ტრისტან და იზოლდა (ოპერა)

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
ტრისტან და იზოლდა
Tristan und Isolde
რიხარდ ვაგნერის ოპერა
Joseph Albert - Ludwig und Malwine Schnorr von Carolsfeld - Tristan und Isolde, 1865f.jpg
ლუდვიგ შნორ ფონ კაროლსფელდი (ტრისტანი) და მალვინა შნორ ფონ კაროლსფელდი (იზოლდა) პრემიერაზე
ლიბრეტისტი რიხარდ ვაგნერი
ენა გერმანული
ეფუძნება გოტფრიდ ფონ შტრასბურგის ტრისტანი
პრემიერა 1865 წლის 10 ივნისი
მიუნხენის ნაციონალური თეატრი

ტრისტან და იზოლდა (გერმ. Tristan und Isolde) — რიხარდ ვაგნერის მუსიკალური დრამა (ოპერა) სამ მოქმედებად კომპოზიტორის ლიბრეტოთი, დაფუძნებული გოტფრიდ ფონ შტრასბურგის ტრისტანზე (XII ს.). დაიწერა 1857-1859 წლებში და პირველად შესრულდა მიუნხენის ნაციონალურ თეატრში, ჰანს ფონ ბიულოვის დირიჟორობით, 1865 წლის 10 ივნისს. ვაგნერი ნაწარმოებს უწოდებდა არა ოპერას, არამედ „eine Handlung” (სიტყვასიტყვით, „დრამა“, „სცენარი“, „მოქმედება“). მსგავს ტერმინს იყენებდა თავისი დრამებისთვის ესპანელი დრამატურგი პედრო კალდერონიც.

ვაგნერის მიერ ტრისტან და იზოლდას შექმნა შთაგონებული იყო არტურ შოპენჰაუერის ფილოსოფიით, განსაკუთრებით, მისი ნაშრომით სამყარო, როგორც ნება და წარმოსახვა, აგრეთვე, სასიყვარულო ურთიერთობით მატილდა ვეზენდოკთან. ტრისტანი, რომელიც ფართოდაა აღიარებული, როგორც საოპერო რეპერტუარის ერთ-ერთი მწვერვალი, აგრეთვე გამორჩეულია ვაგნერის მიერ ქრომატიზმის, ტონალური გაურკვევლობის, საორკესტრო ფერის და ჰარმონიული დაძაბულობის უპრეცედენტო გამოყენებით.

ოპერას უდიდესი გავლენა ჰქონდა დასავლურ კლასიკურ მუსიკაზე და წარმოადგენდა პირდაპირი შთაგონების წყაროს ისეთი კომპოზიტორებისთვის, როგორიცაა გუსტავ მალერი, რიხარდ შტრაუსი, კაროლ შიმანოვსკი, ალბან ბერგი, არნოლდ შონბერგი და ბენჯამინ ბრიტენი. სხვა კომპოზიტორებმა, როგორიცაა კლოდ დებიუსი, მორის რაველი და იგორ სტრავინსკი, თავიანთი სტილების ფორმულირება, ნაწილობრივ, ვაგნერის გავლენის საპირისპიროდ მოახდინეს. ბევრი ხედავს ტრისტანს, როგორც პირველ გამოსვლას ტრადიციული ჰარმონიისა და ტონალობისგან და როგორც მიმართულების მიმცემს XX საუკუნის კლასიკური მუსიკისთვის.[1] ვაგნერის ლიბრეტოს სტილმა და მუსიკამ ძირეული გავლენა მოახდინა გვიან XIX და ადრეული XX საუკუნის სიმბოლისტ პოეტებზეც.[2]

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შექმნის ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რიხარდ ვაგნერი ბრიუსელში, 1860

1849 წელს ვაგნერი იძულებული გახდა, დაეტოვებინა დრეზდენის ოპერის დირიჟორის თანამდებობა, რადგანაც მასზე დაკავების ორდერი იყო გაცემული მაისის წარუმატებელ რევოლუციაში მონაწილეობის გამო. მან მეუღლე, მინა, დრეზდენში დატოვა, ხოლო თავად ციურიხში გაიქცა. იქ, 1852 წელს, შეხვდა მდიდარ აბრეშუმით მოვაჭრეს, ოტო ვეზენდოკს. ვეზენდოკი ვაგნერის მხარდამჭერი გახდა და კომპოზიტორს რამდენიმე წელი აფინანსებდა, ხოლო ვეზენდოკის მეუღლეს, მატილდას, კომპოზიტორი შეუყვარდა.[3] მიუხედავად იმისა, რომ ამ დროს ეპიკურ ნიბელუნგების ბეჭედზე მუშაობდა, ვაგნერი ტრისტანის და იზოლდას ლეგენდით დაინტერესდა.

შუა საუკუნეების გერმანული პოეზიის, მათ შორის, ტრისტანის გოტფრიდ ფონ შტრასბურგისეული ვერსიის, ნიბელუნგების სიმღერის (Nibelungenlied) და ვოლფრამ ფონ ეშენბახის პარსიფალის (Parzival) ხელახლა აღმოჩენამ უდიდესი გავლენა იქონია გერმანულ რომანტიკულ მიმართულებაზე XIX საუკუნის შუა წლებში. ტრისტანის და იზოლდას ამბავი წარმოადგენს შუა საუკუნეების და რენესანსის ხანის ერთ-ერთ საკვანძო ისტორიას. არსებობს მისი რამდენიმე ვერსია, რომელთაგან უძველესიც XII საუკუნის შუა პერიოდით თარიღდება. შტრასბურგის ვერსიას, რომელიც ლეგენდის „არისტოკრატიულ“ მიმართულებას წარმოადგენს, უზარმაზარი გავლენა ჰქონდა გერმანულ ლიტერატურაზე.[4]

ავტობიოგრაფიის ჩემი ცხოვრება (Mein Leben) მიხედვით, ვაგნერმა ტრისტანის ლეგენდის დრამატიზება თავისი მეგობრის, კარლ რიტერის მცდელობის შემდეგ გადაწყვიტა:

მან რომანის მსუბუქ ფაზებს გაუსვა ხაზი, ხოლო ჩემთვის ყოვლისმომცველი ტრაგედია იყო ის, რამაც ასე ღრმა შთაბეჭდილება მოახდინა და დარწმუნებული ვიყავი, რომ ეს ტრაგედია უნდა ყოფილიყო თამამად წინ წამოწეული, უმნიშვნელო დეტალების მიუხედავად.[5]

ამ გავლენას დაემატა ვაგნერის მიერ არტურ შოპენჰაუერის ფილოსოფიის აღმოჩენა 1854 წლის ოქტომბერში, რამაც კომპოზიტორი მიიყვანა სერიოზულ განწყობამდე, რომელიც ამაღლებულ გამოხატვას ეძებდა. სწორედ ასეთი განწყობის შედეგი იყო ტრისტანის და იზოლდას კონცეფცია.[6]

ვაგნერი შოპენჰაუერით და ტრისტანით თავისი გატაცების შესახებ სწერს ფრანც ლისტს (16 დეკემბერი, 1854):

მე, რომელსაც არასოდეს განმიცდია სიყვარულის ჭეშმარიტი ბედნიერება, ამ ოცნებას დავუდგამ ძეგლს, რომელიც, თავიდან ბოლომდე სიყვარულით იქნება სავსე. ჩემს გონებაში ჩაისახა ტრისტანი და იზოლდა, ყველაზე უბრალო, მაგრამ ყველაზე სისხლსავსე მუსიკალური კონცეფცია, რაც კი შეიძლება წარმოიდგინო, ხოლო შავ დროშას, რომელიც მის დასასრულს ფრიალებს, სიკვდილის დროს გადავიფარებ.[7]

მატილდა ვეზენდოკის პორტრეტი. კარლ ფერდინანდ ზონი, 1850

1854 წლის ბოლოსთვის ვაგნერს სამივე მოქმედების მონაზახი მზად ჰქონდა ტრისტანის თემაზე, გოტფრიდ ფონ შტრასბურგის ვერსიის მიხედვით. ჩვენამდე მოღწეული ყველაზე ადრინდელი მონახაზები 1856 წლის დეკემბრით თარიღდება, თუმცა, მთლიანი ყურადღება კომპოზიტორმა ამ ოპერას მხოლოდ 1857 წლის აგვისტოდან დაუთმო, რისთვისაც ზიგფრიდზე მუშაობაც შეწყვიტა. 20 აგვისტოს დაიწყო ტექსტის მონახაზებზე მუშაობა და ლიბრეტო, (ან პოემა, როგორც ვაგნერი უწოდებდა) 18 სექტემბრისთვის მზად იყო.[8] ამ დროისათვის ვაგნერი ვეზენდოკის მამულში აშენებულ კოტეჯში ცხოვრობდა და ტრისტანზე მუშაობის დროს მატილდა ვეზენდოკთან ჰქონდა ურთიერთობა. პლატონური იყო ეს ურთიერთობა თუ არა, უცნობია. იმავე წლის სექტემბრის ერთ საღამოს, ვაგნერმა ტრისტანის დასრულებული პოემა წაუკითხა აუდიტორიას, რომელშიც შედიოდნენ მისი მეუღლე, მინა; მისი მუზა, მატილდა და მომავალი საყვარელი (და შემდგომ მეუღლე), კოზიმა ფონ ბიულოვი.

