შინაარსზე გადასვლა

იუპიტერის ბუნებრივი თანამგზავრები

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
პლანეტა იუპიტერის თანამგზავრთა ორბიტების ანიმაცია

იუპიტერის ბუნებრივი თანამგზავრები — 2025 წლის მდგომარეობით, საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის მიერ დადასტურებული 97 დიდი თუ მცირე ციური სხეული, რომელიც პლანეტა იუპიტერის გარშემო მოძრაობს.

შეუიარაღებელი თვალით არც ერთი სხვა პლანეტის თანამგზავრი არ ჩანს. მეტიც უტელესკოპოდ თვით შორეული გიგანტი პლანეტები - ურანი და ნეპტუნიც კი მიუწვდომელია თვალისათვის, არათუ მათი თანამგზავრები. ამიტომ არის დაკავშირებული სხვა „თანამგზავრების” აღმოჩენა გალილეო გალილეის სახელთან. თითქმის ოთხასი წლის წინათ, ამ იტალიელმა მეცნიერმა თვითნაკეთი მარტივი ჭოგრიტით ერთბაშად იუპიტერის ოთხი თანამგზავრი აღმოაჩინა. მათ უწოდეს: იო, ევროპა, განიმედე და კალისტო. იო და ევროპა დაახლოებით ჩვენი თანამგზავრისოდენა სხეულებია და დაახლოებით იმავე მანძილზე უვლიან გარს იუპიტერს, როგორც მთვარე - დედამიწას: იო - 420 ათას, ევროპა კი - 671 ათას კმ-ზე (შეგახსენებთ, რომ მთვარიდან დედამიწამდე 384 400 კმ-ია). საინტერესოა იუპიტერის გარშემო მათი გარშემოვლის პერიოდები, ანუ ”თვეები”: იოს ”თვე” სულ 1 დღე და 18 საათია, ევროპასი - 3 დღე და 13 საათი, (მთვარის თვე 27 დღეა!). ბარემ ვთქვათ, იუპიტერის დღე-ღამე (ღერძული ბრუნვის პერიოდი) ორნახევარჯერ მოკლეა ჩვენს დღე-ღამეზე, მისი წელიწადი კი (მზის ირგვლივ გარემოქცევის პერიოდი) 12 ჩვენებურ წელიწადს უდრის. იუპიტერის სხვა თანამგზავრები - განიმედე და კალისტო მთვარეზე თითქმის ორჯერ დიდებია, ხოლო მათი „თვეები” შესაბამისად 7 და 17 დღეა.

მოგვიანებით აღმოჩნდა, რომ იუპიტერს სხვა თანამგზავრებიც ჰყოლია, ოღონდ გაცილებით პატარები. ზოგი მათგანი დიდი ტელესკოპებით იპოვეს, ზოგსაც კოსმოსურ ხომალდმა „ვოიაჯერ 2”-მა მიაკვლია, რომელიც უშუალოდ 1980 წელს „ესტუმრა” იუპიტერის მიდამოებს. მათგან ყველაზე შორეული „თანამგზავრია” სინოპე, რომელიც იუპიტერიდან 24 მლნ. კმ მანძილზეა და მისი ”თვე” (მოქცევის პერიოდი) დედამიწის ორი წელიწადია. სინოპე სულ რაღაც 28 კმ ზომისაა, და რა თქმა უნდა ძალზე უღიმღამო მნათობია. რომელსაც ვარსკვლავებში ვერც კი გამოარჩევ. ასევე პატარებია იუპიტერის სხვა თანამგზავრები: ლედა, ჰიმალია, ლისითეა, ელერა, ანანკე, კარმე, პაციფუ...სამაგიეროდ, გალილეის აღმოჩენილი ოთხი კაშკაშა თანამგზავრი იუპიტერის ღამეებს, დედამიწისეულისაგან განსხვავებით, ბევრ განსაკუთრებულ, წარმტაც მოვლენას შესძენს: ზოგი სავსე მთვარის ფაზაში იქნება, ზოგი ნახევარმთვარის ან მილეული ნამგლის სახით იელვარებს; ერთი რომ ჩავა, მეორე ამობრწყინდება და შეიძლება ერთმანეთიც დააბნელონ. თანამგზავრთა დაბნელებები თუ ამ სხეულებით გამოწვეული მზის დაბნელებებიც იუპიტერზე გაცილებით ხშირი იქნება, ვიდრე დედამიწაზე.

