არშაკ II

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
Disambig-dark.svg სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ არსუკი (მრავალმნიშვნელოვანი).
არშაკ II
იბერიის მეფე
წინამორბედი: მირიან II
მემკვიდრე: არშაკ III
დინასტია: ფარნავაზიანები
მამა: მირიან II

არშაკ IIიბერიის მეცხრე[1][2][3] მეფე, ხოლო მოქცევაჲ ქართლისაჲს მიხედვით იბერიის მეათე მეფე ძვ. წ. I საუკუნე-ში.

მეფობის წლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თეიმურაზ ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„არშაკ მეორემან მიიღო მეფობაჲ სრულიად ივერიისა წელსა დასაბამითგან სოფლისათ ბერძნულითა რიცხვითა 5450, ქართულსა ქვარონიკონსა მეათერთმეტისა მოქცევისასა 226-სა, უწინარეს ქრისტეს შობისა 58-თა წელთა... ...ხოლო თვით გარდაიცვალა, რომელმანცა იმეფა წელი 25.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„მეფე არშაკ II (23-2 ქრ. წინ)... ...მაშინ ქართველთა მოიღეს გვირგვინი არშაკისა და დაადგეს ყოველთა თავსა ადერკის და ჰყვეს მეფედ დასაბამითგან რომაულსა 3947, ბერძნულსა 5506, ქართულსა 282, ინდიკტიონსა პირველსა.“

მეცნიერთა მოსაზრებანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სერგი გორგაძე
კირილ თუმანოვი
ვიკიციტატა
„Artaxias (Arsaces/Arshak) II (20 B.C.-A.D. 1). L 33-5; RL 49 (Arsuk). — Son of Meribanes II, defeated and slain in single combat by his successor, after a reign of, traditionally, 20 years.[5].“

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თეიმურაზ ბატონიშვილის და იოანე ანტიოქელის თხრობით არშაკ მეორის დროს პომპეუსმა დაიპყრო აზია, სომხეთი და შემდეგ იბერიას მიადგა. იბერიის მეფე არშაკ II-მ მასთან ზავი დადო და ამიტომ შეტაკებები ივერიაში არ მომხდარა. მხოლოდ ალბანელთა მეფე ორეზმა გაილაშქრა პომპეის წინააღმდეგ. შესაბამისად არშაკ მეორის მეფობის დასაწყისი ათი წლით ადრე უნდა დაწყებულიყო ვიდრე ამას თეიმურაზ ბატონიშვილი ყვება.

შენიშვნა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ისტორიულ წყაროებში მოყვანილი მეფე არშაკ მეორეს ზოგ შემთხვევაში კლავს ადერკი ხოლო თეიმურაზ ბატონიშვილის მონათხრობში თავისი სიკვდილით კვდება ხოლო მის მაგივრად არა ადერკი არამედ მისი ძე არშაკ III ჯდება. ამასთან თეიმურაზ ბატონიშვილის თხრობა უფრო სრულია და მოიცავს ისეთ დეტალებს როგორიცაა რეგიონის პოლიტიკური ვითარება და მმართველ ლიდერთა სახელები.

ისტორიული წყაროები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მოქცევაჲ ქართლისაჲ[6]
ვიკიციტატა
„და მეფობდა არსუკ, რომელმან კასპი შეიპყრა და უფლისციხე განაგო.“
მეფეთა ცხოვრება[7]
ვიკიციტატა
„და ნებიერად მეფობდა მცირედ ჟამ და მოკუდა. და დაჯდა მის წილ ძე მისი არშაკ, დედით არშაკუნიანი და მამით ნებროთიანი და ფარნავაზიანი.

ამან განაშუენა ნელქარი, ქალაქი კახეთისაჲ, რომელ არს ნეკრესი, და ჰმატა სიმაგრესა უფლისციხისასა. და იყო ესე ძლიერი ძალითა, დიდი და გოლიათი.