1857 წლის ოქტომბერში ვაგნერს დაწყებული ჰქონდა პირველი აქტის მუსიკის მონახაზი. თუმცა, ოქტომბერში დაწერა მუსიკა მატილდას ხუთ ლექსზე, რომლებიც ახლა ვეზენდოკის სიმღერების (Wesendonck Lieder) სახელითაა ცნობილი. ეს უჩვეულო სვლა იყო ვაგნერის მხრიდან, რომელიც, როგორც წესი, მუსიკაში მხოლოდ საკუთარ ტექსტებს იყენებდა ხოლმე. ვაგნერის თქმით, ამ სიმღერებიდან ორი - „Im Treibhaus“ და „Träume“ სავარჯიშოები იყო ტრისტანისთვის: „Träume“ იყენებს იგივე მოტივს, რომელიც გამოყენებულია მე-2 მოქმედების სასიყვარულო დუეტში, ხოლო "Im Treibhaus-ში" ისმის თემა, რომელიც შემდგომ ოპერის მე-3 მოქმედების პრელუდია გახდა.[9] ვაგნერი ტრისტანის წერას მხოლოდ მას შემდეგ დაუბრინდა, რაც გააფორმა შეთანხმება ლაიფციგში არსებულ გამომცემლობასთან Breitkopf & Härtel, 1858 წლის იანვარში. ამ დროიდან მოყოლებული, ვაგნერი ამთავრებდა თითოეულ მოქმედებას და გზავნიდა გადასაწერად, ხოლო შემდეგ იწყებდა მომდევნო მოქმედებაზე მუშაობას, რაც აღსანიშნავი ფაქტია ნაწარმოების უპრეცედენტო მასშტაბის და პარტიტურის სირთულის გამო.[10]

1858 წლის აპრილში ვაგნერის ცოლს, მინას, ხელში ჩაუვარდა კომპოზიტორის მიერ მატილდასთვის გაგზავნილი წერილი. ვაგნერის პროტესტის მიუხედავად, რომ მინა წერილის „ვულგარულად ინტერპრეტირებას“ ცდილობდა, მან ჯერ ვაგნერი, ხოლო შემდეგ მატილდა ღალატში დაადანაშაულა.[11] ბევრი ტანჯვის შემდეგ, ვაგნერმა დაარწმუნა მინა, რომელსაც გულის დაავადება ჰქონდა, დასასვენებლად წასულიყო, ხოლო ოტო ვეზენდოკმა მატილდა იტალიაში წაიყვანა. ამ ორი ქალბატონის არყოფნის დროს დაიწყო ვაგნერმა მე-2 მოქმედების მუსიკის მონახაზების გაკეთება. მიუხედავად ამისა, 1858 წლის ივლისში მინას დაბრუნებამ სიტუაცია კვლავ დაძაბა, რის გამოც კომპოზიტორი იძულებული გახდა, მინაც და მატილდაც დაეტოვებინა და ვენეციაში წასულიყო.

მოგვიანებით, ვაგნერი ციურიხში გატარებულ ბოლო დღეებს „ჭეშმარიტ ჯოჯოხეთს“ უწოდებს. დრეზდენში გამგზავრებამდე მინამ მატილდას მისწერა:

გატეხილი გულით უნდა გითხრათ, რომ წარმატებას მიაღწიეთ ჩემი და ჩემი ქმრის დაშორებაში თითქმის ოცდაორწლიანი ქორწინების შემდეგ. დაე ეს ღირსეული საქციელი იყოს თქვენი სიმშვიდის და ბედნიერების საწინდარი.[12]

ვაგნერმა ტრისტანის მეორე მოქმედება ვენეციაში რვათვიანი განდეგილობისას დაწერა, Palazzo Giustinian-ში ცხოვრების დროს. 1859 წელს, საქსონიაში ექსტრადირების შიშით, სადაც კვლავ კანონისგან მიმალვაში მყოფად ითვლებოდა, ვაგნერი ლუცერნში გადავიდა, სადაც, 1859 წლის აგვისტოში, მე-3 მოქმედებაზე მუშაობა დაასრულა.

პრემიერა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ტრისტან და იზოლდა დასადგმელად რთული ოპერა აღმოჩნდა და ვაგნერს სცენის არაერთი ვარიანტის განხილვა მოუხდა. 1857 წელს, ბრაზილიის იმპერატორის, პედრო II-ს წარმომადგენელმა მას თავისი ოპერების რიო-დე-ჟანეიროში დადგმა შესთავაზა იტალიურად, საიმპერიო ოპერის ენაზე. კომპოზიტორმა ლისტს უთხრა, რომ ამ ვარიანტს განიხილავდა და ტრისტანის პრემიერის პატივიც რიოს ერგებოდა. ვაგნერმა იმპერატორს თავისი წინა ოპერების აკინძული ასლებიც გაუგზავნა ინტერესის გამოხატვის მიზნით, თუმცა ამ გეგმას საბოლოო შედეგი არ მოჰყოლია.[13] შემდეგი იდეა პრემიერის სტრასბურგში გამართვა იყო, ბადენის დიდი ჰერცოგინიას მიერ გამოხატული ინტერესის გამო. პროექტი ამჯერადაც ჩავარდა.[13] შემდგომ ვაგნერი პარიზის ვარიანტს განიხილავდა, რომელიც XIX საუკუნის შუა წლებში საოპერო სამყაროს ცენტრს წარმოადგენდა, თუმცა, პარიზის ოპერაში ტანჰოიზერის კატასტროფული დადგმის შემდეგ გადაიფიქრა და ნაწარმოები კარლსრუეს ოპერას შესთავაზა 1861 წელს.

ჰანს ფონ ბიულოვი, რომელიც პრემიერას დირიჟორობდა.

როცა ვაგნერი ვენის ოპერას ეწვია ამ დადგმისთვის მომღერლების შესარჩევად, ოპერის მმართველობამ პრემიერის იქ განხორციელება შესთავაზა. თავდაპირველად, ტენორი ალოის ანდერი შეირჩა ტრისტანის პარტიისთვის, მაგრამ როლის შესწავლა ვერ შეძლო. პარალელური მცდელობები ოპერის დადგმისა დრეზდენში, ვაიმარში და პრაღაში უშედეგოდ დასრულდა. 1862-1864 წლებში ჩატარებული 70-ზე მეტი რეპეტიციის მიუხედავად, ტრისტან და იზოლდას ვენაში დადგმა ვერ მოხერხდა, რამაც ოპერას შეუსრულებადის რეპუტაცია შეუქმნა.

მხოლოდ მას შემდეგ, რაც ვაგნერის სპონსორი ბავარიის მეფე, ლუდვიგ II გახდა, (მან კომპოზიტორს სოლიდური სტიპენდია დაუნიშნა და სხვაგვარადაც ეხმარებოდა მის არტისტულ წამოწყებებს) მოიძებნა საკმარისი რესურსები ტრისტანის პრემიერისთვის. პრემიერა მიუნხენის ნაციონალურ თეატრში უნდა გამართულიყო, ხოლო დირიჟორად ჰანს ფონ ბიულოვი შეარჩიეს, მიუხედავად იმისა, რომ ვაგნერს მის ცოლთან, კოზიმასთან, სასიყვარულო ურთიერთობა ჰქონდა. 1865 წლის 15 მაისს დაგეგმილი პრემიერის გადადება მაინც გახდა საჭირო, რათა იზოლდას პარტიის შემსრულებელს, მალვინა შნორ ფონ კაროლსფელდს დისფონიისგან განკურნების დრო ჰქონოდა. საბოლოოდ, პრემიერა 1865 წლის 10 ივნისს შედგა და მალვინას პარტნიორობას მეუღლე, ლუდვიგ შნორ ფონ კაროლსფელდი უწევდა ტრისტანის როლში.

