ფარსმან ქველი და ფარსმან ავაზი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search

ფარსმან ქველი და ფარსმან ავაზი„მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ მიხედვით, ქართლის (იბერიის) მეფეთა XVI წყვილი ძვ. წ. I საუკუნის I ნახევარში, ორმეფობის დროს:

ვიკიციტატა
„ივ~. და მეფობდა იმიერ ფარსმან ქველი და ამიერ -- ფარსმან ავაზ.[1]

ლეონტი მროველის „ცხოვრება ქართველთა მეფეთას“[2], სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით გამოცემული „ქართლის ცხოვრების“[3], ვახუშტის ბატონიშვილის „საქართველოს ძველი ისტორიის“[4] და თეიმურაზ ბატონიშვილის „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსას“ მიხედვით ამ წყვილს ფარსმან ქუელი და მირდატი შეესაბამება. სერგი გორგაძე და კირილ თუმანოვი მხოლოდ ფარსმან II-ის ერთპიროვნულ მმართველობას აღიარებენ. პავლე ინგოროყვას „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სიის“[5] მიხედვით: მე-18 მეფე ფარსმან III ქველია. მის თანა-მეფეა (არმაზელი პიტიახში): ფარსმან-ავაზ || ფარნავაზ, 130-იან – 140-იან წლებში.

ცხოვრება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ვიკიციტატა
მეთხუთმეტე მეფეები ფარსმან ქველი და მირდატი,

