ვარშავის ისტორია

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
ქალაქის სიმბოლო - ვარშაველი სირინოზი 1659 წ.

ვარშავის ისტორიაპოლონეთის ისტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი. მოიცავს ვარშავის ისტორიას დაარსებიდან დღემდე. ვარშავის ისტორიაში გამორჩეული მოვლენებია:

დაარსება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თანამედროვე ვარშავის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ჯერ კიდევ ლუჟიცის კულტურას ეკუთვნის. პირველი გამაგრებული დასახლებები გაჩნდა ბრუდნოში (IX-X საუკუნეები), კამიონეკსა (XI საუკუნე) და უიაზდუვში (XII-XIII საუკუნეები). ბრუდნო იყო პატარა დასახლება დღევანდელი ვარშავის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. ის განადგურდა 1040 წელს მიეცლავის, მაზოვიის ერთ-ერთი თავადის, აჯანყების შემდეგ. ასევე მცირე დასახლებები იყო სოლეცი, გოცლავი და კამიონი. ეს უკანასკნელი გაჩნდა დაახლოებით 1065 წელს დღევანდელ რკინიგზის სადგურ "Warszawa Wschodnia"-სთან. უიაზდუვი კი შეიქმნა 1250 წელს დღევანდელ პოლონეთის რესპუბლიკის სეიმის ადგილსამყოფელთან. 1262 წელს ის ლიტვის დიდმა მთავარმა მინდაუგასმა დაარბია.

1281 წელს მაზოვიის ჰერცოგმა ბოლესლავ II-მ გააშენა დასახლება პატარა მეთევზეთა სოფელ Warszowa-სთან, უიაზდუვიდან დაახლოებით 3 კმ-ის დაშორებით. ხოლო უიაზდუვში კი ააგო ციხე, რომელიც ახლანდელი უიაზდუვის სასახლის ადგილას იდგა. მანვე ააშენა ვარშავის სამეფო სასახლე. ასე გაჩნდა დასახლება ძველი ვარშავა, რომელიც უკვე XIV საუკუნის დასაწყისში მაზოვის სამთავროს ჰერცოგების ერთ-ერთი რეზიდენცია გახდა. მათ მთავარ რეზიდენციად კი მაინც პლოცკი რჩებოდა. 1334 წელს ვარშავამ ქალაქის უფლებები მოიპოვა და მასში დასახლდნენ ვაჭრები ქალაქ ტორუნიდან. 1339 წელს ვარშავის საკათედრო ტაძარში გაიმართა ცნობილი სასამართლო საქმე კაზიმირ III ტევტონთა ორდენის წინააღმდეგ. 1356 წელს ვარშავაში ავგუსტინელთა ორდენის მონასტერი დაარსდა. ამ დროს ძველ ვარშავაში რამდენიმე შენობა აშენდა, მათ შორის ვარშავის იოანე ნათლისმცემლის სახელობის ტაძარი, რომელიც ბოლესლავის ძმამ და მემკვიდრემ, კონრად II-მ ააშენა.

მაზოვიის დედაქალაქი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : მაზოვიის სამთავრო.
გალავნის (1350 წ.) ნაშთები

XIV საუკუნეში ვარშავის ეკონომიკა დამყარებული იყო ხელოსნობასა და ვაჭრობაზე. ამ დროს ვარშავაში დაახლოებით 4500 ადამიანი ცხოვრობდა. ძველ ვარშავას 1350 და 1380 წლებში გალავანი შემოარტყეს. გალავნის შიგნით მიგრანტების (განსაკუთრებით ებრაელების) დასახლება მკაცრად რეგულირებული იყო. ამიტომ დასახლებები ჩნდებოდა გალავნის გარეთ, განსაკუთრებით კი მის ჩრდილოეთით. სწორედ ამ ნაწილს ახალი ქალაქი ეწოდა და მან 1408 წელს ქალაქის უფლებები მიიღო. ამ წლიდან ორივე ქალაქს საკუთარი მმართველობა გააჩნდა. განსაკუთრებით აღმავლობა განიცადა ქალაქმა მეფე იანუშ I-ის დროს. ამ უკანასკნელმა 1413 წელს მაზოვიის სამთავროს დედაქალაქი ჩერსკიდან ძველ ვარშავაში გადაიტანა. სწორედ ამ დროს აშენდა ძველსა და ახალ ვარშავაში გოთური შენობების უმეტესობა, მათ შორის ვარშავის წმინდა ანას ეკლესია (1454 წ.). შენობების დიდი ნაწილი დაიწვა 1515 წელს მოსკოვის დიდი სამთავროსა და ლიტვის ომის დროს[1]

წმინდა ანას ეკლესიის ინტერიერი

მზარდი სოციალური კონტრასტის გამო 1525 წელს ვარშავაში მოხდა ღარიბთა აჯანყება მდიდრების წინააღმდეგ. შედეგად ქალაქის ხელმძღვანელობა იძულებული გახდა ძალაუფლება გაეყო ორგანოებთან, რომლებშიც მოქალაქეები იყვნენ წარმოდგენილები. 1526 წელს დამოუკიდებელი არსებობა შეწყვიტა მაზოვიის საჰერცოგომ და პოლონეთის სამეფოს შემადგენლობაში მოექცა. ჭორების თანახმად მაზოვიის უკანასკნელი ჰერცოგები სტანისლავ I და იანუშ III პოლონეთის დედოფლის, ბონა სფორცასა და მეფე სიგიზმუნდ I-ის ბრძანებით მოწამლეს. 1548 წელს გარდაიცვალა პოლონეთის მეფე სიგიზმუნდ I და მისი მეუღლე, ბონა სფორცა ვაველიდან უიაზდუვის სასახლეში გადავიდა. თუმცა მისი შვილი, სიგიზმუნდ II ავგუსტი მაინც კრაკოვიდან მართავდა ქვეყანას. მაზოვიის ინკორპორაციამ პოლონეთის სამეფოში ეკონომიკის სწრაფ განვითარებას შეუწყო ხელი, ეს უპირველესად, მოსახლეობის ზრდაზე აისახა: ქალაქის მცხოვრებთა რიცხვი 20 000-ს გაუტოლდა.

რეჩპოსპოლიტას შემადგენლობაში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1569 წელს გაფორმდა ლუბლინის უნია, რომლის თანახმადაც შეიქმნა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა. უნიით დადგინდა მეფეების სეიმის მიერ არჩევის წესი და ვარშავა პოლონეთის რესპუბლიკის სეიმის მუდმივი ადგილსამყოფელი გახდა. ამ ფაქტთან დაკავშირებით იტალიელმა არქიტექტორმა, ჯოვანი დი კვადრომ ვარშავის სამეფო სასახლეს რესტავრაცია ჩაუტარა რენესანსის სტილში. რეჩ პოსპოლიტას მეფეთა პირველი არჩევნები 1573 წელს ვარშავის უბან კამიონეკში გაიმართა და მეფედ ანრი III ვალუა აირჩიეს. შემდეგი არჩევნები შედგა 1575 წელს ვოლაში და პოლონეთის მეფედ არჩეულ იქნა სტეფანე ბატორი. ვარშავაშივე გაფრომდა ვარშავის კონფედერაცია, რომელმაც გამოაცხადა რელიგიის თავისუფლება პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაში.