1865 წლის 21 ივლისს, როლის მხოლოდ ოთხჯერ შესრულების შემდეგ, ლუდვიგ შნორ ფონ კაროლსფელდი მოულოდნელად გარდაიცვალა, რასაც მოჰყვა სპეკულაცია იმაზე, რომ მომღერალი ტრისტანის პარტიისთვის გაწეულმა ძალისხმევამ შეიწირა. (ტრისტანის დადგმასთან დაკავშირებულმა სტრესმა ასევე „შეიწირა“ დირიჟორები ფელიქს მოტი (1911) და იოზეფ კაილბერტი (1968). ორივე მათგანი ოპერის მე-2 მოქმედების დროს შეუძლოდ გახდა და მოგვიანებით, გარდაიცვალა.) მალვინა მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ ღრმა დეპრესიაში ჩავარდა და აღარასოდეს უმღერია, თუმცა კიდევ 38 წელი იცოცხლა.

შემდეგი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში, ტრისტანის და იზოლდას როლების ერთადერთი შემსრულებელი ასევე ცოლ-ქმარი იყო, ჰაინრიხ ფოგლი და ტერეზა ფოგლი.[14]

შესრულების ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ტრისტანის შემდეგი დადგმა 1874 წელს, ვაიმარში განხორციელდა. 1876 წელს, ბერლინში, დადგმას თავად ვაგნერი ზედამხედველობდა. ბაიროითის ფესტივალზე კი ოპერა მხოლოდ კომპოზიტორის გარდაცვალების შემდეგ შესრულდა მისი ქვირივის, კოზიმა ვაგნერის ზედამხედველობით, 1886 წელს. ამ დადგმას ფართო გამოხმაურება მოჰყვა.

გერმანიის გარეთ ოპერა პირველად ლონდონში, Drury Lane Theatre-ში დაიდგა 1882 წელს. ტრისტანის პარტიას ჰერმან ვინკელმანი ასრულებდა, რომელმაც იმავე წელს, მოგვიანებით, პარსიფალის მთავარი პარტიაც შეასრულა ბაიროითში. მას ჰანს რიხტერი დირიჟორობდა, რომელმაც ორი წლის შემდეგ Covent Garden-ის დადგმასაც უდირიჟორა. ვინკელმანი ასევე პირველი ტრისტანი იყო ვენაშიც, 1883 წელს. პირველი ამერიკული დადგმა კი მეტროპოლიტენ ოპერაში, 1886 წელს, ანტონ სეიდლის დირიჟორობით განხორციელდა.

მნიშვნელობა რომანტიკული მუსიკის განვითარებაში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ტრისტან და იზოლდას მუსიკა ხშირად სახელდება გარდატეხის წერტილად დასავლური მუსიკის განვითარების ისტორიაში.[15] ოპერის განმავლობაში ვაგნერი იყენებს საორკესტრო ფერების ფართო სპექტრს, ჰარმონიასა და პოლიფონიას ისეთი თავისუფლებით, როგორიც იშვიათად გვხვდება მის ადრინდელ ოპერებში. ნაწარმოების პირველივე, ე.წ. ტრისტანის აკორდი, დიდი მნიშვნელობისაა ტრადიციული ტონალური ჰარმონიიდან გამოსვლაში, რადგანაც მისი გადაწყვეტა სხვა, ასევე დისონანტურ აკორდში ხდება:[16]


    {
      \new PianoStaff <<
        \new Staff <<
            \new Voice \relative c'' {
                \clef treble \key a \minor \time 6/8
                \voiceOne \partial8 r8 R2. \once \override NoteHead.color = #red gis4.->(~ gis4 a8 ais8-> b4~ b8) r r
                }
            \new Voice \relative c' {
                \override DynamicLineSpanner.staff-padding = #4.5
                \once \override DynamicText.X-offset = #-5
                \voiceTwo \partial8 a\pp( f'4.~\< f4 e8 \once \override NoteHead.color = #red dis2.)(\> d!4.)~\p d8 r r
                }
            >>
        \new Staff <<
            \relative c {
                \clef bass \key a \minor \time 6/8
                \partial8 r8 R2. \once \override NoteHead.color = #red <f b>2.( <e gis>4.)~ <e gis>8 r r
                }
            >>
    >> }

ოპერამ არაერთი მიმართულებით გააფართოვა ჰარმონიული პრაქტიკა. მაგალითად, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ინოვაცია იყო ტრიტონის (შემცირებული კვინტის ან გადიდებული კვარტის) შემცველი ორი აკორდის ხშირი თანმიმდევრული გამოყენება ისე, რომ არცერთი მათგანი არაა შემცირებული სეპტა. აღსანიშნავია ტრისტანში ჰარმონიული დაძაბულობის გამოყენება. კომპოზიტორი ქმნის მუსიკალურ დაძაბულობას იმით, რომ მსმენელს სთავაზობს დაუსრულებელი კადანსების სერიას, რითაც მათში მუსიკალური გადაწყვეტის, განმუხტვის სურვილს იწვევს.[17] ჰარმონიული დაძაბულობა გავრცელებული მუსიკალური ხერხია, რომელიც საკომპოზიტორო პრაქტიკაში რენესანსამდეც კი გამოიყენებოდა, მაგრამ ვაგნერი იყო ერთ-ერთი პირველი, რომელიც ჰარმონიულ დაძაბულობას მთელი ნაწარმოების მასშტაბით იყენებდა. კადანსები, რომლებიც პირველად პრელუდიაში ჩნდება, გადაწყვეტას მე-3 მოქმედების ბოლომდე ვერ ჰპოვებს. ზოგიერთ შემთხვევაში, ვაგნერი ამზადებს მსმენელს მუსიკალური კულმინაციისთვის აკორდების სერიით, რომლებიც ზრდად დაძაბულობას ქმნიან, ხოლო შემდეგ, განგებ არ სთავაზობს მათ მოსალოდნელ გადაწყვეტას. ამ ხერხის გამოყენების მაგალითია სასიყვარულო დუეტი მე-2 აქტის ბოლოს („Wie sie fassen, wie sie lassen...“), სადაც ტრისტანი და იზოლდა თანდათან მიიწევენ მუსიკალური კულმინაციისკენ, მაგრამ მოსალოდნელ განმუხტვას არღვევს კურვენალის დისონანტური შემოსვლა („Rette Dich, Tristan!“). დარღვეული განმუხტვები ხშირად მიიჩნევა ფიზიკური სექსუალური განმუხტვის (ორგაზმის), ან სულიერი გათავისუფლების - თვითმკვლელობის სიმბოლოდ. აღნიშნული კადანსების განმუხტვა მხოლოდ ფინალში (იზოლდას Liebestod - სიყვარული-სიკვდილი) ხდება, სადაც ეს გადაწყვეტა („In des Welt-Atems wehendem All“) იზოლდას სიკვდილს ემთხვევა.[18]

ტრისტანის ტონალური ბუნება დასავლურ კლასიკურ მუსიკაზე უზარმაზარი გავლენის მქონე აღმოჩნდა. ვაგნერის მიერ საორკესტრო ფერის გამოყენებამ აგრეთვე გავლენა იქონია კინომუსიკაზე, მაგალითად, ბერნარდ ჰერმანის მუსიკა ალფრედ ჰიჩკოკის ფილმისთვის ვერტიგო, ძლიერ ჰგავს Liebestod-ს (ეს უკანასკნელი ლუის ბენუელმაც გამოიყენა სიურრეალისტურ ფილმში L'Age d'Or).

აღსანიშნავისა, რომ ყველა კომპოზიტორის რეაქცია დადებითი არ ყოფილა: კლოდ დებიუსი საფორტეპიანო პიესაში Golliwog's Cakewalk დაცინვით ახდენს ოპერის ინტროს ციტირებას და უთითებს, რომ პასაჟი უნდა შესრულდეს „დიდი ემოციით“ („avec une grande emotion“). თუმცა დებიუსი ვაგნერის ძლიერი გავლენის ქვეშ იყო, განსაკუთრებით, შემოქმედების ადრეულ სტადიაში და განსაკუთრებით უყვარდა ტრისტანი, რაც მისი ამ პერიოდის მუსიკის ტონალურ მხარეშიც ჩანს.

როლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

როლი ხმა პრემიერა: 10 ივნისი, 1865
(დირიჟორი: ჰანს ფონ ბიულოვი)
ტრისტანი, ბრეტანელი დიდებული, მარკეს აყვანილი მემკვიდრე ტენორი ლუდვიგ შნორ ფონ კაროლსფელდი
იზოლდა, ირლანდიელი პრინცესა, მარკეზე დანიშნული სოპრანო მალვინა შნორ ფონ კაროლსფელდი
ბრანგენე, იზოლდას მსახური სოპრანო[19] ანა დაინეტი
კურვენალი, ტრისტანის მსახური ბარიტონი ანტონ მიტერვურცერი
მარკე, კორნუოლის მეფე ბანი ლუდვიგ ცოტმაიერი
მელოტი, კარისკაცი, ტრისტანის მეგობარი ტენორი (შესაძლებელია ბარიტონიც)[20] კარლ სამუელ ჰაინრიხი
მწყემსი ტენორი კარლ სიმონსი
მესაჭე ბარიტონი პეტერ ჰარტმანი
ახალგაზრდა მეზღვაური ტენორი
მეზღვაურები, რაინდები და საჭურველთმტვირთველები

ინსტრუმენტული შემადგენლობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ტრისტან და იზოლდასთვის განსაზღვრულია შემდეგი ინსტრუმენტები:

სცენაზე

  • ინგლისური ქარახსა, 6 ვალტორნა, 3 საყვირი, 3 ტრომბონი

შინაარსი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

I მოქმედება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ტრისტან და იზოლდა
ფერდინანდ ლეკეს ნახატი

იზოლდა, რომელიც კორნუოლის მეფე მარკეზეა დანიშნული, მსახურ ქალთან, ბრანგენესთან ერთად ტრისტანის გემით კორნუოლში მიემგზავრება. ოპერა იწყება ახალგაზრდა მეზღვაურის სიმღერით „ირლანდიელ ქალიშვილზე“ („Westwärts schweift der Blick“), რომელსაც იზოლდა საკუთარ დაცინვად იღებს. განრისხებული, ისურვებს, ზღვა აღელდეს, გემი ჩაიძიროს და გემზე მყოფებთან ერთად, თავადაც დაიღუპოს („Erwache mir wieder, kühne Gewalt“). იგი პირველ რიგში ტრისტანზეა გაბრაზებული, რაინდზე, რომელიც მის მარკესთან წაყვანაზეა პასუხისმგებელი და გზავნის ბრანგენეს, რათა უბრძანოს ტრისტანს, მასთან გამოცხადდეს („Befehlen liess' dem Eigenholde“). ტრისტანი უარყოფს მოთხოვნას და ამბობს, რომ მისი ადგილი გემის საჭესთანაა. მისი თანამებრძოლი, კურვენალი, უფრო მკვახედ პასუხობს, რომ იზოლდას ტრისტანისთვის ბრძანების მიცემის უფლება არ აქვს და ახსენებს, რომ იზოლდას წინა საქმრო, მოროლდი, სწორედ ტრისტანმა მოკლა („Herr Morold zog zu Meere her“).

ბრანგენე იზოლდასთან ბრუნდება ამ მოვლენებზე სასაუბროდ. იზოლდა, სცენაში, რომელსაც „მონათხრობს და წყევლას“ უწოდებენ, ყვება, თუ როგორ გადააწყდა მოროლდის სიკვდილის შემდეგ უცნობს, რომელიც თავის თავს ტანტრისს ეძახდა. ტანტრისი სასიკვდილოდ იყო დაჭრილი, როცა ის იზოლდამ იპოვა ("von einem Kahn, der klein und arm") და თავისი ძალა გამოყენა მის განსაკურნებლად. თუმცა, მკურნალობისას აღმოაჩინა, რომ ტანტრისი რეალურად ტრისტანი იყო, მისი საქმროს მკვლელი. იზოლდამ სცადა, იგი თავისივე ხმლით მოეკლა, მაგრამ ამ დროს ტრისტანმა შეხედა არა ხმალს, არამედ ქალის თვალებს ("Er sah' mir in die Augen"). იზოლდამ მისი მოკვლა ვეღარ შეძლო. ტრისტანს მისცეს უფლება, წასულიყო, იმ პირობით, რომ უკან არასოდეს დაბრუნდებოდა, მაგრამ ის დაბრუნდა იზოლდას თავის ბიძაზე, მეფე მარკეზე დაქორწინების განზრახვით. იზოლდა, განრისხებული ამ ღალატით, დაჟინებით ითხოვს, რომ ტრისტანმა მის წინაშე მონანიების სასმელი დალიოს, რომელსაც საკუთარი წამლების ყუთიდან იღებს. ბრანგენე, შოკირებული, ხედავს რომ სასმელი, სინამდვილეში, მომაკვდინებელი საწამლავია.

ქალბატონების კაიუტაში კურვენალი მიდის ("Auf auf! Ihr Frauen!") და აუწყებს, რომ მგზავრობა დასასრულს უახლოვდება. იზოლდა აფრთხილებს, რომ არ წარდგება მეფის წინაშე, ვიდრე ტრისტანი მონანიების სასმისს არ შესვამს. ტრისტანის მოსვლისას იზოლდა მას საყვედურობს და ეუბნება, რომ ტრისტანი ვალშია მასთან საკუთარი სიცოცხლით, რადგან მისმა ქმედებამ იზოლდას ღირსება შეურაცხყო, რომელმაც ბრძოლამდე მოროლდის იარაღი დალოცა და დაიფიცა, რომ მისთვის შურს იძიებდა. ტრისტანი თავდაპირველად საკუთარ ხმალს სთავაზობს, მაგრამ იზოლდა უარს ეუბნება და მონანიების სასმისის დალევას მოითხოვს. ტრისტანმა იცის, რომ ელექსირმა შეიძლება სიცოცხლეს გამოასალმოს, რადგან მისთვის ცნობილია იზოლდას მაგიური შესაძლებლობები („Wohl kenn' ich Irland's Königin“). მოგზაურობა თითქმის სრულდება, როცა ისინი ელექსირს სვამენ. იგი მოქმედებს, მაგრამ სიკვდილის ნაცვლად სიყვარულს იწვევს ("Tristan!" "Isolde!"). კურვენალი აცნობებთ, რომ გემზე მეფე ამოდის. იზოლდა ეკითხება ბრანგენეს, თუ რა სასმელი მოამზადა, რაზეც მსახური პასუხობს, რომ ეს არა საწამლავი, არამედ სიყვარულის ელექსირი იყო.

II მოქმედება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მეფე მარკე ამალასთან ერთად ღამით სანადიროდ მიდის და იზოლდას და ბრანგენეს სასახლეში მარტო ტოვებს, ანთებული ჩირაღდნის გვერდით. იზოლდა უსმენს მონადირეთა საყვირებს და ელოდება მათ საკმარისად შორს წასვლას, რომ ჩააქროს ჩირაღდანი, რაც წინასწარ შეთანხმებული ნიშანია ტრისტანისთვის, რომ მასთან მივიდეს („Nicht Hörnerschall tönt so hold“). ბრანგენე აფრთხილებს, რომ მელოტს, მეფის ერთ-ერთ რაინდს, ეჭვი აქვს ტრისტანის და იზოლდას გრძნობებზე ("Ein Einz'ger war's, ich achtet' es wohl"). იზოლდას სჯერა, რო მელოტი ტრისტანის უერთგულესი მეგობარია და სურვილით შეპყრობილი, ცეცხლს აქრობს. ბრანგენე გადის, რათა ციხის ქონგურიდან მეფის დაბრუნებას თვალი ადევნოს.

საყვარლები, რომლებიც ბოლოს და ბოლოს გათავისუფლდნენ სამეფო კარის ცხოვრების მარწუხებიდან, ერთმანეთს დაუფარავად უცხადებენ გრძნობებს. ტრისტანი წყევლის დღის სინათლეს, როგორც ყალბს, არარეალურს, რომელიც მათ ერთად ყოფნის საშუალებას არ აძლევს. ამბობს, რომ, მხოლოდ ღამით შეუძლიათ ერთად ყოფნა მხოლოდ სიკვდილის გრძელ ღამეს შეუძლია მათი სამუდამოდ გაერთიანება („O sink' hernieder, Nacht der Liebe“). ხანგრძლივი შეხვედრის განმავლობაში ბრანგენე რამდენჯერმე აფრთხილებს მათ, რომ ღამე სრულდება („Einsam wachend in der Nacht“), თუმცა უშედეგოდ. მათ თავზე ათენდებათ და მელოტის მიერ მოყვანილი მეფე და მის მხლებლები ტრისტანს და იზოლდას ერთად პოულობენ. მარკე გულგატეხილია, არა მხოლოდ მისი ძმისშვილის და მეუღლის ღალატის გამო, არამედ იმის გამოც, რომ მელოტმა თავის მეგობარს უღალატა („Mir – dies? Dies, Tristan – mir?“).