ამაზასპის და დეროკის ძეები, არშაკუნიანები
აქამდე ყველა ეს ორ-ორი მეფე იყვნენ მოყვრობაში: ერთად – ვიღაცის მოყვრები და ერთად – ვიღაცის მტრები. მაშინ ამ მირდატმა, ქართველმა მეფემ მოიყვანა სპარსელი ცოლი, მეფეების ჩამომავალი და სპარსელების წაქეზებით მტრად გაუხდა ფარსმან ქველს, არმაზელს და განიზრახა ფარსმან ქველის მუხთლად მოკვლა. და მოიპატიჟა მირდატმა ფარსმან ქველი თავის სახლში, ვითომცდა სამეჯლისოდ და მოსალხენად, რაც უთხრა ვიღაცამ ფარსმანს და გაარიდა [საფრთხეს]. ხოლო იგი აღარ მივიდა.
იმ დროიდან გახდნენ ერთმანეთის მტრები და მირდატს ეშველებოდნენ სპარსელები, ფარსმანს კი – სომხები.
და ეს მირდატი იყო კაცი ჯავრიანი და მოსისხლე, ხოლო ფარსმან ქველი იყო კაცი კეთილი და უხვად გამცემელი და შემნდობი, აღნაგობით მშვენიერი, ტანით დიდი და ძლიერი, მხნე მხედარი და მამაცი ბრძოლაში, უშიში როგორც უხორცო და ყველაფრით უმჯობესი ქართლის ყველა მეფეზე, რომლებიც გარდაცვლილნი იყვნენ მის წინ.
ის უყვარდათ მირდატის მხარის ქართველებსაც და სძულდათ მირდატი მოსისხლეობისა და მისი სიავისათვის. და შემოუერთდა მას მირდატის მხარეს მყოფთა უმრავლესობაც, სძლია ფარსმან ქველმა და გააქცია მირდატ მეფე. და წავიდა მირდატი სპარსეთში.
ხოლო მაშინ იყო ფარსმან ქველის სპასპეტი, ასევე ქველი და გოლიათი, სახელად ფარნავაზი. ეს ფარნავაზი ფარსმანის ძუძუმტე იყო, საიმედო, ერთგული და სანდო. და ის დააყენა შიდა ქართლში [ფარსმანმა], მირდატის ადგილას. და, საერთოდ, ფარნავაზი იყო ქართლში სპასპეტად, ხოლო მეფე ფარსმან ქველი დადიოდა [სხვადასხვა მხარეებში] და განაგებდა თავის სამეფოს.
მაშინ მირდატმა გამოიყვანა სპარსელები, ძლიერი სპა, და გამოემართა ფარსმანისკენ. ხოლო ფარსმანმა შემოკრიბა ქართლის სპა და შემოიერთა ძალა სომხეთიდან და მიეგება რკინისხევის ვიწროებში. და დაიწყეს ბრძოლა ბუმბერაზებმა მრავალი დღის განმავლობაში და თუკი გამოჩნდებოდა ბუმბერაზი სპარსელებს შორის, რომელსაც ვერ ებრძოდნენ ქართლისა და სომხეთის ბუმბერაზები, მასთან გადიოდა თვით მეფე ფარსმანი ან მისი სპასპეტი ფარნავაზი და ასე ჯობნიდნენ და სძლევდნენ. და იმ ბრძოლაში მოკლა ფარსმან მეფემ სპარსელების ჩვიდმეტი ბუმბერაზი, ხოლო მისმა სპასპეტმა ფარნავაზმა მოკლა ოცდასამი.
მაშინ იყო სპარსელებს შორის ერთი გოლიათი კაცი, სახელად ჯუმბერი, რომელიც ლომს ხელით იჭერდა. და მან სთხოვა პირისპირ ბრძოლა მეფე ფარსმანს. ხოლო ფარსმან ქველი სიხარულით აღიჭურვა და გავიდა. და შეჰყვირა ორივემ სასტიკი ხმით და შეუტიეს ერთმანეთს და დაიწყეს ბრძოლა ხმლით. და მათი ბრძოლის ხმა ემსგავსა ქუხილისა და ჭექის ხმას. აჯობა ფარსმანმა, ჩამოაგდო და მოკლა და მობრუნდა თავისი სპის მხარეს და დაიძახა ხმამაღლა და უთხრა მათ: „აჰა, მძვინვარე ლომებო, ცხვრები დასეტყვილი!“ მაშინ შეუტიეს ქართველებმა და სომხებმა სპარსელებს და გააქციეს და ამოწყვიტეს და დაატყვევეს ურიცხვი და წავიდა მირდატი ლტოლვილი სპარსეთშივე.