იუპიტერის თანამგზავრები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ნომერი სახელი ეპონიმი სურათი აბსოლ.
ვარსკვ. სიდიდე
დიამეტრი (კმ) მასა
(×1016 კგ)
დიდი ნახევარღერძი
(კმ)
ორბიტალური პერიოდი
(დღე-ღამე)
დახრა (°) ექსცენტრ. აღმოჩენის თარიღი გამოცხადების წელი აღმომჩენი ჯგუფი
XVIმეტიდამეტიდა
(Μήτιδα)
10.543
(60×40×34)
3.6128000+0.2948
(+7სთ 04წთ 29წმ)
0.0600.000219791980სინოტი
(ვოიაჯერ 1)
შიდა
XVადრასთეაადრასტეია
(Ἀδράστεια)
12.016.4
(20×16×14)
0.20129000+0.2983
(+7სთ 09წთ 30წმ)
0.0300.001519791979ჯუიტი,
დანიელსონი
(ვოიაჯერ 2)
შიდა
Vამალთეაამალთეა
(Ἀμάλθεια)
7.1167
(250×146×128)
208181400+0.4999
(+11სთ 59წთ 53წმ)
0.3740.003218921892ბარნარდიშიდა
XIVთებეთებე
(Θήβη)
9.098.6
(116×98×84)
43221900+0.6761
(+16სთ 13წთ 35წმ)
1.0760.017519791980სინოტი
(ვოიაჯერ 1)
შიდა
Iიოიო
(Ίώ)
-1.73643.2
(3660×3637×3631)
8931900421800+1.7627
(+1დღე 18სთ 18წთ 20წმ)
0.050[1]0.004116101610გალილეოგალილეისეული
IIევროპაევროპე
(Εὐρώπη)
-1.43121.64799800671100+3.5255
(+3დღე 12სთ 36წთ 40წმ)
0.470[1]0.009016101610გალილეოგალილეისეული
IIIგანიმედეგანიმედე
(Γανυμήδης)
-2.15268.2148190001070400+7.15560.200[1]0.001316101610გალილეოგალილეისეული
IVკალისტოკალისტო
(Καλλιστώ)
-1.24820.6107590001882700+16.6900.192[1]0.007416101610გალილეოგალილეისეული
XVIIIთემისტოთემისტო
(Θεμιστώ)
13.390.0387398500+130.0343.80.3401975/20001975კოვალი, როემერი/
შეპარდი და სხვ.
თემისტო
XIIIლედალედა
(Λήδα)
12.721.50.5211146400+240.9328.60.16219741974კოვალიჰიმალია
LXXIერსაერსა
(Ἔρσα)
16.030.001411401000+249.2329.10.11620182018შეპარდიჰიმალია
 S/2018 J 216.530.001411419700+249.9228.30.15220182022შეპარდიჰიმალია
VIჰიმალიაჰიმალია
(Ἱμαλία)
8.0139.6
(150×120)
42011440600+250.5628.10.16019041905Perrineჰიმალია
LXVპანდიაპანდიე
(Πανδία)
16.230.001411481000+251.9129.00.17920172018შეპარდიჰიმალია
Xლისითეალისითეა
(Λυσιθέα)
11.242.23.911700800+259.2027.20.11719381938Nicholsonჰიმალია
VIIელარაელარე
(᾿Ελάρη)
9.779.92711712300+259.6427.90.21119051905Perrineჰიმალია
 S/2011 J 316.330.001411716800+259.8427.60.19220112022შეპარდიჰიმალია
LIIIდიადია
(Δία)
16.140.003412260300+278.2129.00.23220002001შეპარდი და სხვ.ჰიმალია
 S/2018 J 416.720.0004216328500+427.6350.20.17720182023შეპარდიკარპო
XLVIკარპოკარპო
(Καρπώ)
16.230.001417042300+456.2953.20.41620032003შეპარდიკარპო
LXIIვალეტუდოჰიგეას ლათინური სახელი (Valetudo)
17.010.00005218694200+527.6134.50.21720162018შეპარდივალეტუდო
XXXIVევფორიეევფორიე
(Εὐπορία)
16.320.0004219265800−550.69145.70.14820012002შეპარდი და სხვ.ანანკე
LVიუპიტერ LV
16.420.0004220336300−598.12145.30.09020032003Gladmanანანკე
LXევფემეევფემე
(Ευφημη)
16.620.0004220768600−617.73148.00.24120032003შეპარდიანანკე
 S/2021 J 317.220.0004220776700−618.33147.90.23920212023შეპარდიანანკე
LIIიუპიტერ LII
17.410.00005220793000−618.84148.10.24820102011Veilletანანკე
LIVიუპიტერ LIV
17.010.00005220802600−618.49144.70.23220162017შეპარდიანანკე
XLმნემემნემე
(Μνήμη)
16.320.0004220821000−620.07148.00.24720032003შეპარდი & Gladmanანანკე
XXXIIIევანთეევანთე
(Ευάνθη)
16.430.001420827000−620.44148.00.23920012002შეპარდი და სხვ.ანანკე