ტრისტანი მარკეს ეუბნება, რომ ღალატის მიზეზს ვერ აუხსნის, რადგან მეფე ამას ვერ გაიგებს. იგი აცხადებს, რომ იზოლდა მელოტსაც შეუყვარდა. ის და ტრისტანი იბრძვიან, მაგრამ გადამწყვეტ მომენტში ტრისტანი ხმალს დააგდებს და მელოტს საშუალებას აძლევს, მძიმედ დაჭრას.

III მოქმედების სცენის მოდელი
ავტორი ანჯელო კუალიო

III მოქმედება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კურვენალს ტრისტანი თავის სასახლეში, კარეოლში, ბრეტონში ჰყავს მოყვანილი. მწყემსი სევდიან მელოდიას უკრავს და კითხულობს, გაიღვიძა თუ არა ტრისტანმა. კურვენალი პასუხობს, რომ მას მხოლოდ იზოლდას მოსვლა გადაარჩენს. მწყემსი კი ეუბნება, რომ რაიმე გემის გამოჩენისას მხიარულ მელოდიას დაუკრავს. ტრისტანი იღვიძებს („Die alte Weise – was weckt sie mich?“) და დასტირის ბედს, კვლავ დღის ყალბ სამეფოში ყოფნას და დაუკმაყოფილებელ წყურვილს („Wo ich erwacht' weilt ich nicht“). მის მწუხარებას კურვენალი ამთავრებს, როცა ეუბნება, რომ იზოლდა მოდის. ტრისტანი, სიხარულით აღვსილი, ეკითხება, ჩანს თუ არა გემი, მაგრამ მწყემსისგან მხოლოდ მწუხარე მელოდია ისმის.

ტრისტანი მწუხარებას უბრუნდება და ახსენდება, რომ იგივე მელოდიას უკრავდნენ მაშინაც, როცა მამის და დედის გარდაცვალების შესახებ შეიტყო („Muss ich dich so versteh'n, du alte, ernst Weise“). ის ძალის გამოცლამდე წყევლის თავის ვნებას და სიყვარულის ელექსირს („verflucht sei, furchtbarer Trank!“). მწყემსი იზოლდას გემის მოახლოვებას ატყობინებთ, კურვენალი მის შესახვედრად მიდის, ამ დროს კი ტრისტანი, აღტაცებული, წრილობებიდან სახვევებს იხსნის („Hahei! Mein Blut, lustig nun fliesse!“). როცა იზოლდა მასთან მიდის, ტრისტანი მისი სახელის ხსენებით კვდება.

მეორე გემი ახლოვდება. კურვენალი მელოტის, მარკეს და ბრანგენეს მოსვლას ხედავს („Tod und Hölle! Alles zur Hand!“). მისი აზრით, ისინი ტრისტანის მოსაკლავად მოვიდნენ და გაათრებული ესხმის თავს მელოტს. მარკე უშედეგოდ ცდილობს ბრძოლის შეჩერებას, რომელშიც ორივე მებრძოლი იღუპება. მარკე, რომელიც თავის „ჭეშმარიტ მეგობარს“ გლოვობს („Tot denn alles!“), ამბობს, რომ ბრანგენემ ელექსირის საიდუმლო გაანდო და არა შეყვარებულთა დასაშორებლად, არამედ მათ გასაერთიანებლად მოვიდა („Warum Isolde, warum mir das?“). იზოლდა თავის ბოლო არიაში (Liebestod), მკვდრეთით აღმდგარი ტრისტანის ხილვას აღწერს და კვდება („Mild und leise wie er lächelt“).

შოპენჰაუერის გავლენა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ვაგნერის მეგობარმა, პოეტმა გეორგ ჰერვეგმა 1854 წელს კომპოზიტორს ფილოსოფოს არტურ შოპენჰაუერის ნაშრომები გააცნო.[21] ნაშრომში სამყარო, როგორც ნება და წარმოსახვა (Die Welt als Wille und Vorstellung) გადმოცემულმა იდეებმა ვაგნერზე ძლიერ შთაბეჭდილება მოახდინა. აშკარა გახდა, რომ ორი ადამიანის მსოფლმხედველობა ახლოს იყო.[22]

ადამიანს, შოპენჰაუერის მიხედვით, ამოძრავებს მუდმივი, მიუღწევადი სურვილები და წყვეტას ჩვენს სურვილებსა და მათი მიღწევის ალბათობას შორის მივყავართ უბედურებამდე, ხოლო სამყარო არის შეუცნობადი რეალობის წარმოსახვითი მოდელი. სამყაროს ჩვენეული წარმოსახვა ფენომენალური სამყაროა, ხოლო შეუცნობელი რეალობა - ნოუმენალური სამყარო (აღნიშნული კონცეფციები თავდაპირველად კანტმა შემოიღო). ტრისტანზე შოპენჰაუერის გავლენა ყველაზე ცხადად II და III მოქმედებაში იგრძნობა.

მეორე მოქმედებაში ვაგნერი იყენებს დღისა და ღამის მეტაფორას იმ ორი რეალობის გასაყოფად, რომელშიც ტრისტანი და იზოლდა ცხოვრობენ.[23] დღის სამყაროში შეყვარებულები შეკრული არიან სამეფო კარის წესების კარნახით და უნდა დამალონ ორმხრივი გრძნობა და თავი ისე მოაჩვენონ გარშემომყოფებს, თითქოს ერთმანეთი არ აინტერესებთ - სიყალბის და არარეალურობის სამყარო. დღის სამეფოს კარნახით, თავისივე საიდუმლო სურვილების საწინააღმდეგოდ, ტრისტანი იძულებული იყო იზოლდა ირლანდიიდან წამოეყვანა და თავის ბიძაზე, მარკეზე, დაექორწინებინა. ღამის სამეფო, მეორეს მხრივ, ნამდვილი რეალობის გამოხატულებაა, რომელშიც შეყვარებულებს შეუძლიათ, ერთად იყონ და სადაც მათი სურვილების ღიად გაცხადება და დაკმაყოფილება ხდება, ჭეშმარიტების და რეალურობის მიღწევა კი სრულად მხოლოდ მათ სიკვდილშია შესაძლებელი. ამით, ღამის სამეფო სიკვდილის სამეფოც ხდება, ერთადერთი სამყარო, სადაც ტრისტანს და იზოლდას სამუდამოდ ერთად ყოფნა შეუძლიათ და სწორედ ამ სამყაროზე საუბრობს ტრისტანი მე-2 მოქმედების ბოლოს („Dem Land das Tristan meint, der Sonne Licht nicht scheint“).[24]

შოპენჰაუერის მსოფლმხედველობით, შინაგანი სიმშვიდის მიღწევის ერთადერთი გზა ადამიანის მიერ საკუთარ სურვილებზე უარის თქმაა - თემა, რომელიც უფრო ვრცლად ვაგნერის ბოლო ოპერაში, პარსიფალშია განხილული. ვაგნერი პირველ ეტაპზე, პარსიფალის და ტრისტანის შეხვედრასაც განიხილავდა ოპერის მე-3 მომქმედებაში, მაგრამ საბოლოოდ, გადაიფიქრა.[25]

მეორეს მხრივ, კლას ა. პოსტუმა ამტკიცებს, რომ არც ტრისტანი და არც იზოლდა არ ცდილობს გრძნობების იგნორირებას ან მათ დაძლევას. პირიქით, ისინი მთელი გულით ეძლევიან ამ გრძნობებს, მაგრამ საიდუმლოდ. მსგავს ქცევას კი არაფერი აქვს საერთო შოპენჰაუერის ფილოსოფიასთან. მისი დასკვნით, ვაგნერის ამ ნაწარმოებზე გავლენა არა ამ ფილოსოფიამ, არამედ ვაგნერისავე დაუკმაყოფილებელმა გრძნობებმა იქონია მატილდა ვეზენდოკის მიმართ.[26]

რეაქცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მიუხედავად იმისა, რომ ტრისტან და იზოლდა მსოფლიოს საოპერო თეატრებში ხშირად სრულდება, თავდაპირველი კრიტიკული მოსაზრება მასზე უარყოფითი იყო. Allgemeine musikalische Zeitung-ის 1865 წლის 5 ივლისის ნომერში ეწერა:

პირდაპირ რომ ვთქვათ, ეს არის სექსუალური სიამოვნების განდიდება ყველა მაცდური ხერხით, დაუშრეტელი მატერიალიზმით, რომელის მიხედვითაც, ადამიანებს არ გააჩნიათ უფრო მაღალი ბედისწერა, ვიდრე ის, რომ მტრედებივით უმანკო ცხოვრების შემდეგ „ტკბილ სურნელებაში სუნთქვასავით გაქრნენ“. ამ მიზნის მისაღწევად მუსიკა სიტყვას არის დამონებული, მუზათა შორის ყველაზე სრულყოფილს ვულგარული სურათების ხატვისთვის იყენებენ... (ვაგნერი) თავად ვნებას აქცევს თავისი დრამის ნამდვილ სუბიექტად... ჩვენ ვფიქრობთ, რომ პოემა ტრისტან და იზოლდას ეს სასცენო წარმოდგენა გარყვნილების აქტის ტოლფასია. ვაგნერი არ გვიჩვენებს ნორდული საგის გმირთა ცხოვრებას, რომელიც გაანათლებდა და სულიერად გააძლიერებდა მის გერმანულ აუდიტორიას. რასაც იგი გვიჩვენებს, არის ის, თუ როგორ ანგრევს ვნება გმირების ცხოვრებას.[27]

ედუარდ ჰანსლიკმა ტრისტანის პრელუდიის მოსმენისას, 1868 წელს, განაცხადა, რომ ის აგონებდა „ერთ ძველ იტალიურ ნახატს, რომელზეც წამებულის შიგნეული ნელ-ნელა გადმოდის მისი სხეულიდან საწამებელ ბორბალზე“. ლოდონის Drury Lane Theatre-ში პირველ წაროდგენას, 1882 წელს, გაზეთი The Era ასე გამოეხმაურა:

არ შეგვიძლია თავი შევიკავოთ ცხოველური ვნების იმ თაყვანისცემის გაპროტესტებისგან, რომელიც ასე თვალშისაცემად ახასიათებს ვაგნერის ბოლო ნამუშევრებს. რა თქმა უნდა, ტრისტანში არაფერია ისეთი გულისამრევი, როგორიც ვალკირიაში, მაგრამ სისტემა იგივეა. თავად ვნება უწმინდურია და მისი წარმოდგენა სცენაზე - სიბინძურე. სწორედ ამ მიზეზით გვახარებს იმის რწმენა, რომ მსგავსი ნამუშევრები პოპულარული არ გახდება და თუ გახდება, დარწმუნებული ვართ, მხოლოდ ბოროტი ტენდენციებით. მაშასადამე, არის სიხარულის მიზეზიც იმაში, რომ ვაგნერის მუსიკა, მისი საოცარი ოსტატობის და ძალის მიუხედავად, სიძულვილს უფრო მეტ ადამიანში აღძრავს, ვიდრე აღტაცებას.[28]

მარკ ტვენმა ტრისტანი გერმანიაში ყოფნისას, ბაიროითში მოისმინა და შემდეგი კომენტარი გააკეთა:

ვიცნობ რამდენიმეს და მსმენია ბევრი ადამიანის შესახებ, რომელმაც მისი ნახვის შემდეგ ვერ დაიძინა და ღამე ტირილში გაატარა. აქ თავს ძალიან უცხოდ ვგრძნობ. ხანდახან მგონია, რომ ერთადერთი საღად მოაზროვნე პიროვნება ვარ შეშლილთა საზოგადოებაში; ხანდახან მგონია, ბრმა ვარ იქ, სადაც ყველა ხედავს; ერთადერთი ველური სწავლულთა შორი და ერეტიკოსი სამოთხეში.[29]

კლარა შუმანი წერდა, რომ ტრისტან და იზოლდა ყველაზე ამაზრზენი რამ იყო, რაც თავის ცხოვრებაში ენახა ან მოესმინა.[30]

დროის გასვლასთან ერთად ტრისტანის მიმართ დამოკიდებულება დადებითად შეიცვალა. სიკვდილამდე ცოტა ხნით ადრე ჯუზეპე ვერდიმ ინტერვიუში თქვა: „გაოცებითა და ძრწოლით ვდგავარ ვაგნერის ტრისტანის წინაშე“.[31] სრულყოფილ ვაგნერიანელში (The Perfect Wagnerite), მწერალი და სატირიკოსი ჯორჯ ბერნარდ შოუ წერს, რომ ტრისტანი იყო „გასაოცრად ინტენსიური და ნამდვილი გადმოტანა მუსიკაში იმ ემოციებისა, რაც შეყვარებული წყვლის ერთობას ახლავს“ და მას „განადგურებისა და სიკვდილის ლექსი“ უწოდა. რიხარდ შტრაუსი, რომელსაც თავდაპირველად ტრისტანი არ მოსწონდა, ამბობდა, რომ ვაგნერის მუსიკა „მოკლავდა კატას და ქვებს ათქვეფილ კვერცხებად გადააქცევდა თავისი საზარელი დისკორდებით“. თუმცა მოგვიანებით, 1892 წელს, როცა ბაიროითის ფესტივალის ვიწრო წრეში იყო მოხვედრილი, კოზიმა ვაგნერისთვის მიწერილ წერილში განაცხადა: „ჩემი პირველი ტრისტანი ვიდირიჟორე. ეს ჩემს ცხოვრებაში ყველაზე საოცარი დღე იყო.“ 1935 წელს მან იოზეფ გრეგორს, თავის ერთ-ერთ ლიბრეტისტს მისწერა, რომ ტრისტან და იზოლდა მთელი რომანტიზმის დასასრული იყო, რადგან მთელი XIX საუკუნის მოლოდინი მასში იყო გაერთიანებული.“ [32]

დირიჟორმა ბრუნო ვალტერმა ტრისტან და იზოლდა პირველად 1889 წელს, სტუდენტობისას მოისმინა:

ბერლინის ოპერის ყველაზე მაღალ იარუსში ვიჯექი და ჩელოების პირველი ბგერიდან მოყოლებული, გული სპაზმურად შემეკუმშა... მანამდე არასდროს არ განეცადა ჩემს სულს ხმისა და ვნების მსგავსი წარღვნა, ჩემს გულს - მსგავსი სურვილი და ნეტარება... ახალი ეპოქა დაიწყო: ვაგნერი იყო ჩემი ღმერთი და მე მისი წინასწარმეტყველი მინდოდა ვყოფილიყავი.[33]

ფრიდრიხ ნიცშე, რომელიც ახალგაზრდობაში ვაგნერის ერთ-ერთი უერთგულესი მოკავშირე იყო, წერდა, რომ მისთვის ტრისტან და იზოლდა ნამდვილი opus metaphysicum იყო თავისი უბრალო დიდებულებით. მეგობრის, ერვინ როდესთვის მიწერილ წერილში, 1868 წლის ოქტომბერში, ნიცშემ აღწერა თავისი რეაქცია ტრისტანის პრელუდიაზე: „უბრალოდ ვერ ვახერხებ, კრიტიკულად მიუკერძოებელი ვიყო ამ მუსიკის მიმართ. იგი ყველა ნერვს ეხება დიდი ხანია მსგავსი ექსტაზის განცდა ჩემში არაფერს გამოუწვევია“. მას შემდეგაც კი, რაც მისი გზები ვაგნერთან გაიყო, ნიცშე განაგრძობდა ტრისტანის შედევრად მოხსენიებას: „ჯერ კიდევ ვეძებ ისეთ ნამუშევარს, რომელშიც არის ისეთი სახიფათო აღტაცება, ისეთი ნეტარებით სავსე უსასრულობა, როგორიც ტრისტანში - ვეძებ უშედეგოდ,ხელოვნების ყველა ფორმაში.“[34]

მარსელ პრუსტი, რომელზეც ვაგნერმა ძლიერი შთაბეჭდილება მოახდინა, ტრისტანს და მის „ულევ გამეორებებს“ არაერთხელ ეხება თავის ნაშრომში დაკარგული დროის ძიებაში. მისი დახასიათებით, პრელუდიის თემა არის „დაკავშირებული მომავალთან, ადამიანის სულის რეალობასთან.“[35][36]