და მეორე წელს კვლავ მოვიდა მირდატი [უფრო] მეტად უძლიერესი სპით. ხოლო ფარსმან ქველმა შემოკრიბა თავისი სპა, მხედრები და ქვეითები და დადგა მცხეთაში, ქალაქში, რადგან არ ჰყავდა სპა მირდატის სპის ოდენა. მოვიდა მირდატი და დადგა ჯაჭვში და ისევ ყოველდღე იბრძოდნენ ბუმბერაზები. და იმ ბრძოლაში მოკლა ფარსმან მეფემ თავისდათავად თორმეტი ბუმბერაზი, ხოლო სპასპეტმა ფარნავაზმა მოკლა თექვსმეტი ბუმბერაზი. მაშინ ფარსმან მეფემ თავისი გულის სიფიცხით აღარ გაითვალისწინა სპარსელების სიმრავლე, არამედ გავიდა განთიადის ჟამს თავისი სპით და [თავს] დაესხა. და მისცა მისმა ბედმა ძლევა: გააქცია მათი რაზმი და ამოწყვიტა ურიცხვი. და წავიდა მირდატი ლტოლვილი სპარსეთშივე.
და იმ დროიდან განითქვა ფარსმან ქველისა და მისი სპასპეტის, ფარნავაზის სახელი. და გახდა იგი ქართლისა და სომხეთის სპათა წინამძღოლი. და დაიწყო ბრძოლა სპარსელებთან და სპარსეთში შესვლა. და ვეღარასოდეს ვერავინ წინ ვერ უდგებოდა ფარსმან ქველს.
მაშინ სპარსელებმა იხმარეს ეს ხერხი, რომ მოიყვანეს ერთი მზარეული და აღუთქვეს მას დიდი სიკეთე და უთხრეს ასე, რომ: „წადი და შეეხიზნე ფარსმან ქველს და წაიყოლე შენ სასიკვდილე წამალი და შეუზავე [ფარსმანს] მის საჭმელთან და შეაჭამე“. ხოლო წავიდა ის მზარეული და ჰქნა ისე, როგორც უთხრეს იმ სპარსელებმა. და ასე მოკლა ფარსმან მეფე ქველი.
მაშინ შეიქნა გლოვა და ტირილი მთელ ქართველობაში, წარჩინებულებიდან ვიდრე გლახაკებამდე. და ყველა თავში იცემდა [ხელს] ყველა ქალაქსა და დაბაში, რადგან დასხდებოდნენ [ხოლმე] გლოვის მგოსნები და იკრიბებოდა ყველა და ახსენებდნენ ფარსმან ქველის სიმხნევესა და სიქველეს და მშვენიერებასა და სახიერებას და ამბობდნენ ასე: „ვაი ჩვენდა, რადგან მოგვიძია ბოროტმა ბედმა და ჩვენი მეფე, რომლისგანაც გამოხსნილი ვიყავით მტრების მონობისგან, მოიკლა იგი გრძნეული კაცების მიერ და ახლა [კი ხელში] ჩავუვარდით ჩვენ მოსაოხრებლად უცხო მოდგმას“. მაშინ გამოვიდნენ სპარსელები და წამოიყოლეს თან მირდატი და დაიპყრეს ქართლი და მისცეს მირდატს მისი ნაწილი, ხოლო ფარსმანის ნაწილი თვითონ დაიკავეს და დატოვეს ერისთავი არმაზში. ხოლო ფარნავაზ სპასპეტმა წაიყვანა ფარსმან ქველის ცოლი და ძე და გაიქცა და მივიდა სომხეთში, რადგან სომეხთა მეფის ასული იყო ფარსმანის ცოლი. და დაიპყრეს ქართლი მირდატმა და სპარსელების ერისთავმა. ხოლო მეგრელები დაადგნენ ფარსმანის ძის ერთგულებას. ხოლო იმ დროს მოყვრობდნენ სომხები და ბერძნები. მაშინ სომხების მეფემ შემოიერთა ძალა ბერძნებისგან და გამოემართა საბრძოლველად სპარსელებთან და ქართველებთან. მიუერთდნენ მეგრელები და შეიკრიბა ურიცხვი სიმრავლე. მაშინ მირდატმა და სპარსელების ერისთავმა მოიერთეს ძალა სპარსეთიდან. ხოლო სომხები, ბერძნები და მეგრელები ჩავიდნენ შიდაქართლში და იქ მიეგებნენ სპარსელები და ქართველები მდინარეზე, რომელსაც ჰქვია ლიახვი.