 S/2003 J 16
16.320.0004220882600−622.88148.00.24320032003Gladmanანანკე
XXIIჰარპალიკეჰარპალიკე
(Ἀρπαλύκη)
15.940.003420892100−623.32147.70.23220002001შეპარდი და სხვ.ანანკე
XXXVორთოზიეორთოზია
(Ορθωσία)
16.620.0004220901000−622.59144.30.29920012002შეპარდი და სხვ.ანანკე
XLVჰელიკეჰელიკე
(Ἑλίκη)
16.040.003420915700−626.33154.40.15320032003შეპარდიანანკე
 S/2021 J 217.310.00005220926600−625.14148.10.24220212023შეპარდიანანკე
XXVIIპრაქსიდიკეპრაქსიდიკე
(Πραξιδίκη)
14.970.01820935400−625.39148.30.24620002001შეპარდი და სხვ.ანანკე
LXIVიუპიტერ LXIV
16.520.0004220941000−625.60147.90.23120172018შეპარდიანანკე
 S/2021 J 117.310.00005220954700−627.14150.50.22820212023შეპარდიანანკე
 S/2003 J 12
17.010.00005220963100−627.24150.00.23520032003შეპარდიანანკე
LXVIIIიუპიტერ LXVIII16.620.0004220964800−626.56147.30.23320172018შეპარდიანანკე
XLIIთელქსინოეთელქსინოე
(Θελξινόη)
16.320.0004220976000−628.03150.60.22820032004შეპარდი & Gladman et al.ანანკე
XXIXთიონეთიონე
(Θυώνη)
15.840.003420978000−627.18147.50.23320012002შეპარდი და სხვ.ანანკე
 S/2003 J 2
16.720.0004220997700−628.79150.20.22520032003შეპარდიანანკე
XIIანანკეანანკე
(Ἀνάγκη)
11.729.11.321034500−629.79147.60.23719511951Nicholsonანანკე
 S/2022 J 317.410.00005221047700−630.67148.20.24920222023შეპარდიანანკე
XXIVიოკასტეიოკასტე
(Ἰοκάστη)
15.550.006521066700−631.59148.80.22720002001შეპარდი და სხვ.ანანკე
XXXჰერმიპეჰერმიპე
(Ἑρμίππη)
15.540.003421108500−633.90150.20.21920012002შეპარდი და სხვ.ანანკე
LXXიუპიტერ LXX16.230.001421768700−666.11155.50.20020172018შეპარდიანანკე
LVIIIფილოფროსინეფილოფროსინე
(Φιλοφροσύνη)
16.720.0004222604600−702.54146.30.22920032003შეპარდიპასიფაე
 S/2016 J 316.720.0004222719300−713.64164.60.25120162023შეპარდიკარმე
 S/2022 J 117.010.00005222725200−738.33164.50.25720222023შეპარდიკარმე
XXXVIIIპაზიფეეპასითეა
(Πασιθέα)
16.820.0004222846700−719.47164.60.27020012002შეპარდი და სხვ.კარმე
LXIXიუპიტერ LXIX
17.110.00005222849500−719.76164.80.25520172018შეპარდიკარმე
 S/2021 J 617.310.00005222870300−720.97164.90.27120212023შეპარდი და სხვ.კარმე
 S/2003 J 2416.620.0004222887400−721.60164.50.25920032021შეპარდი და სხვ.კარმე
XXXIIევრიდომეევრიდომე
(Εὐριδόμη)
16.230.001422899000−717.31149.10.29420012002შეპარდი და სხვ.პასიფაე
LVIიუპიტერ LVI16.810.00005222909200−718.32151.90.35520112012შეპარდიპასიფაე
 S/2003 J 4
16.720.0004222926500−718.10148.20.32820032003შეპარდიპასიფაე
XXIქალდენექალდენე
(Χαλδηνή)
16.040.003422930500−723.71164.70.26520002001შეპარდი და სხვ.კარმე
LXIIIიუპიტერ LXIII
16.420.0004222953200−724.71164.50.27220172018შეპარდიკარმე
XXVIისონოეისონოე
(Ἰσονόη)
16.040.003422981300−726.27164.80.24920002001შეპარდი და სხვ.კარმე
 S/2022 J 217.610.00005223013800−781.56164.70.26520222023შეპარდიკარმე
 S/2021 J 417.410.00005223019700−728.28164.60.26520212023შეპარდიკარმე
XLIVკალიქორეკალიქორე
(Καλλιχόρη)
16.320.0004223021800−728.26164.80.25220032003შეპარდიკარმე
XXVერინომეერინომა
(Erinoma)
16.030.001423032900−728.48164.40.27620002001შეპარდი და სხვ.კარმე
XXXVIIკალეკალე
(Καλή)
16.320.0004223052600−729.64164.60.26220012002შეპარდი და სხვ.კარმე