ხოლო ესე ადერკი, ძე ქართამისი, ასულისწული ბარტომ მეფისაჲ, რომელი ვაჴსენეთ ზემოჲთ, აღზარდეს სომხითს, და იყო კაცი ჰასაკითა შუენიერი, ტანითა დიდი და გოლიათი, მრავალგზის გამოცდილ იყო ბრძოლასა სომეხთა და ასურთასა, და მას მოეკლა მრავალი ბუმბერეზი, და სახელოვან ქმნილ იყო იგი. ამან მოითხოვნა სპანი სომეხთა მეფისაგან, და მოსცნა მას და წარმოემართა არშაკს, ქართველთა მეფესა ზედა, დედისძმასა მისსა. ხოლო არშაკ შემოკრიბნა ყოველნი ერისთავნი ქართლისანი და რანითცა მოირთო ძალი სპარსთაჲ, და მიეგება წინა. და შეკრბეს ორნივე სპანი თრიალეთს და დაიბანაკეს მახლობელად ერთმანერთისა.

ითხოვა ბრძოლაჲ არშაკ ადერკისაჲ. ხოლო ადერკი სიხარულით აღიჭურა საჭურველითა შუენიერითა, და აღჯდა ტაიჭსა და ჰრქუა სპათა მისთა: „განმიმაგრეთ ზურგით კერძოჲ ჩემი, და ნუ შესძრწუნდებით!“ და განვიდა. ეგრეთვე არშაკ შეიჭურა და განვიდა განწყობილთა შორის. აღიზახნეს ორთავე ჴმითა სასტიკითა და მიეტევნეს ურთიერთას, და იწყეს ორთავე გუმერად ოროლითა, და ვერ ჰკუეთდეს საჭურველსა ერთმანერთისასა. და ბრძოლისა სიგრძესა შინა განუტყდა ოროლები, და აღმოიღეს ჩუგლუგები და იწყეს ბრძოლად ჩუგლუგებითა. ოდეს უხეთქნიან ჩუგლუგები იგი საჭურველსა ზედა მათსა, ჰგვანდის ჴმაჲ იგი ჴმასა მას უროÁსასა, რომელი ეცემის მჭედლისაგან გურდემლსა, და ჴმაჲ ზახილისა მათისაჲ მსგავს იყო ქუხილისა.

მაშინ ვერ სძლეს ერთმანერთსა, დაშურეს და უკუ-დგეს იმიერ და ამიერ. შეღამდა დღე იგი და განისუენეს ორთავე, და დილეულ კუალად გამოვიდეს და აღიღეს მშჳლდები და იწყეს რბევად და სისრად ერთმანერთისა. ჰკრა ადერკი ისარი მკერდსა არშაკისსა, და ვერღარა უფარა სიმაგრემან საჭურველისამან, და განვიდა ზურგით, და ჩამოვარდა არშაკ ცხენისაგან..“
ივერიის ისტორია (თეიმურაზ ბატონიშვილი)[8]
ვიკიციტატა
„გამეფდა ესე სრულიად ივერიასა ზედა... ჟამთა მათ წარმოგზავნეს რომაელთა მხედართ-მთავარი თჳსი დიდი პომპეი დასაპყრობელად ყოვლისა ადგილთა პონტოჲსა და აზიისათა. მოვიდა პომპეჲ და დაიპყრა სომხითი და შეიყვანა მეფეჲ მათი ტიღრან მონებასა ქვეშე რომაელთასა. მუნით წარმოვიდა პონტოჲსა მეფესა ზედა დაჰპვა იგი ადგილსა საქართველოჲსასა, მესხთა ქვეყანასა, რომელსა აწ საათაბაგოს უწოდებენ...

მაშინ დაიპყრნა ყოველნი ადგილნი პონტოისანი პომპეიმ, დამოვიდა მახლობელ საზღვართა ზედა ივერიისათა სომხითით და მოუვლინა მოციქული მეფესა არშაკ მეორესა, რათა დაემორჩილოს მას. ხოლო მეფემან არშაკ ჰყო მის თანა ზავი და წარუგზავნა პომპეის ძღვნად სელი სრულიად წმინდისაგან ოქროსა, ქმნილი უცხოსა ხელოვნებითა...