ვარშავა XVI საუკუნის ბოლოს

1596 წელს მეფე სიგიზმუნდ III ვაზამ თავისი რეზიდენცია ვარშავაში გადაიტანა და ამით ის რეჩ პოსპოლიტას თანადედაქალაქად აქცია. გადაწყვეტილების ერთ-ერთი მიზეზი ვარშავის მდებარეობა იყო. ის თანაბრად იყო დაშორებული კრაკოვისა და ვილნიუსიდან, ამასთან ვარშავა კი ახლოს მდებარეობდა გდანსკთან, რომელიც შვედებთან ურთიერთობაში მნიშვნელოვანი ადგილი იყო და რუსეთის საზღვართანაც. გადაწყვეტილებას ხელი შეუწყო კრაკოვში ვაველის სამეფო სასახლეში გაჩენილმა ხანძარმა. მეფის არქიტექტორმა, სანტა გუჩიმ დაიწყო ვარშავის სამეფო სასახლის რეკონსტრუქცია ბაროკოს სტილში. მეფე სასახლეში მხოლოდ დროებით რჩებოდა, ხოლო საბოლოოდ ახალ სასახლეში ბინა 1611 წელს, რეკონსტრუქციის დასრულების შემდეგ, დაიდო. ვარშავის გადაქცევამ პოლონეთის მთავარ ქალაქად კიდევ უფრო გაზარდა მისი მოსახლეობა. ამ დროისთვის გალავანს შიგნით იდგა 169 სახლი, ახალ ვარშავაში - 204, ხოლო გარეუბნებში - 320. 1576 წელს აშენდა პირველი მუდმივი ხიდი, რომელმაც ვარშავა დაუკავშირა ვისლას მარჯვენა სანაპიროზე გაჩენილ ახალ დასახლებას - პრაგას. ხიდი 500 მეტრის სიგრძის იყო და იმ დროინდელ ეროპაში ერთ-ერთ ყველაზე გრძელ ხიდს წარმოადგენდა. 1603 წელს ხიდი ყინვამ დაანგრია და 1775 წლამდე ვისლაზე მუდმივი ხიდი აღარ აშენებულა. მომდევნო წლებში ქალაქის ტერიტორია ფართოვდებოდა. იქმნებოდა კერძო გარეუბნები, რომლებსაც იქ დასახლებული თავადაზნაურობა საკუთარი კანონებით მართავდა. ასეთ უბნებში სახლობდნენ ხელოსნები და ვაჭრები. ერთ-ერთი ასეთი გარეუბანი იყო პრაგა, რომელსაც ქალაქის ქარტია მიენიჭა 1648 წელს. ვითარდებოდა გოტიკური არქიტექტურა. 1607 წლის ხანძრის შემდეგ შენობებათა უმრავლესობა რენესანსის სტილის არქიტექტურით აღადგინეს. ამ დოისთვის ქალაქის მოსახლეობა 50000 უტოლდებოდა. კრაკოვის გარეუბნის გასწვრივ ვარშავის სამეფო გზაზე გაჩნდა მდიდრული სასახლეები. 1637 წელს მეფე ვლადისლავ IV-მ ჩამოაყალიბა პირველი თეატრი ვარშავაში, ხოლო 1643 წელს ციხის მოედანზე დადგა სიგიზმუნდის ძეგლი, პირველი საერო ძეგლი ქალაქში. 1661 წელს გაჩნდა პირველი ბეჭდური გაზეთი „ვარშავის მერკური".

XVII საუკუნის შუა წლებში ჩრდილოეთის მეორე ომის დროს ქალაქმა მძიმე დარბევები განიცადა. ვარშავა დაარბიეს შვედებმა, ბრანდენბურგელებმა და ტრანსილვანიელებმა 1655-1657 წლებში. დარბევების დროს, ძირითადად შვედებმა, მოიპარეს უამრავი წიგნი, ქანდაკება, ნახატი და ხელოვნების სხვა ნიმუში.[2] განადგურდა და გაიძარცვა ვარშავის მდიდრული სასახლეები. შვედების დარბევები იმდენად აისახა ხალხის მეხსიერებაზე, რომ 23 ივნისი, შვედეთის ჯარის მიერ ქალაქის დატოვების თარიღი, ქალაქის დღედ აღინიშნება.

ვარშავასა და მის შემოგარენის ხელახლა აყვავება უკავშირდება მეცენატსა და ხელოვნების მოყვარულ იან III სობესკის. ამ დროს გაბატონდა ბაროკოს არქიტექტურა. იან სობესკი ყურადღებას აქცევდა ვარშავის სამხრეთ გარეუბნების განვითარებას და 1677 წელს ვილანუვში, ძველი ვარშავიდან სამხრეთით 10 კმ-ით დაშორებულ სოფელში, დაიწყო ვერსალის მსგავსი, ფრაგული ბაღებით დამშვენებული ვილანუვის სასახლის მშენებლობა. მან ვარშავაში ჩაიყვანა იმ დროისთვის ცნობილი არქიტექტორები: ტილმან ვან გამერენი და ანდრეას შლუტერი. ამ დროს აშენდა ცნობილი ოსტროგსკისა და კრაშინსკის სასახლეები.

მეფე იან მესამე სობესკის გარდაცვალების შემდეგ პოლონეთმა დასუსტება დაიწყო. 1697 წელს მეფედ აირჩიეს საქსონელი ავგუსტუს II მკაცრი, რომელიც პოლონეთზე მეტ ყურადღებას საკუთარ მშობლიურ მხარეს აქცევდა. პოლონეთის თავად-აზნაურობა იბრძოდა, რათა პოლონეთისთვის დაებრუნებიათ ადრინდელი ძალა. ამასობაში მეზობელი ქვეყნები, რუსეთის იმპერია პეტრე დიდისა და შვედეთი კარლ XII-ის მეთაურობით, ცდილობდნენ პოლონეთის ხარჯზე გაეზარდათ საკუთარი ტერიტორიები. 1700 წელს ამ ორ ქვეყანას შორის ჩრდილოეთის დიდი ომი დაიწყო. ავგუსტუს მეორემ შვედეთის მხარე დაიჭირა. სუსტი პოლონეთი ბრძოლების ასპარეზი გახდა. ვარშავა რამდენიმეჯერ მოექცა ალყაში და რამდეჯმერმე მოუწია სერიოზული კონტრიბუციის გადახადა.[3] პირველად ის 1702 წელს შვედეთის არმიამ აიღო. შვედების გავლენით, პოლონეთის არისტოკრატიამ გადააყენა მეფე ავგუსტუსი და მის ნაცვლად შვედების მხარდამჭერი სტანისლავ ლეშჩინსკი აირჩია[4] თუმცა 1704 წლის 1 სექტემბერს, 5 დღიანი არტილერიული შეტევის შემდეგ ვარშავა აიღო საქსონიის არმიამ ავგუსტუს მკაცრის მეთაურობით.[5] 1705 წლის 31 ივლისს მან კვლავ დაკარგა ვარშავა, დამარცხდა რა მისი პოლონურ-ლიტვურ-საქსონური 10 000 კაციანი ჯარი 2000 კაციან შვედურ ჯართან. ამის შემდეგ, ოქტომბერში, სტანისლავ ლეშჩინსკი ოფიციალურად ეკურთხა მეფედ. 1707 წელს, ავგუსტუს II მკაცრისა და კარლ XII-ის ზავის თანახმად ვარშავა დაიკავა რუსულმა ჯარმა, თუმცა მხოლოდ ორი თვით. ლეშჩინსკიმ იმეფა 1709 წლამდე, სანამ რუსეთმა შვედეთი პოლტავის ბრძოლაში არ დაამარცხა და არ აიძულა ის, დაეტოვებინა პოლონეთი. ამის შემდეგ ავგუსტ მკაცრი კვლავ გახდა პოლონეთის მეფე. 1713 წლის შემდეგ რუსებისა და საქსონელების ჯარი მუდმივად იდგა ვარშავაში, რაც მძიმე ტვირთი იყო მოსახლეობისთვის. ამას თან დაერთო ეპიდემია (1708) და წყალდიდობა (1713). ავგუსტუს II მკაცრი 1733 წელს გარდაიცვალა. მისი სიკდვილის შემდეგ პოლონეთის თავადაზნაურობამ კვლავ სტანისლავ ლეშჩინსკი აირჩია მეფედ. თუმცა ეს არ შეესაბამებოდა რუსეთისა და ავსტრიის იმპერიების ინტერესებს. რუსეთის ჩარევის შედეგად ერთ თვეში მეფედ ავგუსტუს III აირჩიეს. განსხვავებულმა პოლიტიკურმა ინტერესებმა და სიმპათიებმა ლეშჩინსკის, ავგუსტ III-ს, რუსეთს, შვედეთს, ავსტრიას, საქსონიასა და საფრანგეთს შორის გამოიწვია ომი პოლონეთის მემკვიდრეობისთვის. ამ ომში პოლონეთი კვლავ მხოლოდ ბრძოლის ველად იქცა. ვარშავა კვლავ ბრძოლებში ჩაერთო.

მიუხედავად პოლიტიკური სისუსტისა, საქსონიელთა მმართველობისას ვარშავა ეკონომიკურად განვითარდა. ამ დროს ვარშავაში ჩავიდნენ საქსონიელი არქიტექტორები, რომლებმაც ვარშავაში დრეზდენის მსგავსი განაშენიანება შექმნეს. 1713 წლიდან დაიწყო ქალაქში საქსონური ღერძის შექმნა. მისი შემადგენელი ნაწილები იყო საქსონური სასახლე და საქსონური ბაღი. ბაღი რომელიც 1727 წელს საჯარო გახდა. ეს იყო ერთ-ერთი პირველი საჯარო ბაღი ევროპაში. 1740 წელს სტანისლავ კონარსკიმ დააარსა Collegium Nobilium - უნივერსიტეტი წარჩინებულთა ვაჟებისთვის, რომელიც ვარშავის უნივერსიტეტის წინამორბედად მიიჩნევა. 1742 წელს შეიქმნა საქალაქო კომიტეტი, რომლის უფლებამოსილებაში შედიოდა ტროტურებისა და კანალიზაციის სისტემის მოწყობა. 1747 წელს გაიხსნა ზალუსკის ბიბლიოთეკა, პირველი საჯარო ბიბლიოთეკა პოლონეთში, რომელიც დააარსეს ძმებმა იუზეფ ანჯეი ზალუსკიმ და ანჯეი სტანისლავ ზალუსკიმ. 1780 წლის ბოლოსთვის ბიბლიოთეკაში ინახებოდა 400 000 ექსპონატი[6]. 1748 წელს გაიხსნა ვარშავის ოპერა. 1755 წელს ეფრაიმ შროგერმა ააშენა ლელეველის სასახლე.