ჩანაწერები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ფოტო 1917 წლის დადგმიდან

ტრისტანს ჩაწერის დიდი ხნის ისტორია აქვს და პირველი მსოფლიო ომიდან მოყოლებული, ვაგნერის ბევრმა დირიჟორმა მოათავსა დისკზე თავისი ინტერპრეტაცია. ხმის ჩამწერი ტექნოლოგიის შეზღუდული შესაძლებლობების გამო 1930 წლამდე მთლიანი ოპერის ჩაწერა რთული იყო, მაგრამ ცალკეული მოქმედებების და მონაკვეთების ჩანაწერები 1901 წლიდან არსებობს, როცა ტრისტანის ნაწყვეტები მეტროპოლიტენის ოპერის წარმოდგენებიდან მეპლსონის ცილინდრებზე ჩაწერეს.[37]

მეორე მსოფლიო ომამდე მთავარი პარტიების საუკეთესო შემსრულებლებად კირსტენ ფლაგსტადი და ლორიც მელქიორი ითვლებოდნენ. არსებობს წყვილის მონო ჩანაწერები ცოცხალი წარმოდგენებიდან, რომელთაც ხელმძღვანელობდნენ ისეთი დირიჟორები, როგორებიც არიან თომას ბიჩემი, ფრიც რაინერი, არტურ ბოდანსკი და ერიხ ლაინსდორფი. კომერციული, დღეს კლასიკად მიჩნეული ჩანაწერი ფლაგსტადმა მხოლოდ კარიერის მიწურულს, 1952 წელს გააკეთა, ვილჰელმ ფურტვენგლერის დირიჟორობით, EMI-სთვის.[38]

ომის შემდგომი კიდევ ერთი კლასიკური ჩანაწერია 1952 წლის შესრულება ბაიროითის ფესტივალზე, მართა მედლის და რამონ ვინაის შესრულებით და ჰერბერტ ფონ კარაიანის დირიჟორობით, რომელიც გამოირჩევა ძლიერი, ცოცხალი ხასიათით და ამჟამად live ჩანაწერის სახითაა ხელმისაწვდომი. 1960-იან წლებში იზოლდას როლის უმთავრეს შემსრულებლად ბირგიტ ნილსონი ითვლებოდა, რომელსაც ხშირად უწევდა პარტნიორობას ვოლფგანგ ვინდგასენი. მათი 1966 წლის შესრულება ბაიროითში კარლ ბემის დირიჟორობით Deutsche Grammophon-მა ჩაწერა. იგი ფართოდაა აღიარებული ტრისტანის ერთ-ერთ საუკეთესო ჩანაწერად.[39]

ოფიციალურად, კარაიანმა ეს ოპერა მხოლოდ 1971-72 წლებში ჩაწერა. მის მიერ იზოლდას როლზე მსუბუქი სოპრანოს, ჰელგა დერნეშის დაწყვილება უკიდურესად ძლიერ ჯონ ვიკერსთან და უჩვეულო ბალანსი მომღერლებსა და ორკესტრს შორის დავის საგანი გახდა. კარლოს კლაიბერის, რეჯინალდ გუდოლის და ლეონარდ ბერნსტაინის 1980-იანი წლების ჩანაწერები უფრო ამ დირიჟორების ინტერპრეტაციებითაა მნიშვნელოვანი, ვიდრე მთავარი როლის შემსრულებლებით. აღსანიშნავია, რომ კლაიბერის ჩანაწერში იზოლდას პარტიას ცნობილი მოცარტის სოპრანო, მარგარეტ პრაისი ასრულებს, რომელსაც ეს როლი სცენაზე არასოდეს უმღერია. იგივე შეიძლება ითქვას პლასიდო დომინგოზე, რომელმაც ტრისტანის პარტიის შესრულებისთვის კრიტიკოსთა ქება დაიმსახურა 2005 წლის EMI-ს ჩანაწერში, ანტონიო პაპანოს დირიჟორობით, მიუხედავად იმისა, რომ ეს როლი სცენაზე არასოდეს შეუსრულებია. ბოლო ათწლეულში გაკეთებული ჩანაწერებიდან აღსანიშნავია ბერლინის ფილარმონიული ორკესტრის სტუდიური ჩანაწერი დანიელ ბარენბოიმის და ვენის სახელმწიფო ოპერის ცოცხალი პერფორმანსი კრისტიან ტილემანის დირიჟორობით.

არსებობს ტრისტანის რამდენიმე DVD პროდუქცია, მათ შორის, გეც ფრიდრიხისა ბერლინის Deutsche Oper-ში გამოცდილი ვაგნერიანელების - რენე კოლოს და გუინეთ ჯოუნზის მონაწილეობით. Deutsche Grammophon-მა გამოსცა DVD მეტროპოლიტენის ოპერის დადგმისა, რომელშიც ჯეინ იგლენი და ბენ ჰეპნერი მონაწილეობენ, ჯეიმს ლივაინის დირიჟორობით დიტერ დორნის სასცენო დიზაინით,[40] აგრეთვე DVD 1993 წლის ბაიროითის პროდუქციისა დანიელ ბარენბოიმის დირიჟორობით, სადაც იზოლდას პარტიას ვალტრაუდ მაიერი, ხოლო ტრისტანისას — ზიგფრიდ იერუსალემი ასრულებს, ხოლო რეჟისურა ჰაინერ მიულერს ეკუთვნის. უფრო ახალია მილანის La Scala-ს დადგმის DVD ბარენბოიმის დირიჟორობით, რომელის პროდუსერიც პატრიკ შეროა. არსებობს აგეთვე ტექნიკურად წუნდებული, მაგრამ ისტორიულად მნიშვნელოვანი ვიდეო-ჩანაწერი ოპერის დადგმიდან Théâtre antique d'Orange-ში 1973 წელს, რომელშიც მთავარ პარტიებს ბირგიტ ნილსონი და ჯონ ვიკერსი ასრულებენ და მას კარლ ბემი დირიჟორობს.

2009 წელს, პირველად მსოფლიოში, ბრიტანულმა გლინდბორნის ოპერის თეატრმა მსმენელს ტრისტანის 2007 წლის ვიდეო-ჩანაწერის ონლაინ შეძენის და ჩამოტვირთვის საშუალება მისცა.[41]

ტიპური ჩანაწერი, ჩვეულებრივ, 3 საათი და 50 წუთი გრძელდება.

საკონცერტო ნაწყვეტები და არანჟირებები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Prelude and Liebestod არის პრელუდიის და იზოლდას არიის „Mild und leise” (III მოქმედება) საკონცერტო ვერსია/ არანჟირება თავად ვაგნერს ეკუთვნის და პირველად 1862 წელს, ოპერის პრემიერამდე რამდენიმე წლით ადრე შესრულდა. Liebestod შეიძლება შესრულდეს როგორც სრულად საორკესტრო ვარიანტი, ან სოპრანოს თანხლებით.

თუმცა, პრელუდია და მისი პირველი „ტრისტანის აკორდი“ პირველად 1859 წლის 12 მარტს შესრულდა Sophieninselsaal-ის დარბაზში, პრაღაში, საქველმოქმედო კონცერტზე, რომელიც ღარიბი მედიკოსი სტუდენტების დასახმარებლად ჩატარდა. კონცერტს ჰანს ფონ ბიულოვი დირიჟორობდა, რომელმაც სპეციალურად ამ შესრულებისთვის დასასრულის თავისი ვერსია მოამზადა. ვაგნერს მსგავსი ცვლილების გაკეთების უფლება მიცემული ჰქონდა, მაგრამ ბიულოვის ნამუშევარი არ მოეწონა და და მოგვიანებით საკუთარი ვარიანტი დაწერა.[42][43]

