანდიუმი ტიტანი ვანადიუმი ქრომი მანგანუმი რკინა კობალტი ნიკელი სპილენძი თუთია გალიუმი გერმანიუმი დარიშხანი სელენიუმი ბრომი კრიპტონი
რუბიდიუმი სტრონციუმი იტრიუმი ცირკონიუმი ნიობიუმი მოლიბდენი ტექნეციუმი რუთენიუმი როდიუმი პალადიუმი ვერცხლი კადმიუმი ინდიუმი კალა სტიბიუმი ტელური იოდი ქსენონი
ცეზიუმი ბარიუმი ლანთანი ცერიუმი პრაზეოდიმიუმი ნეოდიმიუმი პრომეთიუმი სამარიუმი ევროპიუმი გადოლინიუმი ტერბიუმი დისპროზიუმი ჰოლმიუმი ერბიუმი თულიუმი იტერბიუმი ლუტეციუმი ჰაფნიუმი ტანტალი ვოლფრამი რენიუმი ოსმიუმი ირიდიუმი პლატინა ოქრო ვერცხლისწყალი თალიუმი ტყვია ბისმუტი პოლონიუმი ასტატი რადონი
ფრანციუმი რადიუმი აქტინიუმი თორიუმი პროტაქტინიუმი ურანი (ელემენტი) ნეპტუნიუმი პლუტონიუმი ამერიციუმი კიურიუმი ბერკელიუმი კალიფორნიუმი აინშტაინიუმი ფერმიუმი მენდელევიუმი ნობელიუმი ლოურენსიუმი რეზერფორდიუმი დუბნიუმი სიბორგიუმი ბორიუმი ჰასიუმი მეიტნერიუმი დარმშტადტიუმი რენტგენიუმი კოპერნიციუმი ნიჰონიუმი ფლეროვიუმი მოსკოვიუმი ლივერმორიუმი ტენესიუმი ოგანესონი
Ta

Db

(Upe)
რეზერფორდიუმიდუბნიუმისიბორგიუმი
ატომური ნომერი (Z) 105
ჯგუფი 5
პერიოდი პერიოდი 7
ბლოკი d-ბლოკი
ელექტრონული კონფიგურაცია [Rn] 5f14 6d3 7s2
ელექტრონი გარსზე 2, 8, 18, 32, 32, 11, 2
ელემენტის ატომის სქემა
Electron shell 105 Dubnium.svg
ფიზიკური თვისებები
აგრეგეგატული მდგომ. ნსპ-ში მყარი სხეული
სიმკვრივე (ო.ტ.) 21.6 გ/სმ3
ატომის თვისებები
ჟანგვის ხარისხი (+3), (+4), +5
ელექტროდული პოტენციალი
იონიზაციის ენერგია
  • 1: 665 კჯ/მოლ
  • 2: 1547 კჯ/მოლ
  • 3: 2378 კჯ/მოლ
ატომის რადიუსი ემპირიული: 139 პმ
კოვალენტური რადიუსი (rcov) 149 პმ
სხვა თვისებები
ბუნებაში მიიღება სინთეზაციით
მესრის სტრუქტურა კუბური მოცულობაცენტრირებული
Cubic-body-centered.svg
მაგნეტიზმი პარამაგნეტიკი
CAS ნომერი 53850-35-4
ისტორია
აღმოჩენილია independently by the Lawrence Berkeley Laboratory and the Joint Institute for Nuclear Research (1970)
სახელი დაარქვა Dubna, Moscow Oblast, Russia, site of Joint Institute for Nuclear Research
დუბნიუმის მთავარი იზოტოპები
იზო­ტოპი გავრცე­ლება­დობა ნახევ.
დაშლა
(t1/2)
რადიო.
დაშლა
პრო­დუქტი
262Db syn 34 s 67% α 258Lr
33% SF
263Db syn 27 s[1] 56% SF
41% α 259Lr
3% ε 263mRf
266Db syn 11 min SF
ε 266Rf
267Db syn 1.4 h[2] SF
268Db syn 16 h[3] SF
ε 268Rf
α[3] 264Lr
270Db syn 1 h 17% SF
83% α 266Lr

დუბნიუმი (ლათ. Dubnium; ქიმიური სიმბოლო — ), უნნილპენტიუმი (ლათ. Unnilpentium; ქიმიური სიმბოლო — ), ეკა-ტანტალი (Eka-tantalum) — 105-ე ელემენტი 1997 წლამდე სსრკ-ში და რუსეთში ცნობილი იყო როგორც ნილსბორიუმი (Ns) 