ვარშავის რუკა (1762)

1764 წელს პოლონეთის ახალ მეფედ აირჩიეს სტანისლავ ავგუსტ პონიატოვსკი. ამ დროს ვარშავა კლასიცისტური არქიტექტურის ერთ-ერთ ნიმუშად იქცა. სტანისლავ პონიატოვსკიც ვარშავას სამხრეთის მიმართულებით ავითარებდა. მან გააშენა ქუჩა ნოვი სვიატი, ლაჟიენკის კომპლექსი, რაინდთა სკოლა, ზარაფხანა და დიდი თეატრი ვოიჩეხ ბოგუსლავსკის მეთაურობით. ვარშავის მოსახლეობის რაოდენობამ 150 000-ს მიაღწია. 1765 წელს ვარშავაში შეიქმნა კადეტთა სკოლა. მიუხედავად სახელწოდებისა, ეს არ იყო სამხედრო სკოლა, არამედ ეს იყო პირველი საჯარო სკოლა. 1770 წელს ქუჩებს სახელები ეწოდათ, სახლები კი დაინომრა. 1773 წელს დაარსდა მსოფლიოში პირველი განათლების სამინისტრო - განათლების ეროვნული კომისია. 1775 წელს კვლავ აიგო ხიდი მდინარე ვისლაზე. ამ პერიოდში ვარშავა ადრეულ კაპიტალისტურ ქალაქად იქცა. პოლიტიკური აქტიურობის ზრდა, პროგრესული იდეები, პოლიტიკური და ეკონომიკური ცვლილებები - ყოველივე ეს აისახა ქალაქზე. მისმა არქიტექტურამ დაიწყო იმ დროის ტენდენციებისა და მისწრაფებების ასახვა. ვითარდებოდა მრეწველობა, იზრდებოდა მუშათა რიცხვი, მატულობდნენ ვაჭრები და ფინანსისტები. მაღალი იყო გლეხების მიგრაცია სოფლებიდან. განვითარდა უძრავი ქონების ბაზარი. შენდებოდა წარჩინებულთა კლასის სასახლეები, საშუალო კლასი აშენებდა საკუთარ სახლებს, რაც თვალსაჩინოს ხდიდა სოციალურ დიფერენციაციას. სტანისლავ ავგუსტ პონიატოვსკიმ შეუცვალა ვარშავის სამეფო სასახლეს ინტერიერი და მანვე ვარშავა კულტურისა და ხელოვნების ცენტრად აქცია [7][8] ამან ვარშავას "აღმოსავლეთის პარიზი"ს თიკუნი მოუტანა.[9]

ვარშავა, ბერნარდო ბელოტოს ნახატი, 1770 წ.

1788 წელს შეიკრიბა ე.წ. ოთხწლიანი სეიმი, რომელმაც დაიწყო მსჯელობა პოლიტიკური სიტუაციის გამოსწორებასა და სრული დამოუკიდებლობის აღდგენაზე. 1798 წელს, სეიმის მიმდინარეობისას ჩატარდა ე.წ. შავი პროცესია, სადაც დემონსტრანტები ითხოდნენ პოლიტიკური უფლებების მინიჭებას. რამდენადაც პოლონეთი 1772 წლიდან, პოლონეთის პირველი დანაწილების შემდეგ, პრაქტიკულად რუსეთის პროტექტორატი იყო, ასეთი შეკრების ჩატარებისთვის საჭირო იყო იმპერატორ ეკატერინე II-ის თანხმობა, თუმცა ის ვერ ხედავდა აქედან რაიმე საფრთხეს. ეკატერინეს მხოლოდ პოლონეთის დახმარება სჭირდებოდა ოსმალეთის წინააღმდეგ ბრძოლაში. 1791 წლის 21 აპრილს სეიმმა მიიღო ქალაქის აქტი, რომელმაც საბოლოოდ გააუქმა ქალაქის ცალკეული უბნების სხვადასხვა მმართველობა და დააკანონა ქალაქი ერთიან ურბანულ ორგანიზმად ერთი ადმინისტრაციის ქვეშ. ამიტომაც 21 აპრილს ვარშავის დღე აღინიშნება. ყველასთვის მოულოდნელად, იმავე წლის 3 მაისს სეიმმა მიიღო პოლონეთის კონსტიტუცია. ეს იყო პირველი კონსტიტუცია იყო ევროპაში და მეორე კონსტიტუცია მსოფლიოში (აშშ 1787 წლის კონსტიტუციის შემდეგ. მას ოფიციალურად „მთავრობის აქტი" ერქვა. კონსტიტუციამ მხოლოდ ერთ წელიწადს იმოქმედა. 1792 წელს რუსეთ-ოსმალეთის ომი დასრულდა და იმპერატორმა ეკატერინამ პოლონეთისთვისაც მიიცალა. 1793 წელს მოხდა პოლონეთის მეორე დანაწილება.

პრაგის შტურმი, 1810 წლის ნახატი

ეს გახდა საფუძველი 1794 წელს ვარშავის აჯანყებისა. ეს იყო ქალაქის მოსახლეობის ამბოხი, რომელიც მიზნად ისახავდა დედაქალაქის გათავისუფლებას რუსეთის კონტროლიდან. აჯანყება დაიწყო მეწაღე იან კილინსკიმ. აჯანყება მიმდინარეობდა 1794 წლის 17-19 აპრილს. ქალაქის აჯანყება საერთოპოლონურ კოშჩიუშკოს აჯანყებაში გადაიზარდა. თუმცა იმავე წლის 10 ოქტომბერს აჯანყება დასრულდა მაციეოვიცეს ბრძოლაში პოლონელთა დამარცხებით. ვარშავაში მიმდინარე ბრძოლამ ძალაუფლებისათვის და მოსახლეობის დემონსტრაციებმა ხელი შეუშალეს გენერალ იუზეფ ზაიაჯეკს, ქალაქის სრულ გამაგრებაში. ამ დროს კი რუსებმა უკვე 3 ნოემბერს მიაღწიეს ვარშავის აღმოსავლეთ უბან პრაგას, სადაც გაიმართა პრაგის ბრძოლა. 4 საათის ბრძოლის შემდეგ რუსებმა სრულად დაამარცხეს პოლონეთის ჯარი. მხოლოდ მცირე ნაწილმა მოახერხა გარემოცვის გარღვევა, უკან დახევა და ხიდის გადაკვეთა. ბრძოლის დასრულების შემდეგ, გენერალ ალექსანდრე სუვოროვის მიერ გაცემული ბრძანების მიუხედავად, რუსებმა დაიწყეს ვარშავის გადაწვა. ეს იყო შურისძიება ვარშავაში 1794 წლის გაზაფხულზე რუსული გარნიზონის ნახევრის, დაახ. 2000 კაცის განადგურების გამო[10] თითქმის მთელი ქალაქი დაიწვა, პრაგას ყველა მცხოვრები მოკლეს. დახოცილთა საერთო რიცხვი უცნობია. სავარაუდოდ, ის 20000 უტოლდება.[11] ბრიტანეთის ელჩი, უილიამ გარდინერი წერდა ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრს, რომ შტურმი პრაგის დამცავი ხაზებზე გამოირჩეოდა სრულიად ზედმეტი ბარბაროსობით.[12]

ვარშავის საჰერცოგო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : ვარშავის საჰერცოგო.

