გოტფრიდ ლაიბნიცი

თავისუფალი ქართულენოვანი ენციკლოპედია ვიკიპედიიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება
გოტფრიდ ვილჰემ ლაიბნიცი
Gottfried Wilhelm Leibniz
დაბ. თარიღი 1 ივლისი, 1646
დაბ. ადგილი ლაიფციგი, საქსონიის საკურფიურსტო, საღვთო რომის იმპერია
გარდ. თარიღი 14 ნოემბერი, 1716
გარდ. ადგილი ჰანოვერი, ბრაუნშვაიგ-ლიუნებურგი, საღვთო რომის იმპერია
სამეცნიერო სფერო ფილოსოფია, ლოგიკა, მათემატიკა, მექანიკა, ფიზიკა, ისტორია, ლინგვისტიკა
ალმა-მატერი ლაიფციგის უნივერსიტეტი, იენის უნივერსიტეტი, ალტდორფის უნივერსიტეტი
სამეცნიერო ხელმძღვანელი იაკობ ტომასიუსი და ქრისტიან ჰიუგენსი



ხელმოწერა

გოტფრიდ ვილჰელმ ლაიბნიცი (გერმ. Gottfried Wilhelm Leibniz; დ. 1 ივლისი, 1646, ლაიფციგი — გ. 14 ნოემბერი 1716, ჰანოვერი) — გერმანელი მათემატიკოსი, ფილოსოფოსი, ლოგიკოსი, მექანიკოსი, ფიზიკოსი, იურისტი, ისტორიკოსი, დიპლომატი, გამომგონებელი და ლინგვისტი.[3][4][5] პრუსიის მეცნიერებათა აკადემიის დამაარსებელი და პირველი პრეზიდენტი,[4][6][7] საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიის უცხოელი წევრი.[8]

მნიშვნელოვანი სამეცნიერო მიღწევები:

გოტფრიდ ლაიბნიცი ითვლება XVII საუკუნის ფილოსოფიის დამსრულებლადა და გერმანული იდეალიზმის წინამორბედად. შექმნა ფილოსოფიური სისტემა, რომელიც მონადოლოგიის სახელითაა ცნობილი.[11] განავითარა სწავლება ანალიზისა და სინთეზის შესახებ,[3][12] პირველმა ჩამოაყალიბა საკმარისი საფუძვლის პრინციპი (რომელსაც მიკუთვნებული აქვს არა მხოლოდ ლოგიკური, არამედ ონთოლოგიური მნიშვნელობაც: ... არასაკმარისი საფუძვლის გარეშე, არცერთი მოვლენა არ შეიძლება აღმოჩნდეს ჭეშმარიტი ან ნამდვილი, არცერთი მტკიცებულება - სამართლიანი)[11][13] ასევე ითვლება იგივეობის კანონის თანამედროვე ფორმულირების ავტორად.[3][5][12]; შემოიტანა ტერმინი „მოდელი“, წერდა ადამიანური ტვინის ფუნქციის სამანქანო მოდელირების შესაძლებლობების შესახებ.[14] ლაიბნიცმა გამოთქვა იდეა ერთი სახის ენერგიის სხვა სახით გარდაქმნის შესახებ,[3] ჩამოაყალიბა ფიზიკის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ვარიაციული პრინციპი — უმცირესი ქმედების პრინციპი და მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ფიზიკის სპეციალური დარგების განვითარებაში.[3][5]

პირველი იყო, რომელმაც გერმანულ ისტორიოგრაფიაში ყურადღება გაამახვილა ლინგვისტურ პრობლემების გენეალოგიასთან ურთიერთკავშირზე,[15] შექმნა ენების ისტორიული წარმოშობის თეორია და მიანიჭა მათ გენეალოგიური კლასიფიკაცია, ითვლება გერმანული ფილოსოფიური და სამეცნიერო ლექსიკონის ერთ-ერთ შემქმნელად.[3][5]

ბიოგრაფია[რედაქტირება]

ადრეული წლები[რედაქტირება]

გოტფრიდ ვილჰელმ ლაიბნიცი დაიბადა 1646 წლის 1 ივლისს[16][17], ლაიფციგის უნივერსიტეტის მორალის ფილოსოფიის პროფესორის ფრიდრიხ ლაიბნიცისა და იურისპუდენციის გამოჩენილი პროფესორის ქალიშვილის —კატერინა შმუკის ოჯახში.[18][19][20][21][22][23][24] გოტფრიდის მამა სერბო-ლუჟიცული წარმოშობის იყო.[25][26] დედის მხრიდან კი, როგორც ეტყობოდა, გერმანელი წინაპრები ჰყავდა.[22]

