რიტა ლევი-მონტალჩინი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
რიტა ლევი-მონტალჩინი
Rita Levi-Montalcini
Rita Levi Montalcini.jpg
რიტა ლევი-მონტალჩინი 2009 წელს
დაბ. თარიღი 22 აპრილი, 1909
დაბ. ადგილი ტურინი
გარდ. თარიღი 30 დეკემბერი, 2012
გარდ. ადგილი რომი
დასაფლავებულია Monumental Cemetery of Turin
მოქალაქეობა იტალია, ამერიკის შეერთებული შტატები
ეროვნება ებრაელები და სეფარდები
სამეცნიერო სფერო ნეირობიოლოგია, უჯრედული ბიოლოგია
მუშაობის ადგილი სენტ-ლუისის ვაშინგტონის უნივერსიტეტი
ალმა-მატერი ტურინის უნივერსიტეტი
ნათესავ(ებ)ი Eugenia Sacerdote de Lustig
ჯილდოები ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში[1] [2], მეცნიერების ეროვნული მედალი, Commander of the Order of Merit of the Italian Republic[3] , დიდი ჯვრის ორდენის კავალერი იტალიის რესპუბლიკის წინაშე დამსახურებისათვის[4] , საპატიო ლეგიონის ორდენის დიდი ოფიცერი, ალბერტ ლასკერის პრემია ფუნდამენტური სამეცნიერო კვლევებისათვის[5] , სამეცნიერო დამსახურებების ეროვნული ორდენის დიდი ჯვარი, ფელტრინელის პრემია, ლუიზა გროს ჰორვიცის პრემია, როზენსტილის პრემია, საპატიო დოქტორი, ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიის წევრი, სამეფო საზოგადოების უცხოელი წევრი, Ralph W. Gerard Prize და მადრიდის კომპლუტენსეს უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი

რიტა ლევი-მონტალჩინი (იტალ. Rita Levi-Montalcini; დ. 22 აპრილი, 1909, ტურინი, იტალია, – გ. 30 დეკემბერი, 2012, რომი) — იტალიელი ნეირომეცნიერი. ზრდის ფაქტორების აღმოჩენისთვის 1986 წელს სტენლი კოენთან ერთად მიიღო ნობელის პრემია ფიზიოლოგიის ან მედიცინის დარგში.

ბიოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ლევი-მონტალჩინი დაიბადა 1909 წელს ტურინში შეძლებულ ებრაულ ოჯახში. მამა ელექტროინჟინერი და მათემატიკოსი იყო, დედა — მხატვარი. სელმა ლაგერლოფის თხზულებების ზეგავლენით აპირებდა მწერლის კარიერას არჩევას თუმცა საბოლოოდ გადაწყვიტა მედიცინა შეესწავლა. 1936 წელს დაამთავრა ტურინის უნივერსიტეტი ნევროლოგიისა და ფსიქიატრიის სპეციალობით; იქვე, ჯუზეპე ლევის ხელმძღვანელობით დაიწყო მუშაობა ნერვული უჯრედების ზრდაზე პერიფერიული ქსოვილების ეფექტების კვლევაზე.[6][7] მომავალში ლევის კიდევ ორი სტუდენტი, ლევი-მონტალჩინის კოლეგები და მეგობრები — სალვადორ ლურია და რენატო დულბეკო გახდნენ ნობელის პრემიის ლაურეატები.[8]