კოშჩიუშკოს აჯანყების მარცხის შემდეგ, 1795 წელს მოხდა პოლონეთის მესამე დანაწილება და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა საბოლოოდ დაიშალა. სახელმწიფოს ტერიტორია გაიყვეს რუსეთმა, პრუსიამ და ავსტრია-უნგრეთის იმპერიამ. ვარშავა მოხვდა პრუსიის ნაწილში და 1798 წლიდან გახდა სამხრეთ პრუსიის დედაქალაქი. სამხრეთ პრუსიაში შედიოდნენ პოზნანი და კალიში. 1806 წელს ნაპოლეონმა ვარშავა პრუსიელთა ბატონობისგან გაათავისუფლა და 1807 წელს ტილზიტის ზავის შემდეგ ფრანგული პროტექტორატის ქვეშ შეიქმნა ვარშავის საჰერცოგო. მიიღეს ახალი კონსტიტუცია და 12 წლიანი პაუზის შემდეგ კვლავ შეიკრიბა სეიმი. პოლონეთის ტერიტორიაზე ამოქმედდა ნაპოლეონის კოდექსი, ევროპის ერთ-ერთი პირველი სამოქალაქო სამართლებრივი კოდექსი. ამ კოდექსს ემყარება პოლონეთის მოქმედი, 1964 წელს მიღებული სამოქალაქო კოდექსი. პოლონეთის ბოლო მეფის მემკვიდრემ, გენერალმა იოზეფ პონიატოვსკიმ აღადგინა 200 ათას კაციანი არმია. რაშინის ბრძოლაში გამარჯვების შემდეგ საჰერცოგომ შეიერთა ქალაქი კრაკოვი და მისი მიმდებარე ტერიტორიები, რომლებიც პოლონეთის მესამე დანაწილების შემდეგ ავსტრია-უნგრეთის იმპერიის შემადგენლობაში იყო მოქცეული. პონიატოვსკის არმია მონაწილეობდა ნაპოლეონის რუსულ კამპანიაში და ლაიფციგის ბრძოლაში, სადაც მდინარე ელზასში დაიღუპა თავად პონიატოვსკი. მიუხედავად იმისა, რომ პონიატოვკი ჰერცოგი არ ყოფილა, ის საჰერცოგოს სიმბოლოდ იქცა. 1814-15 წლებში ვარშავაში დაიდგა ბელტერ ტორვალდსენის, დანიელი კლასიცისტის მიერ გენერალ პონიატოვსკის პატივსაცემად შექმნილი ძეგლი.

რუსეთის პოლონეთის შემადგენლობაში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : პოლონეთის სამეფო.

ვარშავის საჰერცოგომ იარსება 1813 წლამდე, სანამ ის მეექვსე ანტიფრანგული კოალიციის ჯარებმა არ აიღეს. 1815 წელს ვენის კონგრესმა ვარშავის საჰერცოგოს ნაცვლად პოლონეთის სამეფო, იგივე „რუსეთის პოლონეთი" შექმნა და ის რუსეთის იმპერიას გადასცა. ამ პერიოდში რუსეთის იმპერატორი იყო ლიბერალური შეხედულებების ალესანდრე I, რომელმაც თავისი წვლილი შეიტანა ვარშავის განვითარებაში. 1816 წელს Collegioum Nobilum-ის საფუძველზე დაფუძნდა ვარშავის უნივერსიტეტი, ხოლო ერთი წლის შემდეგ კი ვარშავის საფონდო ბირჟა. 1817 წელს მიიღეს კონსტიუცია, რომელიც სეიმს გარკვეულ უფლებამოსილებებსაც კი ანიჭებდა. 1825 წელს ანტონიო კორაციმ დაიწყო ვარშავის დიდი თეატრის მშენებლობა. 10-20-იან წლებში ვარშავაში მოღვაწეობდა ახალგაზრდა ფრიდერიკ შოპენი. ქალაქში მოხდა ინდუსტრიალიზაცია, გაჩნდა ახალი ფაბრიკები, შეიცვალა ქალაქის რატუშის ადგილმდებარეობა. ადრე რატუშა ძველი ვარშავის პატარა შენობაში იმყოფებოდა, თუმცა ქალაქის მასშტაბების ზრდის გამო მას უფრო დიდი შენობა სჭირდებოდა. 1818 წელს რატუშა გადავიდა იაბლონოვსკის სასახლეში, თეატრალურ მოედანზე, სადაც ის მდებარეობდა მეორე მსოფლიო ომამდე.

არსენალის შტურმი 1830 წელს

ალექსანდრეს გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე ავიდა მისი მემკვიდრე კონსერვატორი ნიკოლოზ I. ნიკოლოზის დროს გახშირდა სეიმის უგულვებელყოფისა და პოლონეთის კონსტიტუციის დარღვევის ფაქტები, რამაც 1830 წელს ნოემბრის აჯანყება გამოიწვია. 30 ნოემბერს აჯანყებულები თავს დაესხნენ დაიწყო არსენალსა და ბელვედერს, სადაც იყო კონსტანტინ პავლოვიჩის, პოლონეთის ფაქტობრივი მმართველის რეზიდენცია. აჯანყება თავიდან წარმატებული იყო და გადაიზარდა პოლონეთ-რუსეთის ომში. რუსული ჯარი იძულებული გახდა, დაეტოვებინა ვარშავა და მისი შემოგარენი. მთავარი ბრძოლა 1831 წლის 25 თებერვალს გრახოვის მიდამოებში გაიმართა. გრახოვი იმ დროს ვარშავის მეზობელი სოფელი იყო, დღეს კი მისი ერთ-ერთი უბანია. აჯანყება დამარცხდა პოლონელ გენერალთა შეუთანხმებლობის გამო. დაახლოებით 30.000 ვარშაველი ემიგრაციაში წავიდა დასავლეთ ევროპასა და ამერიკაში. მათ შორის იყვნენ ფრიდერიკ შოპენი და ადამ მიცკევიჩი. მარცხმა პოლონეთის ავტონომია კიდევ უფრო შეამცირა. დამყარდა სახმედრო ადმინისტრაცია და დაიწყო რეპრესიები. 1832 წელს იმპერატორმა დაითხოვა სეიმი, დაშალა არმია და დაიხურა უნივერსიტეტი. ახალი ვარშავის ჩრდილოეთით არსებული ფერმების ტერიტორიაზე გაშენდა ციტადელი საპატიმროთი პოლიტიკური პატიმრებისთვის.

მართლმადიდებლურად გადაკეთებული ეკლესია ვარშავაში

თუმცა დროთა განმავლობაში იმპერატორთა მკაცრი პოლიტიკა შერბილდა. 1845 წელს გაიყვანეს პოლონეთის სამეფოში პირველი, ხოლო რუსეთის იმპერიაში მეორე რკინიგზა ვარშავა-ვენის რკინიგზა, ხოლო 1862 წელს - ვარშავა-სანქტ-პეტერბურგის რკინიგზა. ქალაქის განვითრება ხდებოდა პოლონელთა ეროვნული იდენტობასთან ინტენსიური ბრძოლის პარალელურად. რუსული მმართველობა ხურავდა პოლონურ სკოლებს იხურებოდა და მათ ნაცვლად აშენებდა მართლმადიდებლურ ტაძრებს. ეს პოლონელთა წინაარმდეგობას იწვევდა. 1861 წლის 27 თებერვალს გაიმართა დემონსტრაცია, რომელსაც ქალაქის მმართველობამ ცეცხლი გაუხსნა და 5 ადამიანი დაიღუპა. 1863 წლის 2 იანვარს ახალი პარტიზანული ხასიათის აჯანყება დაიწყო, რომელიც იანვრის აჯანყების სახელითაა ცნობილი. აჯანყებისას შეიქმნა იატაკქვეშა პოლონეთის ეროვნული მთავრობა [13]

აჯანყების დამარცხებამ პოლონეთის გაუქმება და პოლონეთის სრული ანექსია გამოიწვია. ვარშავა აღმოჩნდა სიდიდით მესამე ქალაქი რუსეთის იმპერიაში მოსკოვისა და სანქტ-პეტერბურგის შემდეგ. რუსეთთან საზღვრისა და სავაჭრო ბარიერების მოშლამ ეკონომიკური ბუმი და ვაჭრობის ზრდა გამოიწვია, რაც პირველ მსოფლიო ომამდე გაგრძელდა. ქალაქის ეკონომიკური ცენტრი სამეფო გზისა და მის გასწვრივ ვითარდებოდა. აქ გაჩნდა სავაჭრო და კულტურული შენობები ისტორიზმისა და ეკლექტიზმის სტილით. 1864 წელს აიგო პირველი რკინის ხიდი ქვის საფუძველზე, ხოლო 1874 და 1908 წლებში - ორი საკრინიგზო ხიდი. 1862 წელს ხელახლა გაიხსნა ვარშავის უნივერსიტეტი, ხოლო 1898 წელს გაიხსნა ტექნიკური უნივერსიტეტი. განსაკუთრებით აღმავლობას განიცდიდა პრაგა, რომელიც დაინგრა კოშჩიუშკოს აჯანყებისა და ნაპოლეონ I-ის ომების დროს. ვიტარდებოდა კულტურა და მეცნიერებაც. 1867 წელს ახალ ვარშავაში დაიბადა ნობელის პრემიის ორგზის ლაურეატი მარი სკლოდოვსკა-კიური. ამ პერიოდის პოლონური პოზიტივიზმის წარმომადგენლები იყვნენ მწერალები ბოლესლავ პრუსი და ჰენრიკ სენკევიჩი. ეს უკანასკნელი ვარშავის კათედრალშია დაკრძალული. ვარშავაშივე ცხოვრობდა ჯოზეფ კონრადი.