ვილჰემის მამამ ადრეულ ასაკშივე შეამჩნია შვილის ნიჭიერება და ცდილობდა მასში ცნობისმოყვარეობის გრძნობა გაეღვივებინა, ხშირად უყვებოდა პატარ-პატარა ეპიზოდებს საღმრთო და საერო ისტორიიდან; ლაიბნიცის თქმით, ამ ისტორიებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა მასზე და ისინი ბავშვობის ყველაზე ძლიერი შთაბეჭდილებები იყო. შვიდი წლისაც არ იყო როდესაც მამა დაეღუპა; მამამისი დაუღუპა, თუმცა მას ძალიან დიდი ბიბლიოთეკა დაუტოვა. იგი ყვებოდა:

როდესაც წამოვიზარდე, ნებისმიერი სახის ისტორიული მოთხრობების კითხვისას განსაკუთრებულ სიამოვნებას ვიღებდი. გერმანული წიგნები, რომლებიც ხელში ჩამივარდებოდა, სანამ ბოლომდე არ წავიკითხავდი არ „ვუშვებდი“. ლათინური ენის შესწავლა თავდაპირველად სკოლაში დავიწყე და მას გაუცნობიერებლად და ნელი ტემპით ვსწავლობდი, იმ ერთ შემთხვევამდე, რომელმაც აბსოლუტურად ინდივიდუალური გზა მიჩვენა. სახლში, რომელშიც მე ვცხოვრობდი, ერთი სტუდენტის მიერ დატოვებულ ორ წიგნს წავაწყდი. ერთი მათგანი იყო ტიტუს ლივიუსის თხზულება, ხოლო მეორე — ზეტ კალვისიუსის ქრონოლოგიური საგანძური.

კალვიზიას შემოქმედებას ლაიბნიცმა ადვილად აუღო ალღო, რადგან მას საზოგადო ისტორიის გერმანულენოვანი წიგნი ჰქონდა, სადაც იმის მსგავს საკითხებზე საუბრობდნენ, რაზეც კალვიზია წერდა; თუმცა, კალვიზიასგან განსხვავებით, ლივიუსის კითხვისას ლაიბნიცი ყოველთვის „ჩიხში“ ხვდებოდა.[22] ლაიბნიცს წარმოდგენა არ ჰქონდა ძველი ხალხის ცხოვრებასა და მათი წერის მანერებზე; მიჩვეული არ იყო ისტორიოგრაფების ამაღლებულ რიტორიკას, რომელიც ყოველდღიურ გაგებაზე მაღლა იდგა; ვერ გებულობდა ნაწარმოების ვერცერთ ხაზს. ეს გამოცემა უძველესი იყო, გრავიურებით გაფორმებული, ამიტომ ლაიბნიცი ყურადღებით აკვირდებოდა გრავიურებსა და მინაწერებს, რისი გაგებაც არ შეეძლო, მას უბრალოდ გამოტოვებდა ხოლმე.[22] ეს მოქმედება მან რამდენიმეჯერ გაიმეორა და ბოლომდე გადაფურცლა წიგნი; ასეთი სახის მოქმედებით, მან უკეთ შეძლო გაეგო ის, რაც წინათ ვერ შეძლო. ამ მოქმედებებს იმეორებდა მანამდე, სანამ ულექსიკონოდ არ შეძლო წაკითხულის ძირითადი ნაწილის გაგება.[22]

ლაიბნიცის მასწავლებელმა მალევე შეამჩნია, თუ რითი იყო დაკავებული მისი მოსწავლე და ბევრი ფიქრის გარეშე, იგი გააგზავნა იმ პირებთან, რომლებსაც გოტფრიდი უნდა აღეზარდათ, მათ ყურადღება უნდა მიექციათ ლაიბნიცის „უადგილო და ნაადრევ ქმედებებზე“. მისივე სიტყვებით, ეს მოქმედებები მხოლოდ ხელს შეუშლიდა ლაიბნიცის სწავლას.[22] ლივიუსიც ისევე გამოადგებოდა ლაიბნიცს, როგორც კოტურნი პიგმეებს; უფროსი ასაკის მკითხველზე გათვლილი წიგნები გოტფრიდს ჩამოართვეს და სანაცვლოდ იან კომენსკის „Orbis pictus“ და მარტინ ლუთერის მოკლე კატეხიზმო მისცეს.[22][27]