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

105-ე ელემენტი პირველად ამაჩქარებელში მიღებულ იქნა ქალაქ დუბნაში 1970 წელს გიორგი ფლიოროვის ჯგუფის მიერ 243Am-ის ბირთვების დაბომბვით 22Ne-ის[4] იონებით და მათგან დამოუკიდებლად ბერკლიში (აშშ-ში) რეაქციით 249Cf + 15N260Db + 4n.[5] თეორიული და გამოყენებითი ქიმიის საერთაშორისო კავშირის სამუშაო ჯგუფმა 1993 წელს დაასკვნა, რომ 105-ე ელემენტის აღმოჩენის პატივი გაყოფილი უნდა იყოს დუბნისა და ბერკლის ჯგუფებს შორის.[6]

სახელწოდების წარმომავლობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საბჭოთა მეცნიერებმა წამოაყენეს წინადადება ახალი ელემენტისათვის დაერქვათ სახელწოდება - ნილსბორიუმი (Ns) ნილს ბორის პატივსაცემად[7], ამერიკელებმა — ჰანიუმი (Ha), ოტო ჰანის საპატივცემლოდ, ურანის სპონტანური დაშლის აღმოჩენის ერთ ერთი ავტორისა[5]. 1994 წელს თეორიული და გამოყენებითი ქიმიის საერთაშორისო კავშირის კომისიამ წამოაყენა სახელწოდება ჟოლიოტიუმი (Jl), ჟოლიო-კიურის საპატივცემლოდ[8]; აქამდე ელემენტს ოფიციალურად ეწოდებოდა ლათინურად მისი რიცხობრივი აბრევიატურა  — უნნილპენტიუმი (Unp), ანუ უბრალოდ 105. სიმბოლების Ns, На, Jl ნახვა სხვა და სხვა წლებში გამოცემულ ელემენტების ცხრილებში შეიძლებოდა. თეორიული და გამოყენებითი ქიმიის საერთაშორისო კავშირის საბოლოო გადაწყვეტილებით 1997 წელს ელემენტს ეწოდა დუბნიუმი — რუსეთის ბირთვული ფიზიკის კვლევთი ცენტრის საპატივცემლოდ[9].

ცნობილი იზოტოპები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

იზოტოპი მასა ნახევარდაშლის პერიოდი[10] დაშლის ტიპი
255Db 255 წმ α-დაშლა 251Lr (80 %);
სპონტანური დაყოფა
256Db 256 წმ α-დაშლა 252Lr (64 %);
β-დაშლა в 256Rf (36 %);
სპონტანური დაყოფა (0,02 %)
257Db 257 წმ α-დაშლა в 253Lr
258Db 258 4,0 ± 1,0 წმ α-დაშლა 254Lr (67 %);
β-დაშლა 258Rf
259Db 259 0,51 ± 0,16 წმ α-დაშლა 255Lr
260Db 260 1,52 ± 0,13 წმ α-დაშლა 256Lr
261Db 261 1,8 ± 0,4 წმ α-დაშლა 257Lr
262Db 262 35 ± 5 წმ α-დაშლა 258Lr (67 %);
სპონტანური დაყოფა
263Db 263 წმ სპონტანური დაყოფა (55 %);
α-დაშლა 259Lr (41 %);
β-დაშლა 263Rf (3 %)
267Db 267 წთ. სპონტანური დაყოფა
268Db 268 სთ. სპონტანური დაყოფა

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Six New Isotopes of the Superheavy Elements Discovered. Berkeley Lab. News center. October 26, 2010
  2. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის Mc2022 არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  3. 3.0 3.1 Oganessian, Yu. Ts.; Utyonkov, V. K.; Kovrizhnykh, N. D.; et al. (29 September 2022). „First experiment at the Super Heavy Element Factory: High cross section of 288Mc in the243Am+48Ca reaction and identification of the new isotope 264Lr“. Physical Review C. 106 (3): L031301. doi:10.1103/PhysRevC.106.L031301.
  4. G. N. Flerov et al. On the synthesis of element 105, 1970, ტ. 160, № 1, გვ. 181-192.
  5. 5.0 5.1 Albert Ghiorso et al. New Element Hahnium, Atomic Number 105 // Physical Review Letters, 1970, ტ. 24, № 26, გვ. 1498 - 1503.
  6. R. C. Barber et al. Discovery of the transfermium elements, Pure and Applied Chemistry, 1993, ტ. 65, № 8, გვ. 1757-1814.
  7. იხ., მაგალითად, G. N. Flerov and G. M. Ter-Akopian {{{სათაური}}}, Progress in Particle and Nuclear Physics, 1987, ტ. 19, გვ. 197-239.
  8. Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry {{{სათაური}}}, Pure and Applied Chemistry, 1994, ტ. 66, № 12, გვ. 2419-2421.
  9. Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry {{{სათაური}}}, Pure and Applied Chemistry, 1997, ტ. 69, № 12, გვ. 2471-2473.
  10. Nudat 2.3