განსაკუთრებით აყვავდა ქალაქი სოკრატეს სტარენკევიჩის მმართველობისას. სტარენკევიჩი იყო რუსი გენრალი, რომელიც ალესანდრე III-მ დანიშნა ვარშავას მმართველად 1875-92 წლებში. მისი მმართველობისას მოეწყო კონკა, გარე განათება, ბუნებრივი აირით მომარაგება. 1881 წელს გაკეთდა წყალგაყვანილობა და კანალიზაცია, რაზეც ინგლისელი ინჟინრები უილიამ ლინდლი და მისი შვილი უილიამ ჰიერლაინ ლინდლი მუშაობდნენ. სტარენკევიჩმა დააარსა ბრუდნოს სასაფლაო, რომელიც დღემდე ყველაზე დიდი სასაფლაოა ევროპაში. მიუხედავად იმისა, რომ სტარენკევიჩი ოკუპანტი ქვეყნის წარმომადგენელი იყო, მისი სახელი ვარშაველებმა ქალაქის ერთ-ერთ მოედანს უწოდეს. 1900 წელს აშენდა ვარშავის ეროვნული ფილარმონია, სადაც იგნაცი იან პადერევსკი მოღვაწეობდა. 1904 წელს ააშენეს პირველი ელექტრო სადგური და ქუჩებში ელექტრო განათება დაამონტაჟეს. 1908 წელს ამოძრავდა პირველი ელექტრო ტრამვაი. 1914 წელს კი ქალაქის მესამე ხიდი გაიხსნა.

1897 წელს ვარშავის მოსახლეობის 56%-ს პოლონელები, 35.8%-ს ებრაელები და 4,9%-ს რუსები შეადგენდნენ.[14] 1905 წელს ვარშავაში სოციალური გამოსვლები დაიწყო. გამოსვლებს წინ უძღოდა რუსეთის დამარცხება იაპონიასთან ომში და სისხლიანი კვირა სანქტ-პეტერბურგში. აქციების თანაორგანიზატორი იყო როზა ლუქსემბურგი, რომელიც ვარშავაში გაიზარდა. დემონსტრაციები კაზაკებმა დაშალეს.

გერმანული ავიაციის მიერ ქალაქის დაბომბვა

პირველი მსოფლიო ომის დაწყებიდან ერთი წლის შემდეგ, 1915 წელს ვარშავა გერმანელებმა აიღეს და დაარბიეს. რუსებმა უკან დახევისას მოშალეს ხიდები და თან წაიღეს იარაღი და აღჭურვილობა, რამაც ქალაქის დაცვა გაართულა. შეიქმნა პოლონეთის სარეგენტო სამეფო, რომელსაც მართავდა გერმანიისა და ავსტრიის სატელიტი დროებითი მთავრობა. გერმანელებს, რომელსაც ჰანს ფონ ბესელერი მეთაურობდა, პოლონელთა მხარდაჭერა სჭირდებოდათ რუსების წინააღმდეგ, ამიტომ მათ მიმართ მეგობრულობით გამოირჩეოდნენ: აღდგა სწავლება პოლონურ ენაზე, ხელახლა გაიხსნა ვარშავის ტექნიკური უნივერსიტეტი, ეკონომიკის სკოლა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა უნივერსიტეტი. სასიკეთო ცვლილებებიდან უმთავრესი კი ვარშავის ტერიტორიის გაფართოება იყო, რასაც რუსული ადმინისტრაცია ეწინააღმდეგებოდა. 1916 წლის აპრილში ვარშავას 115 კვადრატული კილომეტრის ფართობის მქონე ტერიტორია დაემატა. ამ დროს მოსახლეობა ერთ მილიონს შეადგენდა. 1918 წლის 8 ნოემბერს გერმანულმა შენაერთებმა დატოვეს ქალაქი. ძალაუფლება ხელში მარშალმა იუზეფ პილსუდსკიმ აიღო. ეს დღე - 1918 წლის 11 ნოემბერი - პოლონეთის დამოუკიდებლობის დღედ ითვლება. ვარშავა კი პირველად გახდა დამოუკიდებელი პოლონეთის დედაქალაქი.

მეორე რესპუბლიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დამოუკიდებლობის პირველი წლები რთული გამოდგა. მიზეზები ბევრი იყო, მათ შორის ჰიპერინფლაცია და პოლონეთ-საბჭოთა რუსეთის ომი 1920 წელს. ბრძოლებს, რომლებიც 13-16 აგვისტოს ვარშავასთან იმართებოდა და სადაც პოლონელებმა მარშალ იუზეფ პილსუდსკის მეთაურობით რუსები უკუაგდეს — ვისლას სასწაული ეწოდა.[15] ამით პოლონეთმა რევოლუციის ექსპორტის იდეა შეაჩერა.[16] ცენტრალური ევროპის ქვეყნებმა 24 წლით აირიდეს თავიდან კომუნისტური მმართველობა, ხოლო დასავლეთ ევროპის ქვეყნები, სადაც ქუჩებში რევოლუციური ციებ-ცხელება იყო, გადაურჩნენ დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლას. მიუხედავად ამისა, ვისლას სასწაულის სამხედრო და პოლიტიკური მნიშვნელობა მაშინდელ ევროპულ პოლიტიკაში სათანადოდ ვერ იქნა გააზრებული.[17] ამ დღის სახსოვრად 15 აგვისტო პოლუნური არმიის დღედ გამოცხადდა. ომი პოლონელებსა და რუსებს შორის ეთნიკურ დაპირისპირებაში გადაიზარდა, რასაც მოყვა ვარშავაში ყველა მართლმადიდებლური ტაძრის, გარდა ორისა, დანგრევა. 20-იანი წლების პოლიტიკურმა ვნებათაღელვებმა ტრაგედია გამოიწვია: 1922 წლის 16 დეკემბერს ზახეტას გალერეაში ელიგიუშ ნივიადომსკიმ, ფსიქიკური პრობლემების მქონე მხატვარმა, რომელიც მემარჯვენე მიმართულების პოლონეთის ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიას მიეკუთვნებოდა, მოკლა პოლონეთის პრეზიდენტი გაბრიელ ნარუტოვიჩი, რომელიც მხოლოდ 5 დღის არჩეული იყო.

ვარშავის თეატრალური მოედანი 1925 წელს. მარცხნივ იაბლონოვსკის სასახლე, პოლონეთის პრეზიდენტების რეზიდენცია 1918-1939 წლებში

1926 წელს, როცა პრეზიდენტ სტანისლავ ვოიცეხოვსკის არც არმისაა და არც ქალაქის მოსახლეობის მხარდაჭერა აღარ აღმოაჩნდა, მოხდა მაისის პუტჩი. ქუჩაში მიმდინარე შეტაკებებში 400-მდე ადამიანი დაიღუპა, მათი უმეტესობა სეირის მაცქერალი იყო.[18] პოლონეთის ერთპიროვნული მმართველი იუზეფ პილსუდსკი გახდა. მიუხედავად იმისა, რომ მას პრეზიდენტის პოსტი არ დაუკავებია, ყველა მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებას შემდგომი 13 წლის მანძილზე, სანაციის პერიოდის განმავლობაში, ის იღებდა.

1925 წელს ვარშავის მოსახლეობა 1 მილიონი ადამიანი იყო. მსოფლიო ომებს შორის ვარშავამ კვლავ სამშენებლო და კულტურული ბუმი განიცადა. 5 წელიწადში ქალაქის სიმდიდრე გაორმაგდა. აშენდა სეიმის ახალი შენობა და პირველი დროებითი აეროპორტი მოკოტუვის აეროპორტი მოკოტუვის ველზე, ოდნავ მოგვიანებით კი მუდმივი - ვარშავის ფრიდერიკ შოპენის სახელობის აეროპორტი. მოეწყო ავტობუსებისა და ტროლეიბუსების ქსელი, დაიგეგმა მეტროს მშენებლობა, მოეწყო რადიოსადგური. ამ დროს მოღვაწეობდა ნობელიანტი პოეტი ჩესლავ მილოში. 1939 წლისთვის ვარშავის მოსახლეობა 1 350 000 იყო.