უნივერსიტეტებში სწავლა[რედაქტირება]

ნიურნბერგში ცხოვრება[რედაქტირება]

პოლიტიკური და პუბლიცისტური მოღვაწეობა[რედაქტირება]

სამეცნიერო მოღვაწეობა[რედაქტირება]

ლაიბნიცსა და ნიუტონს შორის დავა[რედაქტირება]

ბოლო წლები[რედაქტირება]

ლიტერატურა[რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება]

  1. The History of Philosophy, Vol. IV: Modern Philosophy: From Descartes to Leibniz by Frederick C. Copleston (1958)
  2. "It is in Leibniz that Tarde finds the main conditions for the metaphysics of possession.He sees in Monadology (1714) the beginning of a movement of dissolution of classical ontology (notably the identity of "being" and "simplicity"), which would, in a still implicitand unthinking form, find its most obvious confirmation in today's science." In: "The Dynamics of Possession: An Introduction to The Sociology of Gabriel Tarde" by Didier Debaise
  3. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის .D1.8D.D0.BD.D1.86.D0.B8.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D1.8F არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  4. 4.0 4.1 Большой Энциклопедический словарь 2000.
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия 2004.
  6. ი.მ. კონდაკოვი, ფსიქოლოგიის ლექსიკონი. — 2000.
  7. Новая философская энциклопедия: В 4 тт. Под ред. В. С. Стёпина 2001.
  8. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის .D0.9C.D0.B0.D1.82.D0.B5.D0.BC.D0.B0.D1.82.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B8.D0.B9 არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  9. Белл Э. Т. Творцы математики 1979.
  10. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის leibniz-translations არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  11. 11.0 11.1 Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов 1983.
  12. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის .D0.91.D0.BB.D0.B8.D0.BD.D0.BD.D0.B8.D0.BA.D0.BE.D0.B2 არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  13. Избранные философские сочинения. — М., 1908. — С. 347.
  14. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის .D0.AD.D0.BD.D1.86.D0.B8.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BF.D0.B5.D0.B4 არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  15. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის .D0.9C.D0.B5.D1.80.D0.BA.D1.83.D0.BB.D0.BE.D0.B2 არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  16. Энциклопедия Кольера 2000.
  17. Encyclopædia Britannica: Gottfried Wilhelm Leibniz(ინგლისური)
  18. Brandon C. Look. The Continuum Companion to Leibniz. 528 pages Continuum International Publishing Group, 4 Aug 2011. წაკითხვის თარიღი: 2012-01-26.  ISBN 0826429750.(ინგლისური)
  19. (Professor Gregory Brown) — University of Houston. Friedrich Leibniz. Leibniz Society of North America. წაკითხვის თარიღი: 2012-01-26. (ინგლისური)
  20. (Heinrich Schepers & Ronald Calinger) — Richard S. Westfall Department of History and Philosophy of Science Indiana University — The Galileo Project — Rice University edu-Catalogue(ინგლისური) Проверено 27 января 2012.
  21. Nicholas Jolley — The Cambridge companion to Leibniz — 500 pages — DOI:10.1017/CCOL0521365880.002. Cambridge University Press, 1995. წაკითხვის თარიღი: 2012-01-26.  ISBN 0521367697.(ინგლისური)
  22. შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; სქოლიოსათვის .D0.A4.D0.B8.D0.BB.D0.B8.D0.BF.D0.BF.D0.BE.D0.B2I არ არის მითითებული ტექსტი; $2
  23. Carl von Prantl: Gottfried Wilhelm Leibniz. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 18, Duncker & Humblot, Leipzig 1883, S. 172—209.
  24. Stanford Encyclopedia of Philosophy: Gottfried Wilhelm Leibniz(ინგლისური)
  25. Comenius in England, Oxford University Press 1932, p. 6.
  26. Poland and Germany Studies Centre on Polish-German Affairs, Greenwood press 1994, p. 30.(ინგლისური)
  27. Robert Latta, M.A., Предисловие к изданию трудов Лейбница. CLARENDON PRESS, 1898 [1](ინგლისური)