მეორე მსოფლიო ომის დროს, ნაცისტური გერმანიის მიერ იტალიის ოკუპაციის წლებში (1943–45) იმალებოდა ფლორენციაში. მოკავშირეების მიერ იტალიის გათავისუფლების შემდეგ ექიმად მუშაობდა ლტოლვილთა ერთ-ერთ ბანაკში.[8] ომის შემდეგ განაგრძო მუშაობა ტურინში. 1947 წელს მიიწვიეს ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ვაშინგტონის უნივერსტიტეტში (სენტ-ლუისი, მისური), ზოოლოგ ვიქტორ ჰამბურგერთან სამუშაოდ; ეს უკანასკნელი იმ პერიოდში ქათმის წიწილის ემბრიონში ნერვული უჯრედების ზრდას სწავლობდა. საბოლოოდ, ლევი-მონტალჩინმა მიიღო იტალიის და აშშ-ის ორმაგი მოქალაქეობა. 1948 წელს ჰამბურგერის ლაბორატორიაში აღმოაჩინა, რომ წიწილის ემბრიონში იმპლანტირებული სიმსივნური ქსოვილი თაგვის ორგანიზმიდან ასტიმულირებდა ნერვული უჯრედების ზრდას. ამ ეფექტის კვლევისას ლევი-მონტალჩინმა და ჰამბურგერმა სიმსივნურ ქსოვილში მიაგნეს ნივთიერებას, რომელსაც ნერვის ზრდის ფაქტორი (NGF) უწოდეს. ამასთან, ლევი-მონტალჩინმა დაადგინა, რომ სიმსივნე უჯრედების მსგავს ზრდას იწვევდა ლაბორატორიაში კულტივირებულ ნერვულ ქსოვილში, ხოლო მისმა ახალმა თანამშრომელმა, სტენლი კოენმა მოახერხა NGF-ის იზოლირება სიმსივნური ქსოვილიდან. ამგვარად, NGF გახდა პირველი ზრდის ფაქტორი, რომლის გამოვლენაც შეძლეს მეცნიერებმა. ამ აღმოჩენამ ხელი შეუწყო სხვადასხვა სამედიცინო პრობლემის (მაგ., თანდაყოლილი მალფორმაციები, ალცჰაიმერის დაავადება, პარკინსონის დაავადება, ჭრილობის შეხორცების დეფექტები, სიმსივნური დაავადებები) მექანიზმების უკეთესად გააზრებას.[6][7]

1962 წელს ლევი-მონტალჩინმა რომში დააარსა უჯრედული ბიოლოგიის ინსტიტუტი. ამის შემდეგ ის უთავსებდა მუშაობას რომსა და ვაშინგტონის უნივერსიტეტში. 1987 წელს დაჯილდოვდა აშშ-ის უმაღლესი სამეცნიერო ჯილდოთი, ეროვნული სამეცნიერო მედლით. მისი ავტობიოგრაფიული ნაშრომი „არასრულყოფილების ხოტბა“ (In Praise of Imperfection) გამოქვეყნდა 1988 წელს.[6] 1990-იან წლებში ლევი-მონტალჩინმა ერთ-ერთმა პირველმა მიუთითა ადამიანის პათოლოგიურ პროცესებში პოხიერი უჯრედების მნიშვნელობაზე და გამოავლინა უჯრედების ამ ტიპის მნიშვნელოვანი ენდოგენური მოდულატორი — პალმიტოილეთანოლამიდი.[9][10]

2001 წელს იტალიის პრემიერ-მინისტრმა კარლო აძელიო ჩამპიმ მეცნიერების განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისთვის ლევი-მონტალჩინი დანიშნა უვადო სენატორად.[6][7] სენატში მხარს უჭერდა მემარცხენე-ცენტრისტულ ძალებს, მათ შორის, რომანო პროდის მთავრობას, რისთვისაც მემარჯვენე კოლეგების კრიტიკა დაიმსახურა.[11] ლევი-მონტალჩინი არასდროს დაქორწინებულა და შვილები არ ჰყოლია.[12] გარდაიცვალა 2012 წელს რომში, 103 წლის ასაკში.[7]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Nobelprize.org
  2. Nobelprize.org
  3. Dettaglio decoratopresidenza della Repubblica Italiana.
  4. Dettaglio decoratopresidenza della Repubblica Italiana.
  5. http://www.laskerfoundation.org/awards/1986basic.htmLasker Foundation.
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 Rita Levi-Montalcini, Encyclopædia Britannica. 2019. ნანახია 13 თებერვალი, 2020.
  7. 7.0 7.1 7.2 7.3 Rita Levi-Montalcini, Nobel Media AB. ნანახია 13 თებერვალი, 2020.
  8. 8.0 8.1 Rita Levi-Montalcini. Washington University. ციტირების თარიღი: 31 December 2012.
  9. "Mast cells synthesize, store, and release nerve growth factor". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 91 (9): 3739–43. April 1994. Bibcode 1994PNAS...91.3739L. . PMC 43657. PMID 8170980. //www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC43657/.
  10. "A proposed autacoid mechanism controlling mastocyte behaviour". Agents and Actions 39 Spec No: C145–7. 1993. . PMID 7505999.
  11. Mastella: sì al procedimento su Storace. Repubblica (17 October 2007). ციტირების თარიღი: 16 March 2011.
  12. Rita Levi-Montalcini, pioneering Italian biologist, dies at 103. The Guardian (20 December 2012). ციტირების თარიღი: 29 November 2016