1934 წელს ქალაქის მერად დანიშნეს სტეფან სტაჟინსკი, რომელიც სანაციის ბანაკის ერთგული მომხრე იყო. მან დანიშვნისთანავე გაათავისუფლა ყველა თანამდებობის პირები, რომელიც მას დახვდა.[19] მაგრამ ამავდროულად ის ეფექტური ჩინოვნიკი იყო: ებრძოდა ბიუროკრატიასა და კორუფციას, სტაბილური გახადა ქალაქის ბიუჯეტი. თუმცა პოლონელებმა ის ყველაზე მეტად მესამე რაიხის წინააღმდეგ ომში გმირული ბრძოლისთვის შეიყვარეს.

მეორე მსოფლიო ომის დროს[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : მეორე მსოფლიო ომი.

1939 წლის სექტემბერში დაიწყო პოლონეთის გერმანული ანექსია, რაც მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისს წარმოადგენდა. ქალაქის დაბომბვა პირველ სექტემბერს დაიწყო. სამოქალაქო და სამხედრო ხელმძღვანელობის უმრავლესობა მარშალ ედვარდ რიც-შმიგლისთან ერთად რუმინეთში გაიქცა და თან წაიღო ძირითადი საბრძოლო აღჭურვილობა. სტარჟინსკიმ, მიუხედავად იმისა, რომ ამის უფლება არ ჰქონდა, მთელი ძალაუფლება ხელში აიღო, რათა ქაოსი თავიდან აეცილებინა. მან შექმნა სამოქალაქო გვარდია და მუდმივად გამოდიოდა რადიოში სიტყვით, რათა გაემხნევებინა ხალხი. უკვე 8 სექტემბერს გერმანულმა სატანკო დივიზიამ ქალაქს სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან შეუტია, თუმცა ქალაქის გარნიზონმა, რომელშიც საკმაოდ მრავლად იყვნენ მოხალისე სამოქალაქო პირები, ის ოხოტასთან შეაჩერა. ქალაქს ასევე იცავდნენ ბზურას ბრძოლაში გადარჩენილი პოლონეთის არმიის ნაწილები. მიუხედავად ამისა, ვარშავის მდგომარეობა უიმედო იყო, გერმანელები ადრე თუ გვიან, აიღებდნენ მას, მით უმეტეს, რომ 17 სექტემბერს პოლონეთის აღმოსავლეთი ნაწილი საბჭოთა კავშირმა დაიპყრო. მას შემდეგ, რაც მესამე რაიხის არმიამ ნარევის ფრონტი გაარღვია და ქალაქს ალყა შემოარტყა, ქალაქის გარეუბნები სასტიკი ბრძოლების ასპარეზად იქცა. ქალაქი დააზარალა როგორც საარტილერიო, ისე საჰაერო შეტევებმა. დაიღუპა 31 ათასი კაცი, მათგან 25 ათასი სამოქალაქო პირი, დაინგრა ქალაქის განაშენიანების 10 პროცენტი, დაიწვა ვარშავის სამეფო სასახლე. 1939 წლის 28 სექტემბერს ვარშავამ კაპიტულაცია გამოაცხადა. გესტაპომ დააპატიმრა ქალაქის მერი სტეფან სტაჟინსკი, რომელიც დაჰაუში მოკლეს. თავდაპირველად ქალაქის მოსახლეობამ დამპყრობლებს წინააღმდეგობა გაუწია. წინააღმდეგობა სხვადასხვა ფორმებს იღებდა, დაწყებული საიდუმლო შეკრებებით და დასრულებული საბოტაჟით. შეიქმნა პოლონეთის იატაკქვეშა სახელმწიფო, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ლონდონში ემიგრირებული მთავრობა და პოლონეთის სახალხო არმია.

გერმანელებს ვარშავის განადგურება ომის დაწყებამდე ჰქონდათ დაგეგმილი. 1939 წლის 20 ივნისს ადოლფ ჰიტლერი სტუმრობდა ვიურცბურგის არქიტექტურულ ბიუროს, სადაც მისი ყურადღება მიიქცია არქიტექტურულმა პროექტმა "ახალი გერმანული ქალაქი - ვარშავა".[20] ამის შემდეგ მან დაამტკიცა პაბსტის გეგმა - პროექტი, რომელიც გულისხმობდა ვარშავის გადაქცევას პროვინციულ გერმანულ ქალაქად. შესაბამისად, ვარშავის აღებისთანავე დაიწყო რეპრესიები. ყველა უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება დაუყოვნებლივ დაიხურა. გერმანელებმა დაიწყეს დაპატიმრებების ორგანიზება. ხალხმრავალ ადგილებში, მაგ რკინიგზის სადგურზე, ისინი ალყას შემოარტყამდნენ იმ მომენტისთვის იქ მყოფ ადამიანებს და ყველას იჭერდნენ. ამას პოლონურად łapanka ეწოდა (łapać - დაჭერა). დაპატიმრებულებს გზავნიდნენ საკონცენტრაციო ბანაკებში, იძულებით სამუშაოებზე ან სჯიდნენ სიკდვილით: თავდაპირველად ვარშავის მიმდებარე ტყეებში კამპინოსის ტყესა და კაბატის ტყეში, მოგვიანებით კი საჯაროდ - ქალაქის ქუჩებში. 1943-1944 წლებში კი შეიქმნა ვარშავის საკონცენტრაციო ბანაკი, სადაც 200 ათასი პოლონელი მოკლეს გაზის კამერაში. ვარშავაში ამჟამად ამ მოვლენათა სახსოვრად უამრავი პატარა მონუმენტი დგას.

ვარშავის გეტო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : ვარშავის გეტო.

1940 წლის ნოემბერში ვერმახტმა ქალაქის ებრაელი მოსახლეობა (მთელი მოსახლეობის 30%) გეტოში შეასახლა.[21] ვარშავის გეტო 00 000 ებრაელით ევროპაში სიდიდთ მეორე იყო ლოძის გეტოს შემდეგ. გეტოში მოხვედრილი ებრაელები იხოცებოდნენ არა იმდენად სასჯელების, არამედ შიმშილის გამო. რაციონი ერთ პიროვნებაზე შეიცავდა მხოლოდ 183 კილოკალორიას. 1941 წელს ყველა ებრაელისთვის სავალდებულო გახდა გეტოში ცხოვრება, აიკრძალა გეტოს დატოვება და ვარშაველი ებრაელის დახმარება. ასეთი ქმედებები სიკვდილით ისჯებოდა. მიუხედავად ამისა, ფარულმა ორგანიზაცია ჟეგოტამ ასეულობით ებრაელი გადაარჩინა.

1943 წელს ჰიტლერმა მიიღო გადაწყვეტილება ებრაელთა საკითხის შესახებ. ცნობილი გახდა, რომ ამ გადაწყვეტილების ფარგლებში გაცემული იყო ბრძანება გეტოს განადგურების შესახებ. 1943 წლის 18 აპრილს დაიწყო ვარშავის გეტოს აჯანყება, რომელსაც მორდეხაი ალენევიჩი და მარეკ ედელმანი ხელმძღვანელობდნენ. მიუხედავად ძალების აშკარა სიმცირისა, აჯანყებამ ერთი თვე გაძლო. აჯანყებას შედეგად მოყვა შუცშტაფელის სადამსჯელო ღონისძიებები: 1943 წლის 16 მაისს გეტო გააუქმეს, ვარშავის დიდი სინაგოგა დაანგრიეს, გაანადგურეს მთელი კვარტალი, სადაც გეტო იყო მოწყობილი, ხოლო ებრაელები ტრებლინკას საკონცენტრაციო ბანაკში გადაიყვანეს და დახოცეს. აჯანყების ხელმძღვანელებმა თავი მოიკლეს, სხვები სიკვდილით დასაჯეს, გადარჩა მხოლოდ მარეკ ედელმანი.

გეტოს გადაწვისა და დანგრევის შესახებ ბრძანების შემსრულებელმა იორგენ შტროპმა ისე ზუსტად შეასრულა დავალება, რომ შენობებისგან კედლებიც არ დარჩა, ომის შემდეგ პოლონელებს ნანგრევები არც გაუწმენდიათ, არამედ მასზე პირდაპირ დააშენეს ახალი შენობები, რაც დღესდღეობით კარგად შესამჩნევია.

ვარშავის აჯანყება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : ვარშავის აჯანყება.

1944 წლის ივლისში წითელი არმია ვარშავას მიუახლოვდა. პოლონეთის ემიგრირებულმთა მთავრობამ იცოდა, რომ სტალინი არ იყო პოლონეთის დამოუკიდებლობის მომხრე, ამიტომ პოლონეთის სახალხო არმიას ბრძანება მისცა, ეცადათ, ვარშავაზე კონტროლო მანამ მოეპოვებინათ, სანამ მას წითელი არმია დაიკავებდა. ასე დაიწყო 1944 წლის 1 აგვისტოს აჯანყება, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ტადეუშ კომოროვსკი.