და იქ მოხდა ბრძოლა მათ შორის ადგილზე, რომელსაც ჰქვია რეხა. და ამოწყდა ორივეგან ურიცხვი, დაიძლივნენ სპარსელები და ქართველები და მოკლეს მირდატი და სპარსეთის ერისთავი და მოსპეს მათი სპა.“
ვიკიციტატა
„15. მეფეები მირდატი და ფარსმანი. 16 წელი იმეფეს
შემდგომ გამეფდნენ: მცხეთაში – ამაზპის ძე მირდატი, ხოლო არმაზში – დეროკის ძე ფარსმანი. მარდატსა და ფარსმანამდე ზემოხსენებულ მეფეთა შორის ურთიერთსიყვარული სუფევდა. მაგრამ მირდატმა დაიწყო ფარსმანის მტრობა, რადგანაც მირდატი იყო შურისმაძიებელი და ბოროტი, ხოლო ფარსმანი – ქველი, გონიერი, უშიშარი და უძლეველი. ერთ დღეს მირდატმა ფარსმანი სანადიმოდ მიიწვია, რათა ღალატით მოეკლა. მაგრამ ფარსმანის სიკეთის გამო ვიღაცამ გააფრთხილა იგი, რადგანაც ქართველებს ის უყვარდათ, ხოლო მირდატი სძულდათ. მიხვდა რა ფარსმანი, აღარ მივიდა და მათ შორის მტრობა დაიწყო. მაშინ განუდგნენ მირდატს და შეუერთდნენ ფარსმანს. შემდგომ მირდატი სპარსეთში გაიქცა, რადგანაც სპარსთა მეფის მონათესავე ცოლი ჰყავდა. იქ მირდატმა შეკრიბა სპარსელთა დიდი ლაშქარი და მოვიდა რკინის ხევში. ხოლო ფარსმანი გაეგება ქართველთა ლაშქარითა და სომეხთა თანადგომით. შეიბნენ ბუმბერაზები. ფარსმანმა მოკლა ჩვიდმეტი ბუმბერაზი, ხოლო მისმა სარდალმა ფარნავაზმა, რომელიც იყო ფარსმანის ძუძუმტე, ამ ბრძოლაში – ოცდასამი. შემდგომ მუქარით გამოვიდა სპარსელი ბუმბერაზი ჯუანშერი, რომელიც ლომს ხელით იპყრობდა, და ეძებდა ფარსმანს. ფარსმანი სიხარულით გავიდა, როგორც კი ეკვეთა, მოკლა სპარსელი ფარსმანმა და უკარ აღარ შებრუნებულა, შეუძახა თავის ლაშქარს და მიეჭრნენ, სძლიეს, გააქციეს და მრავალი ამოჟლიტეს. დევნილი მირდატი კი კვლავ სპარსეთში წავიდა. მესამე წელს კვლავ მივიდა მირდატი მრავალრიცხოვანი ლაშქრით და დაბანაკდა ჯაჭვში. ხოლო ფარსმანმა, რომელსაც არ ჰყავდა იმდენივე ლაშქარი, დაიწყო ბუმბერაზებთან ბრძოლა და მოკლა თორმეტი ბუმბერაზი, ხოლო მისმა სპასპეტმა – თექვსმეტი. შემდეგ დაესხა ფარსმანი, ამოხოცა და განდევნა მირდატის სპარსთა ლაშქარი. თავად მირდატი კვლავ სპარსეთში წავიდა. იმ დროიდან ვეღარ გაბედეს სპარსელებმა ფარსმანისთვის ვნება. მაშინ განითქვა ფარსმანის მამაცობა და დაიწყო ფარსმანმა სპარსელთა მრავალგზის აკლება და აოხრება; ამიტომაც სპარსელებმა მოისყიდეს მზარეული, რათა მომსახურებოდა ფარსმანს და საწამლავით მოეკლა იგი. მზარეულიც ასე მოიქცა და მოკლა ფარსმან ქველი დასაბამიდან 4071, ქრისტესით 122, ქართულით 406 წელს. მაშინ ფარნავაზ სარდალმა ფარსმანის ცოლი და ძე სომხეთში გახიზნა. მირდატი მოიყვანეს სპარსელებმა და ფარსმანის წილი ქართლი მათ დაიპყრეს, ხოლო მირდატს დაუბრუნეს მისი წილი. შემდგომ, როდესაც წამოიზარდა და სრულწლოვანებას მიაღწია, ფარსმანის ძე ადამმა შეიერთა სომხები და ბერძნები და ჩამოვიდა ქართლში. აქედან დაუხვდა მირდატი ქართლისა და სპარსელთა ლაშქრით და შეიბნენ რეხში. დამარცხდა მირდატი, ამოიჟლიტა მისი ლაშქარი და მირდატიც მოკლეს დასაბამიდან 4078, ქრისტესით 129, ქართულით 413 [წელს].“
დასაბამითგან სოფლისა ბერძულის რიცხვით ქართული ქორონიკონი
მეათერთმეტე მოქცევი
ქრისტეს შობითგან ႨႥ. თუ რომელმან მეფემან რაოდენი წელი იმეფა
5636 412 128 იქმნა ერთბაშად ორნი ესე მეფენი ყოვლისა ივერიასა ზედა ძეჲ დეროკისა ფარსმან მეორე ქველად ზედ-სახელდებული და ძეჲ ამზასპისა მირდატ პირველი; ხოლო იყო ჶარსმან ქველი ყოვლითა სიკეთითა აღსავსე, მხნე, ახოვანი, ბრძენი, გონიერი, მოწყალე, და კაცთმოყვარე, მიმტევებელი და მოსამართლე. ჰაეროვანი, შვენიერი და ესრეთი გმირი, რომელ წინა-პართა მისთა ყოველთავე მეფეთა უმჯობეს იყო; ხოლო მირდატ იყო კაცი ბოროტი, მემშურნე, მესისხლე და ანგაარი; ამისთვის მოიძულე იგი ყოველთა ივერიელთა და შეიყვარეს ფარსმან ფრიად; ხოლო განიზრახა ესე მირდატმან, რათა მოკლას ღალატითა მეფე ფარსმან და იგრძნა ესე ფარსმან და იცევდა თავსა თჳსსა ბოროტ-შემთხვევისაგან მირდატისა; ამისთვის უმეტეს მოიძულეს იგი ივერიელთა და შეკრბეს დიდებულნი ივერიისანი და მრავლისა ბოროტისა მისისათვის განსდევნეს მირდატ ტახტით თჳსით თანა-ზიარებითისაგან მეფობისა და ივლტოდა მირდატ სპარსეთად. და იქმნა კვალად ერთმეფობაჲ სრულიად ივერიასა ზედა. მეორესა წელსა მეფობისა მისისასა იქმნა ესე და განიდევნა იგი.
5639 415 131 კვალად ერთ-მეფობაჲ და არღარა ზოგადი და მიღება სრულიად ივერიისა თჳთ-მპყრობელობისა ფარსმან მეორისაგან; ხოლო იყო ზოგადი მეფობაჲ მხოლოდ ოთხმეოცდა შჳდსა წელსა და იწყო ქრისტეს აქეთ 44-სა წელსა და კვალად ერთ-მეფობა იქმნა ქრისტესით 131-სა; ხოლო წარვიდა რა მლტოლვარე მირდატ სპარსეთად, ვინაჲდგან ცოლი ესვა მას სპარსი, შეიკრიბა სპარსეთით და მიდიით მხედრობანი და ორგზის მოუხდა ფარსმანს, ორგზისვე სძლივა ფარსმანმან და მოკლა ხელით თჳსითა ფარსმანმან ბუნბერაზი სპარსთა ჯოვანბარს, რომელიცა ესოდენ ძლიერ იყო, რომელ იტყოდენ მისთვის, ჴელთა შეიპყრობსო ლომსა. შემდგომად მისსა აქვნდა ფარსმან ბრძოლა მრავალი სპარსთა მიმართ და მიდთა და შევიდა სამზღუართა მათთა და ქმნა მრავალნი სახელოვანნი საქმენი, შემდგომად შემოუყენეს მზარეული სპარსთა, რომელიცა მოვიდა, შეეწყნარა ფარსმანს და მოწამლა მზარეულმან და მოკვდა ფარსმან ქველი.