LVIIეირენეეირენე
(Εἰρήνη)
15.840.003423055800−729.84164.60.25820032003შეპარდიკარმე
XXXIეტნეეტნე
(Αἴτνη)
16.030.001423064400−730.10164.60.27720012002შეპარდი და სხვ.კარმე
XLVIIევკელადეევკელადე
(Ευκελάδη)
16.040.003423067400−730.30164.60.27720032003შეპარდიკარმე
XLIIIარქეარქე
(Ἀρχή)
16.230.001423097800−731.88164.60.26120022002შეპარდიკარმე
XXტაიგეტეტაიგეტე
(Ταϋγέτη)
15.650.006523108000−732.45164.70.25320002001შეპარდი და სხვ.კარმე
 S/2016 J 417.310.00005223113800−727.01147.10.29420162023შეპარდიპასიფაე
LXXIIიუპიტერ LXXII16.720.0004223124500−733.21164.60.27120112012შეპარდიკარმე
XIკარმეკარმე
(Κάρμη)
10.646.75.323144400−734.19164.60.25619381938Nicholsonკარმე
Lჰერსეერსა
(Ἕρση)
16.520.0004223150500−734.52164.40.26220032003Gladman et al.კარმე
LXIიუპიტერ LXI16.620.0004223156400−734.78164.70.26520032003Gladmanკარმე
LIიუპიტერ LI
16.520.0004223189800−736.51164.50.25220102011Jacobson et al.კარმე
 S/2003 J 9
16.910.00005223199400−736.86164.80.26320032003შეპარდიკარმე
LXVIიუპიტერ LXVI16.520.0004223206200−737.28164.80.25720172018შეპარდიკარმე
LXVIIიუპიტერ LXVII16.620.0004223245300−733.99149.70.33620172018შეპარდიპასიფაე
XXIIIკალიკეკალიკე
(Καλύκη)
15.46.90.01723302600−742.02164.80.26020002001შეპარდი და სხვ.კარმე
XXXIXჰეგემონეჰეგემონე
(Ἡγεμόνη)
15.930.001423348700−739.81152.60.35820032003შეპარდიპასიფაე
 S/2018 J 317.310.00005223400300−747.02164.90.26820182023შეპარდიკარმე
 S/2021 J 516.820.0004223414600−747.74164.90.27220212023შეპარდი და სხვ.კარმე
VIIIპასიფაეპასიფაე
(Πασιφάη)
10.157.81023468200−743.61148.40.41219081908Melotteპასიფაე
XXXVIსპონდესპონდე
(Σπονδή)
16.720.0004223543300−748.29149.30.32220012002შეპარდი და სხვ.პასიფაე
 S/2003 J 10
16.920.0004223576300−755.43164.40.26420032003შეპარდიკარმე
XIXმეგაკლიტემეგაკლიტე
(Μεγακλίτη)
15.050.006523644600−752.86149.80.42120002001შეპარდი და სხვ.პასიფაე
XLVIIIკილენეკილენე
(Κυλλήνη)
16.320.0004223654700−751.97146.80.41920032003შეპარდიპასიფაე
IXსინოპესინოპე
(Σινώπη)
11.1352.223683900−758.85157.30.26419141914Nicholsonპასიფაე
LIXიუპიტერ LIX
16.820.0004223744800−756.41145.80.32820172017შეპარდიპასიფაე
XLIაიდეაიდე
(Ἀοιδή)
15.640.003423778200−761.42155.70.43620032003შეპარდიპასიფაე
XXVIIIავტონოეავტონოე
(Αὐτονόη)
15.540.003423792500−761.00150.80.33020012002შეპარდი და სხვ.პასიფაე
XVIIკალიროეკალიროე
(Καλλιρρόη)
14.09.60.04623795500−758.87145.10.29719992000Scotti et al.პასიფაე
 S/2003 J 23
16.620.0004223829300−760.00144.70.31320032004შეპარდიპასიფაე
XLIXკორეკორე
(Κόρη)
16.620.0004224205200−776.76141.50.32820032003შეპარდიპასიფაე

თანამგზავრებს (ავტონოე, აიდე, ევანთე, თელქსინოე, პასითეა, პასიფაე) 2022 წლის ჟურნალ „ასტრონომიული კალენდარში“ ოდნავ განსხვავებული სახელები აქვს.[2]

  1. 1 2 3 4 Siedelmann P.K.; Abalakin V.K.; Bursa, M.; Davies, M.E.; de Bergh, C.; Lieske, J.H.; Obrest, J.; Simon, J.L.. (2000) The Planets and Satellites 2000. IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 სექტემბერი 2008. ციტირების თარიღი: 31 August 2008
  2. ჟურ. „ასტრონომიული კალენდარი“, თბ., 2022, გვ. 92-93