დანგრეული ვარშავა, 1945 წლის იანვარი

ეს იყო მეორე მსოფლიო ომის დროს გერმანელების წინააღმდეგ მოწყობილი ყველაზე დიდი აჯანყება. მასში თითქმის მთელი მოსახლეობა მონაწილეობდა. აჯანყების დასაწყისი წარმატებული იყო, ვერმახტი იძულებული გახდა, დაეთმო ქალაქის ტერიტორიის დიდი ნაწილი. მაგრამ აჯანყება მალე აღმოჩნდა კრიტიკულ სიტუაციაში. წითელი არმია, რომელიც ამ დროს ვისლას მარჯვენა სანაპიროზე, უბან პრაგაში იდგა, აჯანყებას დახმარებას არ უწევდა. სტალინმა გაგზავნა ორი სატანკო დივიზია, რომელთაც არ ჰქონდათ ქალაქში ბრძოლის გამოცდილება და ვერ შეძლეს საკუთარი პოზიციების შენარჩუნება. გამოუცდელი დივიზიების გაგზავნა შეგნებული ქმედება იყო, რათა საბჭოთა კავშირი მომავალში არ დაედანაშაულებიათ აჯანყების დაუხმარებლობაში. გარდა ამისა, მათ არ მისცეს დასავლეთელ მოკავშირებს საკუთარი აეროდრომების გამოყენების უფლება, რაც საშუალებას მისცემდა დასავლეთის ქვეყნებს, მიეწოდებინათ სურსათი და იარაღი ვარშაველი ამბოხებულებისთვის. პოლონეთის სახალხო არმიამ 2 ოქტომბერს კაპიტულაცია გამოაცხადა. აჯანყება, ძირითადად ვაფენ-სს-მა ჩაახშო და მასში 170 ათასი ადამიანი დაიღუპა, მათგან მხოლოდ 16 ათასი იყო სამოქალაქო პირი. ჰიტლერი არ დაკმაყოფილდა კაპიტულაციის პირობებით და სადამსჯელო ღონისძიებების ჩატარება ბრძანა. გერმანელებმა გეგმაზომიერად ააფეთქეს ვისლას მარცხენა ნაპირზე იმ დროს ჯერ კიდევ გადარჩენილი შენობები, დაწვეს ან გერმანიაში გაზიდეს სამუზეუმო და საბიბლიოთეკო კოლექციები. განადგურდა ქალაქის ფიზიკური კაპიტალის 85%, მათ შორის ძველი ვარშავა და ვარშავის სამეფო სასახლე.[22] 650 ათასი მოსახლე პრუშკუვის საკონცენტრაციო ბანაკებში ან იძულებით სამუშაოებზე გადაიყვანეს.

1945 წლის 17 იანვარს დაიწყო ვისლა-ოდერის ოპერაცია, რომლის შედეგად წითელმა არმიამ დაიკავა ვარშავის ნანგრევები და გაათავისუფლა ის გერმანული ოკუპაციისგან. 1939-1945 წლებში 700 ათასი ვარშაველი დაიღუპა [23] და განადგურდა 45 მილიარდი დოლარის ღირებულების ქონება [24] პოლონეთის სახალხო არმიის ცოცხლად გადარჩენილი ჯარისკაცები შინსახკომმა დაიჭირა და სიკვდილით დასაჯა, ნაწილი კი ციმბირში გადაასახლა.

პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გათავისუფლებული ვარშავაში შეიქმნა ქალაქის საბჭო, რომელიც კომუნისტურმა პარტიამ დააკომპლექტა. მალე საბჭომ ვარშავის სრული აღდგენის გადაწყვეტილება მიიღო. 1945 წლის 17 იანვარს დაარსდა ვარშავის აღდგენის ფონდი. 1945 წლის 1 თებერვალს გამოცხადდა პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკა. თუმცა ის იურიდიულად მხოლოდ 22 ივლისს შეიქმნა ლუბლინში.

1945 წლის თებერვალში ფონდმა რომან პიოტროვკის ხელმძღვანელობით პირველი აღდგენითი სამუშაოები წამოიწყო. ფონდში მომუშავე არქიტექტორებმა, რომლებიც გატაცებულები იყვნენ ფუნქციონალიზმით და მხარს კომუნისტური რეჟიმი უჭერდათ, გადაწყვიტეს ვარშავის თანამედროვე სტილში, ფართო სივრცეებით აღდგენა. შესაბამისად, მათ სურდათ დაენგრიათ გადარჩენილი შენობები, რომელთა აღდგენა ჯერ კიდევ შესაძლებელი იყო. თუმცა ეს იდეები არ განხორციელდა. 1946-1953 წლებში ძველ ვარშავაში, ახალ ვარშავასა და კრაკოვის გარეუბანში ჩატარებული სამუშაოები შეფასდა ისტორიული რეკონსტრუქციის შედევრად და 1980 წელს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობად იქნა აღიარებული.[25] ეს სამუშაოები დღედმე რჩება უდიდეს დაგეგმილ რეკონსტრუქციად მსოფლიოში. ამავდროულად განაშენიანება აღდგა თეატრისა და ბანკის მოედნებზე, ვარშავის სამეფო გზასა და სენატორთა ქუჩაზე. რეკონსტრუქციისას აქტიურად იყენებდნენ იტალიელი მხატვრის, კანალეტოსს მიერ XVIII საუკუნეში შესრულებულ ვარშავის პეიზაჟებს. აღდგენილ სახლებში დაასახლეს არა ამ უბნების ისტორიული მოსახლეობა, არამედ "უბრალო ხალხი", რომელთაც არ ჰქონდათ გამოცდილება ისტორიულ უბნებში ცხოვრებისა. რეკონსტრუქცია არ შეეხო მხოლოდ ვარშავის სამეფო სასახლეს, რომლის აღდგენა ძვირი და რთული იყო. ქალაქის აღდგენა ახლაც მიმდინარეობს. სამეფო ბაღებისა და საქსონური სასახლის აღდგენა სამომავლო გეგმებს მიეკუთვნებიან.

მიუხედავად ამისა, ვარშავის ყველა ისტორიული შენობის აღდგენა შეუძლებელია. დღევანდელი ქუჩათა ქსელი არსებითად განსხვავდება 1939 წელს არსებულისგან. მარშლისა და იერუსალიმის ქუჩებზე არსებული სეცესიური არქიტექტურა სამუდამოდ დაკარგულია. ქალაქის ბევრი უბნის, მათ შორის ისტორიული უბნების (მაგ. მარიენშტატი) არქიტექტურამ კი სოცრეალიზმის გავლენა განიცადა. ეს სტილი ვარშავაში 1949-1955 წლებში ბატონობდა და შეერია 30-იან წლებში ვარშავაში გაბატონებულ კლასიციზმს. ახალი ვარშავის სიმბოლოები გახდა აღმოსავლეთისა და დასავლეთის გვირაბი, გვირაბი ძველი ქალაქის ქვეშ, დეკადის სტადიონი, კულტურისა და მეცნიერების სასახლე, იმ პერიოდის ევროპის სიმაღლით მეორე ნაგებობა, რომელიც პოლონეთში საბჭოთა კავშირის სიმბოლოდ იქცა. 1951 წელს ვარშავა მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რათა საცხოვრისის მზარდი პრობლემა გადაჭრილიყო. 1957 წელს მას შეუერთდა ქალაქი რემბერტუვი. შეერთებულ ტერიტორიებზე შენდებოდა აღმოსავლეთის ბლოკის ქვეყნებისთვის დამახასიათებელი საცხოვრებელი მასივები.