ვაგნერი პრელუდიას „Liebestod-ს“ ეძახდა („სიყვარული-სიკვდილი“), ხოლო იზოლდას ფინალურ არიას, „Mild und leise“ მოიხსენიებდა, როგორც „Verklärung“ („ტრანსფიგურაცია“). 1867 წელს მისმა სიმამრმა, ფრანც ლისტმა „Mild und leise-ს“ საფორტეპიანო ვერსია მოამზადა და სახელად „Liebestod“ (S.447) უწოდა. მის ვერსიას წინ უძღვის ოთხტაქტიანი დევიზი II მოქმედების სასიყვარულო დუეტიდან, რომელიც ოპერაში შემდეგი სიტყვებით იმღერება: „sehnend verlangter Liebestod“. ლისტის ტრანსკრიპცია მთელს ევროპაში გახდა ცნობილი უფრო ადრე, ვიდრე თავად ოპერა და შესაბამისად, ფინალური სცენის ლისტისეული სახელწოდებაც უფრო გავრცელებულია. ტრასნსკრიპციის რევიზია 1875 წელს მოხდა.[44]

ვაგნერმა დაწერა II მოქმედების სასიყვარულო დუეტის საკონცერტო დასასრული 1862 წელს დაგეგმილი კონცერტისთვის, რომელიც არ შედგა. მუსიკა 1950 წლამდე დაკარგული იყო, შემდეგ კი, კერძო მეპატრონეების ხელში იყო, ვიდრე დანიელ ბარენბოიმის ყურადღება არ მიიქცია, რომელმაც იგი ანტონიო პაპანოს გადასცა. ამ ვერსიის პირველად ჩაწერა 2000 წელს, პლასიდო დომინგოს და დებორა ვოიტის მიერ მოხდა სამეფო ოპერის ორკესტრთან ერთად. ანტონიო პაპანოს დირიჟორობით.[45]

კომპოზიტორმა ემანუელ შაბრიემ ტრისტანიდან აღებული მასალა იუმორისტულ მიუნხენის სუვენირებში (Souvenirs de Munich) კადრილების სახით გადაამუშავა.[46]

ფილადელფიის ორკესტრის დირიჟორობის დროს, ლეოპოლდ სტოკოვსკიმ ვაგნერის ოპერებიდან საორკესტრო „სიმფონიური სინთეზები (Symphonic Syntheses)“ მოამზადა, რომელიც 1920-იან და 30-იან წლებში წარუდგინა მსმენელს. პირველი, „გრძელი ვერსია“ შედგებოდა I მოქმედების პრელუდიიდან, II მოქმედების Liebesnacht-იდან და III მოქმედების Liebestod-იდან აღებული მასალისგან. უფრო მოკლე ვერსიას „Love Music from Tristan and Isolde“ ერქვა და ძირითადად, II და III მოქმედების მუსიკისგან შედგებოდა. სტოკოვსკიმ ორივე ვერსიის ჩანაწერი გააკეთა.

ოპერაზე დაფუძნებული სხვა ნამუშევრებიდან აღსანიშნავია:

  • ლუის ბენუელი, Un Chien Andalou, მუსიკა 1929 წლის ფილმისთვის, ფრანკფურტის ოპერა, რეჟისორი კარლ ბამბერგერი
  • კლემან დუსეს Isoldina და Wagneria ფორტეპიანოსთვის.
  • ჰანს ვერნერ ჰენცეს ტრისტანი: პრელუდიები ფორტეპიანოს, მაგნიტოფონის და ორკესტრისთვის (1973);
  • ჰენკ დე ფლიგერის სიმფონიური კომპილაცია Tristan und Isolde: an orchestral passion (1994);
  • ენიოტ შნაიდერის ექვსწუთიანი პარაფრაზი Der Minuten-Tristan (1996), რომელიც თავდაპირველად 12 პიანისთისთვის და 6 ფორტეპიანოსთვის იყო განსაზღვრული;
  • ფოლკერ დავიდ კირხნერის Nachtstück (1980–83) ალტის და კამერული ორკესტრისთვის;[47]
  • ფრანც ვაქსმანის ოპერის თემებზე დაფუძნებული ფანტაზია ვიოლინოსა და ორკესტრისთვის;
  • მუსიკა ლარს ფონ ტრიერის ფილმისთვის მელანქოლია.

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Millington 1992, p. 301.
  2. The Richard Wagner Cult, Degeneration (1892), translated by G.l. Mosse, New York, 1968, pp. 171–213.
  3. For a nuanced view of the connection between the Wesendonck affair and Tristan und Isolde see Andreas Dorschel, Reflex, Vision, Gegenbild. Konstellationen zwischen Kunst und Leben. In: Weimarer Beiträge 64 (2018), no. 2, pp. 286–298.
  4. Classen 2003.
  5. Wagner 1911, vol. 2, p. 617. View1 at Google Books.
  6. Wagner 1911, vol. 2, p. 617. View2 at Google Books.
  7. Gutman 1990, p. 163.
  8. Millington 1992, p. 300.
  9. Millington 1992, p. 318.
  10. Deathridge 2008, "Public and Private Life", pp. 117–32.
  11. Gutman 1990, pp. 180–82.
  12. Gutman 1990, p. 182.
  13. 13.0 13.1 Peter Bassett, "Richard Wagner's Tristan und Isolde"]. Retrieved 25 September 2016
  14. Grove's Dictionary of Music and Musicians, 5th ed., Vol. IX, p. 37
  15. Rose, John Luke. "A Landmark in Musical History" in Wagner 1981, p. 15.
  16. Magee 2001, p. 208.
  17. Magee 1983, p. 356.
  18. Millington 1992, p. 252.
  19. The score calls for a soprano, and Brangäne was sung by one in the original production; however, the role has been generally sung by a mezzo-soprano (Jander, Owen; Steane, J. B.; Forbes, Elizabeth. "Mezzo-soprano" in Sadie 1992, vol. 3, p. 372). Almost all available recordings feature a mezzo-soprano as Brangäne (see Tristan und Isolde discography).
  20. The score calls for a tenor in the role of Melot; however, the part is frequently assigned to a baritone.
  21. Gregor-Dellin 1983, p. 256.
  22. Magee 2001, p. 128.
  23. Magee 2001, pp. 217–21.
  24. Magee 2001, p. 221.
  25. Gregor-Dellin 1983, p. 258.
  26. Posthuma, Klaas A. (1988). Wagner's Tristan und Isolde (CD-Text). EMI. 
  27. Barth 1975, p. 208.
  28. Mander R. & Mitchenson J. (W.H. Allen, London, 1977), The Wagner Companion, p. 120.
  29. Twain, Mark (6 December 1891). "Mark Twain at Bayreuth". Chicago Daily Tribune. See At the Shrine of St. Wagner. twainquotes.com. წაკითხვის თარიღი: 18 November 2010.
  30. Brauenstein, Joseph (1971). Notes for the LP "Clara Schumann. Piano Concerto in A minor, Op. 7 ". Michael Ponti, piano; Symphonisches Orchester Berlin; Völker Schmidt-Gertenbach, conductor. Vox STGBY649. OCLC 34837519 и 3496053.
  31. Millington 1992, p. 382.
  32. Kennedy, Michael (Cambridge University Press, 2006), Richard Strauss: Man, Musician, Enigma, p. 67. Google Books
  33. Goulding, Phil G. (2011-03-16). Classical Music: The 50 Greatest Composers and Their 1,000 Greatest Works (en). Random House Publishing Group, გვ. 148. ISBN 9780307760463. 
  34. Nietzsche 1979, p. 61.
  35. Proust, In Search of Lost Time (https://www.gutenberg.org/files/7178/7178-h/7178-h.htm)
  36. Nattiez, Jean-Jacques. Proust as Musician. Oxford. https://books.google.com/books?id=tWoHGRw8No0C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false
  37. Brown 2000.
  38. Holloway 1982, p. 367.
  39. Blyth 1992, p. 65.
  40. On-line catalogue entry Tristan und Isolde DVD conducted by James Levine. Deutsche Grammophon. წაკითხვის თარიღი: 1 December 2010.
  41. Glyndebourne – Tristan und Isolde – Download. glyndebourne.com. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 16 January 2010. წაკითხვის თარიღი: 19 November 2010.
  42. Kenneth Birkin, Hans von Bülow: A Life for Music, p. 121
  43. Chicago Symphony Orchestra, Program Notes
  44. Charles Suttoni, Introduction, Franz Liszt: Complete Piano Transcriptions from Wagner's Operas, Dover Publications
  45. ABC Radio 24 Hours, February 2001, p. 113
  46. Payne, Anthony. “Greatest of late starters: Anthony Payne feasts on Chabrier“, 12 February 1994. წაკითხვის თარიღი: 19 November 2010. 
  47. Schott Aktuell Archived 2016-05-14 საიტზე Portuguese Web ArchiveCategory:Webarchive template other archives. January/February 2012, pp. 10–12, accessed 3 March 2012