მაშინ პომპეიმ უკუნ-აქცია მხედრობანი თჳსნი, შთავიდა ადგილსა მას სადა იგი მდინარე ფასისი შეერთვის შავსა ზღვასა, მუნ შთაჯდა ხომალდსა შინა და წარვიდა რომედ და აქვნდა მას ბრძოლაჲ იულიოს კეისრისა მიმართ; ხოლო შემდგომად სიკვდილისა პომპეისა დაშთა საქართველოჲ მშვიდობასა შინა და თავისუფლებასა.

ოდეს მეფემან მირვან მეორემან მოკლა ბარტომ მეფე, ვითარცა აღვსწერეთ ზემორე და დაიპყრა ყოველი ივერიაჲ თჳთ და ივლტოდა ქართამ სიძეჲ და ნაშვილები ბარტომ მეფისა სომხითად. ხოლო იყო ცოლი ქართამისი მიდგომილ და უძლებად, შეიწყნარნა ესენი სომეხთა მეფემან და პატივსცა; მაშინ შვა ცოლმან ქართამისამან ძეჳ წული, უწოდეს მას სახელი ბარტომ; ხოლო იყო ესე ქართამ წინაშე მეფისა სომეხთასა პატივცემულ ფრიად და ეგრეთვე წინაშე პართთა მეფისაცა პატივცემულ, ხოლო ვინაჲთგან სპარსნი იყვნეს მირვან მეორისა შემწენი, ამისთვის პართიელნიცა და სომეხნიცა ეძიებდეს ჟამსა, რათამცა შეეწივნენ ქართამს, გამოართვა ქართამს ძეჲ თჳსი პართთა მეფემან, აღზარდა თჳთ და ოდეს აღიზარდა იყო იგი გულოვან და გმირ, შეიყვარა იგი სპარსთა მეფემან და მისცა მას ასული თჳსი ცოლად. ამისა შემდგომად გარდაიცვალნეს ქართამ და მეუღლე მისი და ამას შინა განვლეს მრავალთა სხვათა და სხვათა შემთხვეულებათა სომხითსა, პართიელთა შორის და ივერიელთა, და დაშთა ბარტომ ძე ქართამისი მუნ; ხოლო შემდგომად მირვან მეორისა ივერიის მეფისა და ძისა მისისა არშაკ მეორისა იქმნა შვილის შვილი მირვანისა ძე არშაკისა არშაკვე; ხოლო ქართამის ძესა ბარტომს მოხედა ღმერთმან და მისცა ძეჲ პართთა მეფისა ასულისაგან და უწოდეს მას ადერკი და იქმნა სიხარულ მათ ზედ, რამეთუ ცოლი ბარტომისი პირველ არა შობდა დაორმოცდაერთისა წლის იყო ბარტომ, ოდეს მიეცა მას ადერკი. ხოლო ოდეს გარდაიცვალა არშაკ მეორე, რომელმანცა იჴელმწიფა სრულიად ივერიასა ზედა 25 წელი (ძეჲ მირვან მეორისა) სრულიად მეფე ივერიისა და დიდად სახელოვანი, რამეთუ ამან ფრიად ბრძნულისა გონიერებითა და დიდისა სიმხნითა თჳსითა მრავალი სიმხნე და სარგებლობა აჩვენნა სრულიად ივერიასა მოსვლათა ზედა რომაელთასა; ამან დაუტევა ძეჲ თჳსი არშაკვე მემკვიდრედ ტახტისა თჳსისა; ხოლო თჳთ გარდაიცვალა, რომელმანცა იმეფა წელი 25.“
საქართველოს ისტორია (ვახუშტი ბატონიშვილი)[9]
ვიკიციტატა
„და გამეფდა ძე მისი არშაკ; არამედ იყო ესე შვენიერი, ახოვანი ძლიერი და გოლიათი. ხოლო რაჟამს აღიზარდა ადერკი სომხითს, შემოიკრიბა სპანი სომხითისა, რამეთუ იყო ჰაეროვან, ფრიად შვენიერ, გმირ, ახოვან და მოეკლნა მრავალნი გოლიათნი და გომცდილ იყო ლაშქრობათა შინა დიდად. წელსა 20 მეფობასა არშაკისასა მოვიდა თრიალეთს. ჰსცნა რა არშაკ, შეკრიბნა სპანი და მოირთო ძალი სპარსთა და მოვიდა ესეცა მუნ. მაშინ ადერკიმ გამოითხოვა არშაკ ბრძოლად თვისად, რამეთუ რომელმანცა ჰსძლოს, იგი მეფობდესო. განიხარა არშაკ, აღიჭურა და წარვიდა და ადერკიცა ეგრეთვე გამოვიდა: ეკვეთნენ ერთი ერთსა და იბრძოლნენ შუბითა, ლახტითა, ხრმლითა და ჩუგლუგითა სასტიკად; გარნა ვერა რომელმან აჯობა დრესა მას შინა და მიმწუხრს უკუდგნენ. მეორესა დღეს კვალად გამოვიდნენ შეჭურვილნი და დაასხნეს ისარნი ერთმანეთსა; არამედ გაფიცხდა ადერკი და ჰკრა ისარი ადერკიმ მკერდსა არშაკს; ვერ უფარა საჭურველმან და განვლო იქით, ჩამოვარდა ცხენიდამ და მოკვდა არშაკი მეფე. ხოლო ადერკიმ აღიზახა ხმა „იი ვერიე“ და მიიქცა სპათა თჳსთა მიმართ და ევედრა, რათა არა განმარტონ მახვილი ქართველთა ზედა. კვალად მოიქცა და ეტყოდა ქართველთა: მე ვარ ძე მეფისა თქვენისა; აჰა არა მოუშვნი სპანი სომეხთანი მოწყვედად თქვენდა. მაშინ ქართველთა მოიღეს გვირგვინი არშაკისა და დაადგეს ყოველთა თავსა ადერკის და ჰყვეს მეფედ დასაბამითგან რომაულსა 3947, ბერძნულსა 5506, ქართულსა 282, ინდიკტიონსა პირველსა.“
მსოფლიო ისტორია (იოანე ანტიოქელი)[10]
ვიკიციტატა
„ფრგ. 70. პომპეუსმა ამის შემდეგ დაიმორჩილა ალბანელები და იბერთა მეფე არსაკე აიძულა გაქცეულიყო, მცირე არმენია აჩუქა გალატიის მმართველს დეიოტარეს...“

გენეალოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

იბერიის მეფეთა გენეალოგია განსხვავდება თეიმურაზ ბატონიშვილის მონათხრობსა და დანარჩენს შორის.

 
ქართლის
ცხოვრება
თეიმურაზ
ბატონიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბარტომი
 
ცოლი
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირიან II
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბარტომი
 
ცოლი
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირიან II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომიHeraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ადერკიHeraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ II
ადერკიარშაკ III

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. ხოლო. (ლ. მროველი „ქართლის ცხოვრება“).
  2. მეცხრე მეფე არშაკ მეორე ძე მეფისა მირვან მეორისა. (თ. ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა“).
  3. და გამეფდა ძე მისი არშაკ. (ვ. ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“).
  4. ს. გორგაძე, „მეფე ადერკი და, ეგრეთ წოდებული ორ-მეფობა ძველ ივერიაში“, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო I, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1909, ნაწ. II გვ. 45
  5. Cyril Tumanoff, «Chronology of the early kings of Iberia», Traditio, Vol. 25, page 11, (1969)
  6. მოქცევაჲ ქართლისაჲ
  7. მეფეთა ცხოვრება
  8. ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა
  9. ვახუშტი ბატონიშვილი საქართველოს ისტორია გამოცემული დ. ბაქრაძის მიერ, თბ., 1885 წ.
  10. გეორგიკა 1941 ტ. IV(1)
წინამორბედი:
მირვან II
იბერიის მეფე
დაახ. ძვ. წ. II საუკუნის I ნახ.
შემდეგი:
არშაკ III