კულტურისა და მეცნიერების სასახლე, საბჭოთა დომინაციის სიმბოლო

1955 წელს ვარშავაში საბჭოთა კავშირის დიქტატით გაფორმდა ვარშავის პაქტი. იმავე წელიწადს ქალაქში ახალგაზრდობის მსოფლიო ფესტივალი ჩატარდა. სტალინიზმის ეპოქა დასასრულს, 1956 წლის პოლონური ოქტომბრის შემდეგ პარტიის მდივნად ვლადისლავ გომულკა დანიშნეს. გომულკამ პკინის წინ გამართულ მიტინგზე ტრიად დაუჭირა მხარი პოლიტიკის ლიბერალიზაციას, ე.წ დათბობას. გომულკა თავდაპირველად პოპულარობით სარგებლობდა, რადგან სტალინიზმის ხანაში ის პატიმარი იყო. ის ბევრ დაპირებას იძლეოდა, თუმცა მისი პოპულარობა მალე დაეცა. ამის შემდეგ მან დაიწყო რეჟიმის თანდათანობითი გამკაცრება. 1968 წელს მან აკრძალა ადამ მიცკევიჩის ანტირუსული სპექტაკლის დადგმა. ამ აკრძალვამ გამოიწვია სტუდენტთა გამოსვლები მარტში. პროტესტი გასცდა ვარშავის ფარგლებს და მთელ ქვეყანას მოედო. სტუდენტური გამოსვლებს არ უჭერდა მხარს პროლეტარიატი. თუმცა 2 წლის შემდეგ, 1970 წლის დეკემბერში, როცა არმიამ ცეცხლი გაუხსნა მომიტინგეებს შჩეცინში, გდანსკსა და გდინიაში, ეს ორი სოციალური ფენა გაერთიანდა და თანამშრომლობა დაიწყო. ყველა ამ მიზეზის გამო დასრულდა გომულკას მმართველობა. ის ედვარდ გერეკმა შეცვალა.

1970 წლის 7 დეკემბერს გერმანიის კანცლერმა მუხლის მოიდრიკა ვარშავის გეტოს მსხვერპლთა მემორიალის წინ, რამაც უკეთესობისკენ შეატრიალა გერმანიისა და პოლონეთის ურთიერთობები. გერეკის მმართველობა წინამორბედთან შედარებით უფრო რბილი იყო. ის დათანხმდა ვარშავის სამეფო სასახლის აღდგენას, რისი წინააღმდეგიც იყო გომულკა, მიაჩნდა რა სასახლე ფეოდალიზმისა და ბურჟუაზიის სიმბოლოდ. 1971 წელს შეიქმნა სასახლის აღდგენის კომისია სტანისლავ ლორენცის მეთაურობით და 1971-1974 წლებში განხორციელდა მისი რეკონსტრუქცია. გირეკის დროს აშენდა ვარშავის ცენტრალური სადგური. თუმცა ამ პერიოდის განვითარებას მყიფე საფუძველი ჰქონდა. გირეკი ბევრ საგარეო ვალს იღებდა და მათ ეფექტიანად ვერ განკარგავდა.

1976 წელს ჩამოყალიბდა მშრომელთა დაცვის კომიტეტი, რომელიც შემდგომ მოძრაობა სოლიდარობაში გადაიზარდა. "სოლიდარობამ" 1980 წლის 10 ნოემბერს ოფიციალურად რეგისტრაცია მოახერხა. კომუნიზმის დამარცხებაში გადამწყვეტი როლი შეასრულა 1979 წლის 2 ივნისს პაპ იოანე-პავლე II-ის ვიზიტმა და 1987 წელს მისმა მესამ დეფიალდების მოედანზე მილიონი ვარშაველისათვის.[26] 1981 წლის 13 დეკემბერს გენერალმა ვოიცეხ იარუზელსკიმ საომარი მდგომარეობა გამოაცხადა. ქალაქი სპეციალიზებულმა მოტორიზებულმა შენაერთებმა - ZOMO-ებმა - დაიკავეს. მიუხედავად ამისა, მოძრაობა სოლიდარობამ შედეგი მოიტანა და 1989 წლის აპრილში პოლონეთის საპრეზიდენტო სასახლეში შეიკრიბა პოლონეთის მრგვალი მაგიდა. მოლაპარაკებების შედეგად "სოლიდარობას" მიეცა 4 ივნისს დანიშნულ არჩევნებში მონაწილეობის უფლება. ეს იყო პირველი თავისუფალი არჩევნები ვარშავის პაქტის წევრ ქვეყანათა შორის. სეიმისა და საპრეზიდენტო არჩევნები მოიგეს მოძრაობა სოლიდარობამ და მისმა ლიდერმა, ლეხ ვალენსამ.

თანამედროვეობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ პოლონეთის რესპუბლიკის სეიმის გადაწყვეტილებით 1990 წლის 18 მაისს აღდგა ვარშავაში საქალაქო თვითმმართველობა. ამ გადაწყვეტილების საფუძველზე იმავე წლის 27 მაისს 50 წლის შემდეგ პირველად ჩატარდა ქალაქის საბჭოს არჩევნები. ქალაქის მერად აირჩიეს სტანისლავ ვუგანოვსკი. 1991 წლის 7 აპრილს, ნახევარი საუკუნის შემდეგ კვლავ გაიხსნა ვარშავის საფონდო ბირჟა, რომელიც მომდევნო წლებში ცენტრალური ევროპის ლიდერ საფონდო ბირჟად ჩამოყალიბდა. 1995 წელს გაიხსნა ვარშავის მეტროპოლიტენი, რომელიც 1983 წლიდან შენდებოდა. 1994 წელს ქალაქის ტერიტორია 11 რაიონად დაიყო. 2002 წელს განხორციელდა ადმინისტრაციული რეფორმა. ვარშავამ მაზოვიეცის სავოევოდოს შემადგენლობაში პოვიატის სტატუსი მიიღო. ხოლო ქალაქის 18 რაიონი პირველი დონის თვითმმართველ ერთეულად ჩამოყალიბდა.

2004 წლიდან, პოლონეთის ვეროკავშირში გაწევრიანების შემდეგ ვარშავა განიცდის თავის ისტორიაში უდიდეს ეკონომიკურ აღმავლობას. ამჟამად ვარშავა ყალიბდება როგორც თანამედროვე მულტიკულტურული ქალაქი და ცენტრალური ევროპის კომერციული და კულტურული ცენტრი. ვარშავა იყო 2012 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის, თანამასპინძელი ქალაქი. სწორედ ვარშავაში ჩატარდა ჩემპიონატის გახსნა.

იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • Davies, Norman God's Playground (2 ed.). Oxford University Press, 2005, ISBN 0199253390.
  • Dobrosław Kobielski, Widoki dawnej Warszawy (Views of Old Warsaw), Warsaw: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1984, ISBN 83-03-00702-5.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Commons-logo.svg
ვიკისაწყობში? არის გვერდი თემაზე:

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Dariusz Kaczmarczyk, Kościół Św. Anny, ვარშავა, 1984, გვ. 34.
  2. (English) Neal Ascheron. "The Struggles for Poland
  3. (პოლონური) Marian Marek Drozdowski; Andrzej Zahorski (2004). Historia Warszawy (History of Warsaw). Warsaw. ISBN 83-89632-04-7. 
  4. "Baltic campaigns: AD 1700-1706
  5. (English) Royal Castle during the Saxons
  6. The Zaluski Collection in Warsaw
  7. (ინგლისური) Michał Rożek, Doris Ronowicz (1988). Cracow: a treasury of Polish culture and art. Interpress Publishers, გვ. 74. ISBN 83-22322-45-3. 
  8. (ინგლისური) John Stanley. (March–June 2004) Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764–1795): A Social System?. findarticles.com. წაკითხვის თარიღი: 2009-04-23.
  9. (ინგლისური) Cornelia Golna (2004). City of man's desire: a novel of Constantinople. Go-Bos Press, გვ. 318. ISBN 90-80411-44-2. 
  10. Madariaga: Catherine the Great: a Short History (Yale) გვ.175
  11. Adam Zamoyski: The Last King of Poland, London, 1992 გვ.429
  12. Rzeź Pragi
  13. Augustin P. O'Brien Petersburg and Warsaw: Scenes Witnessed During a Residence in Poland and Russia in 1863-4
  14. Robert Blobaum, Feliks Dzierzynski and the SDKPIL a study of the origins of Polish Communism, გვ. 57
  15. "Poland, History » Poland in the 20th century » From the Treaty of Versailles to the Treaty of Riga"
  16. Witold Lawrynowicz. "Battle Of Warsaw 1920
  17. "Vistula River Victory"
  18. Andrzej Garlicki, Przewrót majowy. Warszawa: Czytelnik. 1979 წ. გვ 388. ISBN 83-07-00069-6.
  19. "Błotne kąpiele samorządu Warszawy". Robotnik: გვ. 2. 8 სექტემბერი, 1934.
  20. "Battle for Warsaw"
  21. "Warsaw". United States Holocaust Memorial Museum
  22. Warsaw Uprising of 1944
  23. Marek Getter, Straty ludzkie i materialne w powstaniu warszawskim. Warsaw: Instytut Pamięci Narodowej. 2004. ISBN 83-03-00702-5
  24. Zespół Doradców Prezydenta miasta stołecznego Warszawy (2004). "Straty wojenne Warszawy 1939-1945. Raport
  25. Historic Centre of Warsaw
  26. Pope in Warsaw