16
5652 428 144 მაშინ მირდატ მოვიდა, დაიპყრა ზემოჲ ივერია; ხოლო ქვემო ივერიაჲ განამაგრა ფარნავაზ სპასპეტმან ფარსმან მეფისამან, ვინაჲდგან ცოლი ფარსმან-ქველისა და ძეჲ მისი ადამ წარიყვანა და განარინა მუნ და შეიკრიბნა მხედრობანი გარდმოუხდა მირდატ მეფესა. სძლო მას და მისთანა მყოფთა სპარსთა მოკლეს მირდატ მეფე მდინარესა ზედა ქსნისასა და შეიყვანა დიდისა დიდებით ძე მეფისა ფარსმანისა ადამ დედისა მისის ღადან დედოფლითურთ მცხეთად და დაიპყრა ყოველი ივერიაჲ.

[6]

წინამორბედი:
ამაზასპი და დერუკი
ქართლის მეფე
მირდატ I (113129)
ფარსმან II (116129) [7]
შემდეგი:
ადამი
წინამორბედი:
ამაზასპ და დეროკ
საქართველოს მეფე
113129 [8][9]
შემდეგი:
ღადამ
წინამორბედი:
დეროკ პირველი და ამაზასპ პირველი
ივერიის მეფე
დიარქია (იმეფა 3 წელი) 128131
ფარსმან II-ის მეფობა (იმეფა 13 წელი) 131144
მირდატ I-ის მეფობა (იმეფა 2½ წელი) 144147 [10]
შემდეგი:
ფარსმან II ქველიმირდატ I
წინამორბედი:
ამზასპ I და ადერუკ
იბერიის მეფე
130-იანი – 140-იანი წლები
შემდეგი:
<...> როკ და მირდატ[11][12]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • გ. მელიქიშვილი: ქართლის (იბერიის) სამეფოს ისტორიის ქრონოლოგიის საკითხისათვის. ივანე ჯავახიშვილი სახ. ისტორიის ინსტიტუტის შრომები: 1958, ტომი 4, ნაკვეთი I;
  • გ. მელიქიშვილი: ქართლის (იბერიის) მეფეთა სიებში არსებული ხარვეზის შესახებ. მაცნე: ისტორიის სერია, 1978, № 3;
  • ს. გორგაძე: წერილები საქართველოს ისტორიიდან. "მოამბე": 1905, № XI.

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. მოქცევაჲ ქართლისაჲ (შატბერდის კრებულის 1979 წლის გამოცემიდან)
  2. ლეონტი მროველი „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“
  3. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  4. საქართველოს ძველი ისტორია
  5. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  6. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  7. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  8. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  9. საქართველოს ძველი ისტორია
  10. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  11. მოქცევაჲ ქართლისაჲ (შატბერდის კრებულის 1979 წლის გამოცემიდან)
  12. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“